क्अ इइ।३६६।४-३६८।४ रो इव्।८३-९३ तस्य भावः इति अभिप्रायादिषु अतिप्रसङ्गः । तस्य भावः इति अभिप्रायादिषु अतिप्रसङ्गः भवति । इह अपि प्राप्नोति । अभिप्रायः देवदत्तस्य मोदकेषु भोजने । ये नः भावाः ते नः भावाः पुत्राः पुत्रैः चेष्टन्ते इति । सिद्धम् तु यस्य गुणस्य भावात् द्रव्ये शब्दनिवेशः तदभिधाने त्वतलौ । सिद्धम् एतत् । कथम् । यस्य गुणस्य भावात् द्रव्ये शब्दनिवेशः तदभिधाने तस्मिन् गुणे वक्तव्ये प्रत्ययेन भवितव्यम् । न च अभिप्रायादीनाम् भावात् द्रव्ये देवदत्तशब्दः वर्तते । किम् पुनः द्रव्यम् के पुनः गुणाः । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः गुणाः । ततः अन्यत् द्रव्यम् । किम् पुनः अन्यत् शब्दादिभ्यः द्रव्यम् आहोस्वित् अनन्यत् । गुणस्य अयम् भावात् द्रव्ये शब्दनिवेशम् कुर्वन् ख्यापयति अन्यत् शब्दादिभ्यः द्रव्यम् इति । अनन्यत् शब्दादिभ्यः द्रव्यम् । न हि अन्यत् उपलभ्यते । पशोः खलु अपि विशसितस्य पर्णशते न्यस्तस्य न अन्यत् शब्दादिभ्यः उपलभ्यते । अन्यत् शब्दादिभ्यः द्रव्यम् तत् तु अनुमानगम्यम् । तत् यथा ओषधिवनस्पतीनाम् वृद्धिह्रासौ । ज्योतिषाम् गतिः इति । कः असौ अनुमानः । इह समाने वर्ष्मणि परिणाहे च अन्यत् तुलाग्रम् भवति लोहस्य अन्यत् कार्पासानाम् । यत्कृतः विशेषः तत् द्रव्यम् । तथा कः चित् स्पृशन् एव छिनत्ति कः चित् लम्बमानः अपि न छिनत्ति । यत्कृतः विशेषः तत् द्रव्यम् । कः चित् एकेन एव प्रहारेण व्यपवर्गम् करोति कः चित् द्वाभ्याम् अपि अन् करोति । यत्कृतः विशेषः तत् द्रव्यम् । अथ वा यस्य गुणान्तरेषु अपि प्रादुर्भावत्सु तत्त्वम् न विहन्यते तत् द्रव्यम् । किम् पुनः तत्त्वम् । तद्भावः तत्त्वम् । तत् यथा आमलकादीनाम् फलानाम् रक्तादयः पीतादयः च गुणाः प्रादुः भवन्ति । आमलकम् बदरम् इति एव भवति । अन्वर्थम् खलु अपि निर्वचनम् । गुणसन्द्रावः द्रव्यम् इति । यदि तर्हि षष्ठीसमर्थात् गुणे प्रत्ययाः उतप्द्यन्ते किम् इयता सूत्रेण । एतावत् वक्तव्यम् : षष्ठीसमर्थात् गुणे इति । षष्ठीसमर्थात् गुणे इति इयति उच्यमाने द्विगुणा रज्जुः त्रिगुणा रज्जुः अत्र अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । गुणशब्दः अयम् बह्वर्थः । अस्ति एव समेषु अवयवेषु वर्तते । तत् यथा द्विगुणा रज्जुः त्रिगुणा रज्जुः इति । अस्ति द्रव्यपदार्थकः । तत् यथा गुणवान् अयम् देशः इति उच्यते यस्मिन् गावः सस्यानि च वर्तन्ते । अस्ति अप्राधान्ये वर्तते । तत् यथा यः यत्र अप्रधानम् भवति सः आह गुणभूताः वयम् अत्र इति । अस्ति आचारे वर्तते । तत् यथा गुणवान् अयम् ब्राह्मणः इति उच्यते यः सम्यक् आचारम् करोति । अस्ति संस्कारे वर्तते । तत् यथा संस्कृतम् अन्नम् गुणवत् इति उच्यते । अथ वा सर्वत्र एव अयम् गुणशब्दः समेषु अवयवेषु वर्तते । तत् यथा द्विगुणम् अध्ययनम् त्रिगुणम् अध्ययनम् इति उच्यते । चर्चागुणान् क्रमगुणान् च अपेक्ष्य भवति न संहितागुणान् चर्चागुणान् च । यदि एवम् गुणवत् अन्नम् इति गुणशब्दः न उपपद्यते । न हि अन्नस्य सूपादयः गुणाः समाः भवन्ति । न अवश्यम् वर्ष्मतः परिमाणतः एव वा साम्यम् भवति । किम् तर्हि युक्तितः अपि । आतः च युक्तितः । यः हि मुद्गप्रस्थे लवणप्रस्थम् प्रक्षिपेत् न अदः युक्तम् स्यात् । यदि तावत् अदेः अन्नम् न अदः अत्तव्यम् स्यात् । अथ अनितेः अन्नम् न अदः जग्द्व्हा प्राण्यात् । शुक्लादिषु तर्हि वर्त्यभावात् वृत्तिः न प्राप्नोति । शुक्लत्वम् । शुक्लता इति । किम् पुनः कारणम् शुक्लादयः एव उदाह्रियन्ते न पुनः वृक्षादयः अपि । वृक्षत्वम् वृक्षता इति । अस्ति अत्र विशेषः । उभयवचनाः हि एते द्रव्यम् च आहुः गुणम् च । यतः द्रव्यवचनाः ततः वृत्तिः भविष्यति । इमे अपि तर्हि उभयवचनाः । कथम् । आरभ्यते मतुब्लोपः गुणवचनेभ्यः मतुपः लुक् भवति इति । यतः द्रव्यवचनाः ततः वृत्तिः भविष्यति । डित्थादिषु तर्हि वर्त्यभावात् वृत्तिः न प्राप्नोति । डित्थत्वम् । डित्थता । डाम्भिट्टत्वम् इति । अत्र अपि कः चित् प्राथमकल्पिकः डित्थः डाम्भिट्टः च । तेन कृताम् क्रियाम् गुणम् वा यः कः चित् करोति सः उच्यते डित्थत्वम् ते एतत् डाम्भिट्टत्वम् ते एतत् । एवम् डित्थाः कुर्वन्ति । एवम् डाम्भिट्टाः कुर्वन्ति । यः तर्हि प्राथमकल्पिकः डित्थः डाम्भिट्टः च तस्य वर्त्यभावात् वृत्तिः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । यथा एव तस्य काथञ्चित्कः प्रयोगः एवम् वृत्तिः अपि भविष्यति । यत् वा सर्वे भावाः स्वेन भावेन भवन्ति सः तेषाम् भावः तदभिधाने । किम् एभिः त्रिभिः भावग्रहणैः क्रियते । एकेन शब्दः प्रतिनिर्दिश्यते द्वाभ्याम् अर्थः । यत् वा सर्वे शब्दाः स्वेन अर्थेन भवन्ति । सः तेषाम् अर्थः इति तदभिधाने वा त्वतलौ
KA II.366.4-368.4 Ro IV.83-93 tasya bhāvaḥ iti abhiprāyādiṣu atiprasaṅgaḥ . tasya bhāvaḥ iti abhiprāyādiṣu atiprasaṅgaḥ bhavati . iha api prāpnoti . abhiprāyaḥ devadattasya modakeṣu bhojane . ye naḥ bhāvāḥ te naḥ bhāvāḥ putrāḥ putraiḥ ceṣṭante iti . siddham tu yasya guṇasya bhāvāt dravye śabdaniveśaḥ tadabhidhāne tvatalau . siddham etat . katham . yasya guṇasya bhāvāt dravye śabdaniveśaḥ tadabhidhāne tasmin guṇe vaktavye pratyayena bhavitavyam . na ca abhiprāyādīnām bhāvāt dravye devadattaśabdaḥ vartate . kim punaḥ dravyam ke punaḥ guṇāḥ . śabdasparśarūparasagandhāḥ guṇāḥ . tataḥ anyat dravyam . kim punaḥ anyat śabdādibhyaḥ dravyam āhosvit ananyat . guṇasya ayam bhāvāt dravye śabdaniveśam kurvan khyāpayati anyat śabdādibhyaḥ dravyam iti . ananyat śabdādibhyaḥ dravyam . na hi anyat upalabhyate . paśoḥ khalu api viśasitasya parṇaśate nyastasya na anyat śabdādibhyaḥ upalabhyate . anyat śabdādibhyaḥ dravyam tat tu anumānagamyam . tat yathā oṣadhivanaspatīnām vṛddhihrāsau . jyotiṣām gatiḥ iti . kaḥ asau anumānaḥ . iha samāne varṣmaṇi pariṇāhe ca anyat tulāgram bhavati lohasya anyat kārpāsānām . yatkṛtaḥ viśeṣaḥ tat dravyam . tathā kaḥ cit spṛśan eva chinatti kaḥ cit lambamānaḥ api na chinatti . yatkṛtaḥ viśeṣaḥ tat dravyam . kaḥ cit ekena eva prahāreṇa vyapavargam karoti kaḥ cit dvābhyām api an karoti . yatkṛtaḥ viśeṣaḥ tat dravyam . atha vā yasya guṇāntareṣu api prādurbhāvatsu tattvam na vihanyate tat dravyam . kim punaḥ tattvam . tadbhāvaḥ tattvam . tat yathā āmalakādīnām phalānām raktādayaḥ pītādayaḥ ca guṇāḥ prāduḥ bhavanti . āmalakam badaram iti eva bhavati . anvartham khalu api nirvacanam . guṇasandrāvaḥ dravyam iti . yadi tarhi ṣaṣṭhīsamarthāt guṇe pratyayāḥ utapdyante kim iyatā sūtreṇa . etāvat vaktavyam : ṣaṣṭhīsamarthāt guṇe iti . ṣaṣṭhīsamarthāt guṇe iti iyati ucyamāne dviguṇā rajjuḥ triguṇā rajjuḥ atra api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . guṇaśabdaḥ ayam bahvarthaḥ . asti eva sameṣu avayaveṣu vartate . tat yathā dviguṇā rajjuḥ triguṇā rajjuḥ iti . asti dravyapadārthakaḥ . tat yathā guṇavān ayam deśaḥ iti ucyate yasmin gāvaḥ sasyāni ca vartante . asti aprādhānye vartate . tat yathā yaḥ yatra apradhānam bhavati saḥ āha guṇabhūtāḥ vayam atra iti . asti ācāre vartate . tat yathā guṇavān ayam brāhmaṇaḥ iti ucyate yaḥ samyak ācāram karoti . asti saṃskāre vartate . tat yathā saṃskṛtam annam guṇavat iti ucyate . atha vā sarvatra eva ayam guṇaśabdaḥ sameṣu avayaveṣu vartate . tat yathā dviguṇam adhyayanam triguṇam adhyayanam iti ucyate . carcāguṇān kramaguṇān ca apekṣya bhavati na saṃhitāguṇān carcāguṇān ca . yadi evam guṇavat annam iti guṇaśabdaḥ na upapadyate . na hi annasya sūpādayaḥ guṇāḥ samāḥ bhavanti . na avaśyam varṣmataḥ parimāṇataḥ eva vā sāmyam bhavati . kim tarhi yuktitaḥ api . ātaḥ ca yuktitaḥ . yaḥ hi mudgaprasthe lavaṇaprastham prakṣipet na adaḥ yuktam syāt . yadi tāvat adeḥ annam na adaḥ attavyam syāt . atha aniteḥ annam na adaḥ jagdvhā prāṇyāt . śuklādiṣu tarhi vartyabhāvāt vṛttiḥ na prāpnoti . śuklatvam . śuklatā iti . kim punaḥ kāraṇam śuklādayaḥ eva udāhriyante na punaḥ vṛkṣādayaḥ api . vṛkṣatvam vṛkṣatā iti . asti atra viśeṣaḥ . ubhayavacanāḥ hi ete dravyam ca āhuḥ guṇam ca . yataḥ dravyavacanāḥ tataḥ vṛttiḥ bhaviṣyati . ime api tarhi ubhayavacanāḥ . katham . ārabhyate matublopaḥ guṇavacanebhyaḥ matupaḥ luk bhavati iti . yataḥ dravyavacanāḥ tataḥ vṛttiḥ bhaviṣyati . ḍitthādiṣu tarhi vartyabhāvāt vṛttiḥ na prāpnoti . ḍitthatvam . ḍitthatā . ḍāmbhiṭṭatvam iti . atra api kaḥ cit prāthamakalpikaḥ ḍitthaḥ ḍāmbhiṭṭaḥ ca . tena kṛtām kriyām guṇam vā yaḥ kaḥ cit karoti saḥ ucyate ḍitthatvam te etat ḍāmbhiṭṭatvam te etat . evam ḍitthāḥ kurvanti . evam ḍāmbhiṭṭāḥ kurvanti . yaḥ tarhi prāthamakalpikaḥ ḍitthaḥ ḍāmbhiṭṭaḥ ca tasya vartyabhāvāt vṛttiḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yathā eva tasya kāthañcitkaḥ prayogaḥ evam vṛttiḥ api bhaviṣyati . yat vā sarve bhāvāḥ svena bhāvena bhavanti saḥ teṣām bhāvaḥ tadabhidhāne . kim ebhiḥ tribhiḥ bhāvagrahaṇaiḥ kriyate . ekena śabdaḥ pratinirdiśyate dvābhyām arthaḥ . yat vā sarve śabdāḥ svena arthena bhavanti . saḥ teṣām arthaḥ iti tadabhidhāne vā tvatalau
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.