क्अ इइइ।९८।१-९९।२१ रो इव्।४८७-४९१ आरभ्यमाणे अपि एतस्मिन् योगे अनुदात्ते विप्रतिषेधानुपपत्तिः एकस्मिन् युगपत् सम्भवात् । अनुदात्ते विप्रतिषेधः न उपपद्यते । पठिष्यति हि आचार्यः विप्रतिषेधम् जे दीर्घात् बह्वचः इति । सः विप्रतिषेधः न उपपद्यते । किम् कारणम् । एकस्मिन् युगपत् सम्भवात् । असति खलु सम्भवे विप्रतिषेधः भवति अस्ति च सम्भवः यत् उभयम् स्यात् । कथम् सम्भवः यदा अनुदात्तम् पदम् एकवर्जम् इति उच्यते । तत् इह न अस्ति । किम् कारणम् । न अनेन उदात्तत्वम् प्रतिषिध्यते । किम् तर्हि अनुदात्तत्वम् अनेन क्रियते अस्ति च सम्भवः यत् उभयोः च उदात्तत्वम् स्यात् अन्येषाम् च अनुदात्तत्वम् । यदि पुनः अयम् अधिकारः विज्ञायेत । किम् कृतम् भवति । अधिकारः प्रतियोगम् तस्य अनिर्देशार्थः इति योगे योगे उपतिष्ठते । जे दीर्घान्तस्य आदिः उदात्तः भवति । उपस्थितम् इदम् भवति अनुदात्तम् पदम् एकवर्जम् इति । अन्त्यात् पूर्वम् बह्वचः । उपस्थितम् इदम् भवति अनुदात्तम् पदम् एकवर्जम् इति । तत्र पूर्वेण अस्तु वर्ज्यमानता परेण वा इति परेण भविष्यति परत्वात् । न एवम् शक्यम् । षाष्थिकः एकः स्वरः सङ्गृहीतः स्यात् । ये अन्ये सप्ताध्याय्याम् स्वराः ते न सङ्गृहीताः स्युः । समानोदरे शयिते ओ च उदात्तः । अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णाम् अनङ् उदात्तः इति । सिद्धम् तु एकाननुदात्तत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । एकाननुदात्तत्वात् । एकाननुदात्तम् पदम् भवति इति वक्तव्यम् । किम् इदम् अननुदात्तत्वात् इति । न उदात्तः अनुदात्तः । न अनुदात्तः । अननुदात्तः । एकः अननुदात्तः अस्मिन् तत् इदम् एकाननुदात्तम् । एकाननुदात्तत्वात् इति । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् अनुदात्ते विप्रतिषेधानुपपत्तिः एकस्मिन् युगपत् सम्भवात् इति । न एषः दोषः । परिभाषा इयम् । किम् कृतम् भवति । कार्यकालम् हि सञ्ज्ञापरिभाषम् । यत्र कार्यम् तत्र उपस्थितम् इदम् द्रष्टव्यम् । जे दीर्घान्तस्य आदिः उदात्तः भवति । उपस्थितम् इदम् भवति अनुदात्तम् पदम् एकवर्जम् इति । अन्त्यात् पूर्वम् बह्वचः । उपस्थितम् इदम् भवति अनुदात्तम् पदम् एकवर्जम् इति । तत्र पूर्वेण अस्तु वर्ज्यमानता परेण वा इति परेण भविष्यति परत्वात् । अथ वा न इदम् पारिभाषिकानुदात्तस्य ग्रहणम् । किम् तर्हि । अन्वर्थग्रहणम् । अविद्यमानोदात्तम् अनुदात्तम् इति । एकवर्जम् इति च अप्रसिद्धिः सन्देहात् । एकवर्जम् इति च अप्रसिद्धिः । कुतः सन्देहात् । न ज्ञायते कः एकः वर्जयितव्यः इति । सिद्धम् तु यस्मिन् अनुदात्ते उदात्तवचनानर्थक्यम् तद्वर्जम् । सिद्धम् एतत् । कथम् । यस्मिन् अनुदात्ते उदात्तवचनम् अनर्थकम् स्यात् सः एकः वर्जयितव्यः । प्रकृतिप्रत्यययोः स्वरस्य सावकाशत्वात् अप्रसिद्धिः । प्रकृतिप्रत्यययोः स्वरस्य सावकाशत्वात् अप्रसिद्धिः स्यात् । प्रकृतिस्वरस्य अवकाशः यत्र अनुदात्तः प्रत्ययः । पचति , पठति । प्रत्यययस्वरस्य अवकाशः यत्र अनुदात्ता प्रकृतिः । समत्वम् , सिमत्वम् । इह उभयम् प्राप्नोति । कर्तव्यम्, तैत्तिरीयः । विप्रतिषेधात् प्रत्ययस्वरः । विप्रतिषेधात् प्रत्ययस्वरः भविष्यति । न एवम् । विप्रतिषेधे परम् कार्यम् इति उच्यते । न परः प्रत्ययस्वरः । न एषः दोषः । इष्टवाची परशब्दः । विप्रतिषेधे परम् यत् इष्टम् तत् भवति । विप्रतिषेधात् प्रत्ययस्वरः इति चेत् काम्यादिषु चित्करणम् । विप्रतिषेधात् प्रत्ययस्वरः इति चेत् काम्यादयः चितः कर्तव्याः । पुत्रकाम्यति , गोपायति , ऋतीयते । न एषः दोषः । प्रकृतिस्वरः अत्र बाधकः भविष्यति । प्रकृतिस्वरे प्रत्ययस्वराभावः । प्रकृतिस्वरे प्रत्ययस्वरस्य अभावः । कर्तव्यम्, तैत्तिरीयः । सिद्धम् तु प्रकृतिस्वरबलीयस्त्वात् प्रत्ययस्वरभावः । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रकृतिस्वरात् बलीयस्त्वात् प्रत्ययस्वरस्य भावः सिद्धः । कथम् । प्रकृतिस्वरात् प्रत्ययस्वरः बलीयान् भवति ।
KA III.98.1-99.21 Ro IV.487-491 ārabhyamāṇe api etasmin yoge anudātte vipratiṣedhānupapattiḥ ekasmin yugapat sambhavāt . anudātte vipratiṣedhaḥ na upapadyate . paṭhiṣyati hi ācāryaḥ vipratiṣedham je dīrghāt bahvacaḥ iti . saḥ vipratiṣedhaḥ na upapadyate . kim kāraṇam . ekasmin yugapat sambhavāt . asati khalu sambhave vipratiṣedhaḥ bhavati asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt . katham sambhavaḥ yadā anudāttam padam ekavarjam iti ucyate . tat iha na asti . kim kāraṇam . na anena udāttatvam pratiṣidhyate . kim tarhi anudāttatvam anena kriyate asti ca sambhavaḥ yat ubhayoḥ ca udāttatvam syāt anyeṣām ca anudāttatvam . yadi punaḥ ayam adhikāraḥ vijñāyeta . kim kṛtam bhavati . adhikāraḥ pratiyogam tasya anirdeśārthaḥ iti yoge yoge upatiṣṭhate . je dīrghāntasya ādiḥ udāttaḥ bhavati . upasthitam idam bhavati anudāttam padam ekavarjam iti . antyāt pūrvam bahvacaḥ . upasthitam idam bhavati anudāttam padam ekavarjam iti . tatra pūrveṇa astu varjyamānatā pareṇa vā iti pareṇa bhaviṣyati paratvāt . na evam śakyam . ṣāṣthikaḥ ekaḥ svaraḥ saṅgṛhītaḥ syāt . ye anye saptādhyāyyām svarāḥ te na saṅgṛhītāḥ syuḥ . samānodare śayite o ca udāttaḥ . asthidadhisakthyakṣṇām anaṅ udāttaḥ iti . siddham tu ekānanudāttatvāt . siddham etat . katham . ekānanudāttatvāt . ekānanudāttam padam bhavati iti vaktavyam . kim idam ananudāttatvāt iti . na udāttaḥ anudāttaḥ . na anudāttaḥ . ananudāttaḥ . ekaḥ ananudāttaḥ asmin tat idam ekānanudāttam . ekānanudāttatvāt iti . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam anudātte vipratiṣedhānupapattiḥ ekasmin yugapat sambhavāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . paribhāṣā iyam . kim kṛtam bhavati . kāryakālam hi sañjñāparibhāṣam . yatra kāryam tatra upasthitam idam draṣṭavyam . je dīrghāntasya ādiḥ udāttaḥ bhavati . upasthitam idam bhavati anudāttam padam ekavarjam iti . antyāt pūrvam bahvacaḥ . upasthitam idam bhavati anudāttam padam ekavarjam iti . tatra pūrveṇa astu varjyamānatā pareṇa vā iti pareṇa bhaviṣyati paratvāt . atha vā na idam pāribhāṣikānudāttasya grahaṇam . kim tarhi . anvarthagrahaṇam . avidyamānodāttam anudāttam iti . ekavarjam iti ca aprasiddhiḥ sandehāt . ekavarjam iti ca aprasiddhiḥ . kutaḥ sandehāt . na jñāyate kaḥ ekaḥ varjayitavyaḥ iti . siddham tu yasmin anudātte udāttavacanānarthakyam tadvarjam . siddham etat . katham . yasmin anudātte udāttavacanam anarthakam syāt saḥ ekaḥ varjayitavyaḥ . prakṛtipratyayayoḥ svarasya sāvakāśatvāt aprasiddhiḥ . prakṛtipratyayayoḥ svarasya sāvakāśatvāt aprasiddhiḥ syāt . prakṛtisvarasya avakāśaḥ yatra anudāttaḥ pratyayaḥ . pacati , paṭhati . pratyayayasvarasya avakāśaḥ yatra anudāttā prakṛtiḥ . samatvam , simatvam . iha ubhayam prāpnoti . kartavyam, taittirīyaḥ . vipratiṣedhāt pratyayasvaraḥ . vipratiṣedhāt pratyayasvaraḥ bhaviṣyati . na evam . vipratiṣedhe param kāryam iti ucyate . na paraḥ pratyayasvaraḥ . na eṣaḥ doṣaḥ . iṣṭavācī paraśabdaḥ . vipratiṣedhe param yat iṣṭam tat bhavati . vipratiṣedhāt pratyayasvaraḥ iti cet kāmyādiṣu citkaraṇam . vipratiṣedhāt pratyayasvaraḥ iti cet kāmyādayaḥ citaḥ kartavyāḥ . putrakāmyati , gopāyati , ṛtīyate . na eṣaḥ doṣaḥ . prakṛtisvaraḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati . prakṛtisvare pratyayasvarābhāvaḥ . prakṛtisvare pratyayasvarasya abhāvaḥ . kartavyam, taittirīyaḥ . siddham tu prakṛtisvarabalīyastvāt pratyayasvarabhāvaḥ . siddham etat . katham . prakṛtisvarāt balīyastvāt pratyayasvarasya bhāvaḥ siddhaḥ . katham . prakṛtisvarāt pratyayasvaraḥ balīyān bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.