क्अ इइ,२४२।१५-२३ रो इइइ,५६२-५६३ यूनि लुक् अचि इति चेत् प्रत्ययस्य अयथेष्टप्रसङ्गः । यूनि लुक् अचि इति चेत् प्रत्ययस्य अयथेष्टम् प्राप्नोति । अनिष्टे प्रत्यये अवस्थिते लुक् । अनिष्टप्रत्ययस्य श्रवणम् प्रस्ज्येत । सिद्धम् तु अविशेषेण लुग्वचनम् हलि च प्रतिषेधः । सिद्धम् एतत् । कथम् । अविशेषेण लुकम् उक्त्वा हलि न इति वक्ष्यामि । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् यूनि लुक् अचि इति चेत् प्रत्ययस्य अयथेष्टप्रसङ्गः इति । न एषः दोषः। अचि इति न एषा परसप्तमी । का तर्हि । विषयसप्तमी । अजादौ विषये इति । तत्र अचि विषये लुके कृते यः यतः प्रत्ययः प्राप्नोति सः ततः भविष्यति ।
KA II,242.15-23 Ro III,562-563 yūni luk aci iti cet pratyayasya ayatheṣṭaprasaṅgaḥ . yūni luk aci iti cet pratyayasya ayatheṣṭam prāpnoti . aniṣṭe pratyaye avasthite luk . aniṣṭapratyayasya śravaṇam prasjyeta . siddham tu aviśeṣeṇa lugvacanam hali ca pratiṣedhaḥ . siddham etat . katham . aviśeṣeṇa lukam uktvā hali na iti vakṣyāmi . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam yūni luk aci iti cet pratyayasya ayatheṣṭaprasaṅgaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ. aci iti na eṣā parasaptamī . kā tarhi . viṣayasaptamī . ajādau viṣaye iti . tatra aci viṣaye luke kṛte yaḥ yataḥ pratyayaḥ prāpnoti saḥ tataḥ bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२४२।२४-२४३।१९ रो इइइ,५६३-५६५ कानि पुनः अस्य योगस्य प्रयोजनानि । प्रयोजनम् सौवीरगोत्रेभ्यः णठक्छाः । ण । फाण्टाहृतेः अपत्यम् माणवकः फाण्टाहृतः । फाण्टहृतस्य यूनः छात्राः फाण्टाहृताः । ण । ठक् । भागवित्तेः अपत्यम् माणवकः भागवित्तिकः । भागवित्तिकस्य यूनः छात्राः भागवित्ताः । ठक् । तैलायनेः अपत्यम् माणवकः तैलायनीयः । तैलायनीय यूनः छात्राः तैलायनीयाः । इञ्ण्यौ सर्वत्र । इञ्ण्यौ सर्वत्र प्रयोजनम् । औपगवेः यूनः छात्राः औपगवीयाः । वृद्धवदतिदेशे सति इञः गोत्रे इति अण् प्राप्नोति । न एषः दोषः । प्रत्याख्यायते असौ अतिदेशः । कथम् यानि प्रयोजनानि । तानि ज्ञापकेन सिद्धानि । यत्खच्छान्तात् तर्हि इञः प्रयोजनम् । यत् । श्वशुरस्य अपत्यम् श्वशुर्यः । श्वशुर्यस्य अपत्यम् श्वाशुरिः । श्वाशुरेः यूनः छात्राः श्वाशुराः । यत् । ख । कुलस्य अपत्यम् कुलीनः । कुलीनस्य अपत्यम् कौलीनिः । कौलीनेः यूनः छात्राः कौलीनाः । ख । छ । स्वसुः अपत्यम् स्वस्रीयः । स्वस्रीयस्य अपत्यम् स्वास्रीयिः । स्वास्रीयेः यूनः छात्राः स्वास्रीयाः । एतानि अपि हि न सन्ति प्रयोजनानि । अत्र अपि यूनि श्वशुर्यः कुलीनः स्वस्रीयः इति एव भवितव्यम् । उक्तम् एतत् अणिञोः लुकि अब्राह्मणगोत्रमात्रात् युवप्रत्ययस्य उपसङ्ख्यानम् इति । अब्राह्मणगोत्रमात्रात् इति उच्यते । न च एतत् अब्राह्मणगोत्रमात्रम् । अब्राह्मणगोत्रमात्रात् इति न अयम् पर्युदासः यत् अन्यत् ब्राह्मणगोत्रमात्रात् इति । किम् तर्हि प्रसज्य अयम् प्रतिषेधः ब्राह्मणगोत्रमात्रात् न इति । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् मायुरिः कापोतिः कापिञ्जलिः इति एवमर्थम् । एवम् तर्हि अण्ण्यौ सर्वत्र प्रयोजनम् । अण् । ग्लुचुकायनेः अपत्यम् माणवकः ग्लौचुकायनः । ग्लौचुकायनस्य यूनः छात्राः ग्लौचुकायनाः । ण्यः च कापिञ्जलाद्यर्थम् । कापिञ्जलेः अपत्यम् माणवकः कापिञ्जलाद्यः । तस्य यूनः छात्राः कापिञ्जलादाः ।
KA II,242.24-243.19 Ro III,563-565 kāni punaḥ asya yogasya prayojanāni . prayojanam sauvīragotrebhyaḥ ṇaṭhakchāḥ . ṇa . phāṇṭāhṛteḥ apatyam māṇavakaḥ phāṇṭāhṛtaḥ . phāṇṭahṛtasya yūnaḥ chātrāḥ phāṇṭāhṛtāḥ . ṇa . ṭhak . bhāgavitteḥ apatyam māṇavakaḥ bhāgavittikaḥ . bhāgavittikasya yūnaḥ chātrāḥ bhāgavittāḥ . ṭhak . tailāyaneḥ apatyam māṇavakaḥ tailāyanīyaḥ . tailāyanīya yūnaḥ chātrāḥ tailāyanīyāḥ . iñṇyau sarvatra . iñṇyau sarvatra prayojanam . aupagaveḥ yūnaḥ chātrāḥ aupagavīyāḥ . vṛddhavadatideśe sati iñaḥ gotre iti aṇ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . pratyākhyāyate asau atideśaḥ . katham yāni prayojanāni . tāni jñāpakena siddhāni . yatkhacchāntāt tarhi iñaḥ prayojanam . yat . śvaśurasya apatyam śvaśuryaḥ . śvaśuryasya apatyam śvāśuriḥ . śvāśureḥ yūnaḥ chātrāḥ śvāśurāḥ . yat . kha . kulasya apatyam kulīnaḥ . kulīnasya apatyam kaulīniḥ . kaulīneḥ yūnaḥ chātrāḥ kaulīnāḥ . kha . cha . svasuḥ apatyam svasrīyaḥ . svasrīyasya apatyam svāsrīyiḥ . svāsrīyeḥ yūnaḥ chātrāḥ svāsrīyāḥ . etāni api hi na santi prayojanāni . atra api yūni śvaśuryaḥ kulīnaḥ svasrīyaḥ iti eva bhavitavyam . uktam etat aṇiñoḥ luki abrāhmaṇagotramātrāt yuvapratyayasya upasaṅkhyānam iti . abrāhmaṇagotramātrāt iti ucyate . na ca etat abrāhmaṇagotramātram . abrāhmaṇagotramātrāt iti na ayam paryudāsaḥ yat anyat brāhmaṇagotramātrāt iti . kim tarhi prasajya ayam pratiṣedhaḥ brāhmaṇagotramātrāt na iti . avaśyam ca etat evam vijñeyam māyuriḥ kāpotiḥ kāpiñjaliḥ iti evamartham . evam tarhi aṇṇyau sarvatra prayojanam . aṇ . glucukāyaneḥ apatyam māṇavakaḥ glaucukāyanaḥ . glaucukāyanasya yūnaḥ chātrāḥ glaucukāyanāḥ . ṇyaḥ ca kāpiñjalādyartham . kāpiñjaleḥ apatyam māṇavakaḥ kāpiñjalādyaḥ . tasya yūnaḥ chātrāḥ kāpiñjalādāḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२४३।२०-२४४।२७ रो इइइ,५६५-५६९ प्राग्दीव्यतोधिकारे यूनः वृद्धवदतिदेशः । प्राग्दीव्यतोधिकारे यूनः वृद्धवदतिदेशः कर्तव्यः । युवा वृद्धवत् भवति इति वक्तव्यम् । गार्ग्यायणानाम् समूहः गार्ग्याणकम् । गार्ग्यायणानाम् किम् चित् गार्ग्याणकम् । गार्ग्यायणः भक्तिः अस्य गार्ग्यायणकः । गोत्राश्रयः वुञ् यथा स्यात् । यदि वृद्धवदतिदेशः क्रियते औपगवेः यूनः छात्राः औपगवीयाः इति इञः गोत्रे इति अण् प्राप्नोति । यदि पुनः युवा वृद्धवत् इति अनेन अनुत्पत्तिः अतिदिश्येत । कथम् पुनः युवा वृद्धवत् इति अनेन अनुत्पत्तिः शक्या अतिदेष्टुम् । वतिनिर्देशः अयम् कामचारः च वतिनिर्देशे वाक्यशेषम् समर्थयितुम् । तत् यथा : उशीनरवत् मद्रेषु यवाः । सन्ति न सन्ति इति । मातृवत् अस्याः कलाः । सन्ति न सन्ति इति । एवम् इह अपि युवा वृद्धवत् भवति वृद्धवत् न भवति इति एवम् वाक्यशेषम् समर्थयिष्यामहे । यथ गोत्रे युवप्रत्ययः न भवति एवम् प्राग्दीव्यतोधिकारे यूनि अपि न भवति इति । तत् वक्तव्यम् । यदि अपि एतत् उच्यते अथ वा एतर्हि यूनि लुक् इति एतत् न क्रियते । कथम् तर्हि फक्फिञोः अन्यतरस्याम् इति । फक्फिञ्वर्ती युवा वा वृद्धवत् भवति इति वक्ष्यामि । यदा तर्हि न वृद्धवत् तदा गार्ग्यायणानाम् समूहः गार्ग्याणकम् गार्ग्यायणानाम् किम् चित् गार्ग्याणकम् गार्ग्यायणः भक्तिः अस्य गार्ग्यायणकः गोत्राश्रयः वुञ् न प्राप्नोति । यदि पुनः युवा वृद्धवत् इति अनेन अर्थः अतिदिश्येत । प्राग्दीव्यतोधिकारेयूनः वृद्धवत् अर्थः भवति इति । तत् वक्तव्यम् । यदि अपि एतत् उच्यते अथ वा एतर्हि यूनि लुक् इति एतत् न करिष्यते । कथम् तर्हि फक्फिञोः अन्यतरस्याम् इति । फक्फिञ्वर्ती युवार्थः वा वृद्धवत् भवति इति वक्ष्यामि । यदा तर्हि न वृद्धवत् तदा गार्ग्यायणानाम् समूहः गार्ग्याणकम् गार्ग्यायणानाम् किम् चित् गार्ग्याणकम् गार्ग्यायणः भक्तिः अस्य गार्ग्यायणकः गोत्राश्रयः वुञ् न प्राप्नोति । एवम् तर्हि राजन्यात् वुञ् मनुष्यात् च ज्ञापकम् लौकिकम् परम् । यत् अयम् वुञ्विधौ राजन्यमनुष्ययोः ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः लौकिकम् परम् गोत्रग्रहणम् इति । युवा च लोके गोत्रम् इति उपचर्यते । किङ्गोत्रः असि माणवकः । गार्ग्यायणः । किङ्गोत्रः असि माणवकः । वात्स्यायनः । यदि एतत् ज्ञाप्यते औपगवेः यूनः छात्राः औपगवीयाः गोत्राश्रयः इञः गोत्रे इति अण् प्राप्नोति । सामुहिकेषु ज्ञापकम् । यदि सामुहिकेषु ज्ञापकम् गार्ग्यायणानाम् किम् चित् गार्ग्याणकम् गार्ग्यायणः भक्तिः अस्य गार्ग्यायणकः गोत्राश्रयः वुञ् न प्राप्नोति । वुञ्विधौ ज्ञापकम् । वुञ्विधौ ज्ञापकम् शालङ्केः यूनः छात्राः शालङ्काः इञः गोत्रे इति अण् न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि अविशेषेण । कथम् औपगवेः यूनः छात्राः औपगवीयाः ।गोत्रेण इञम् विशेषयिष्यामः । गोत्रे यः इञ् विहितः इति ।
KA II,243.20-244.27 Ro III,565-569 prāgdīvyatodhikāre yūnaḥ vṛddhavadatideśaḥ . prāgdīvyatodhikāre yūnaḥ vṛddhavadatideśaḥ kartavyaḥ . yuvā vṛddhavat bhavati iti vaktavyam . gārgyāyaṇānām samūhaḥ gārgyāṇakam . gārgyāyaṇānām kim cit gārgyāṇakam . gārgyāyaṇaḥ bhaktiḥ asya gārgyāyaṇakaḥ . gotrāśrayaḥ vuñ yathā syāt . yadi vṛddhavadatideśaḥ kriyate aupagaveḥ yūnaḥ chātrāḥ aupagavīyāḥ iti iñaḥ gotre iti aṇ prāpnoti . yadi punaḥ yuvā vṛddhavat iti anena anutpattiḥ atidiśyeta . katham punaḥ yuvā vṛddhavat iti anena anutpattiḥ śakyā atideṣṭum . vatinirdeśaḥ ayam kāmacāraḥ ca vatinirdeśe vākyaśeṣam samarthayitum . tat yathā : uśīnaravat madreṣu yavāḥ . santi na santi iti . mātṛvat asyāḥ kalāḥ . santi na santi iti . evam iha api yuvā vṛddhavat bhavati vṛddhavat na bhavati iti evam vākyaśeṣam samarthayiṣyāmahe . yatha gotre yuvapratyayaḥ na bhavati evam prāgdīvyatodhikāre yūni api na bhavati iti . tat vaktavyam . yadi api etat ucyate atha vā etarhi yūni luk iti etat na kriyate . katham tarhi phakphiñoḥ anyatarasyām iti . phakphiñvartī yuvā vā vṛddhavat bhavati iti vakṣyāmi . yadā tarhi na vṛddhavat tadā gārgyāyaṇānām samūhaḥ gārgyāṇakam gārgyāyaṇānām kim cit gārgyāṇakam gārgyāyaṇaḥ bhaktiḥ asya gārgyāyaṇakaḥ gotrāśrayaḥ vuñ na prāpnoti . yadi punaḥ yuvā vṛddhavat iti anena arthaḥ atidiśyeta . prāgdīvyatodhikāreyūnaḥ vṛddhavat arthaḥ bhavati iti . tat vaktavyam . yadi api etat ucyate atha vā etarhi yūni luk iti etat na kariṣyate . katham tarhi phakphiñoḥ anyatarasyām iti . phakphiñvartī yuvārthaḥ vā vṛddhavat bhavati iti vakṣyāmi . yadā tarhi na vṛddhavat tadā gārgyāyaṇānām samūhaḥ gārgyāṇakam gārgyāyaṇānām kim cit gārgyāṇakam gārgyāyaṇaḥ bhaktiḥ asya gārgyāyaṇakaḥ gotrāśrayaḥ vuñ na prāpnoti . evam tarhi rājanyāt vuñ manuṣyāt ca jñāpakam laukikam param . yat ayam vuñvidhau rājanyamanuṣyayoḥ grahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ laukikam param gotragrahaṇam iti . yuvā ca loke gotram iti upacaryate . kiṅgotraḥ asi māṇavakaḥ . gārgyāyaṇaḥ . kiṅgotraḥ asi māṇavakaḥ . vātsyāyanaḥ . yadi etat jñāpyate aupagaveḥ yūnaḥ chātrāḥ aupagavīyāḥ gotrāśrayaḥ iñaḥ gotre iti aṇ prāpnoti . sāmuhikeṣu jñāpakam . yadi sāmuhikeṣu jñāpakam gārgyāyaṇānām kim cit gārgyāṇakam gārgyāyaṇaḥ bhaktiḥ asya gārgyāyaṇakaḥ gotrāśrayaḥ vuñ na prāpnoti . vuñvidhau jñāpakam . vuñvidhau jñāpakam śālaṅkeḥ yūnaḥ chātrāḥ śālaṅkāḥ iñaḥ gotre iti aṇ na prāpnoti . astu tarhi aviśeṣeṇa . katham aupagaveḥ yūnaḥ chātrāḥ aupagavīyāḥ .gotreṇa iñam viśeṣayiṣyāmaḥ . gotre yaḥ iñ vihitaḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.