Patanjali: Vyakaranamahabhasya 6.1.45

क्अ इइइ।३४।६-३५।१९ रो इव्।३५१-३५५ कथम् इदम् विज्ञायते : एच् यः उपदेशे इति आहोस्वित् एजन्तन्तम् यत् उपदेशे इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते : एच् यः उपदेशे इति ढौकिता त्रौकिता इति अत्र अपि प्राप्नोति । अथ विज्ञायते : एजन्तन्तम् यत् उपदेशे इति न दोषः भवति । ननु च एजन्तन्तम् यत् उपदेशे इति अपि विज्ञायमाने अत्र अपि प्राप्नोति । एतत् अपि व्यपदेशिवद्भावेन एजन्तम् भवति उपदेशे । अर्थवता व्यपदेशिवद्भावः । ननु च एच् यः उपदेशे इति अपि विज्ञायमाने न दोषः भवति । अशिति इति उच्यते न च अत्र अशितम् पश्यामः । ननु च ककारः एव अत्र अशित् । न ककारे भवितव्यम् । किम् कारणम् । नञिवयुक्तम् अन्यसदृशाधिकरणे । तथा हि अर्थगतिः । नञ्युक्तम् इवयुक्तम् च अन्यस्मिन् तत्सदृशे कार्यम् विज्ञायते । तथा हि अर्थः गम्यते । तत् यथा लोके : अब्राह्मणम् आनय इति उक्ते ब्राह्मणसदृशम् आनयति । न असौ लोष्टम् आनीय कृती भवति । एवम् इह अपि अशिति इति शित्प्रतिषेधात् अन्यस्मिन् अशिति शित्सदृशे कार्यम् विज्ञास्यते । किम् च अन्यत् शित्सदृशम् । प्रत्ययः । इह तर्हि : ग्लै : ग्लानीयम् , म्लै : म्लानीयम् , वेञ् : वानीयम् , शो : निशामीयम् : परत्वात् आयादयः प्राप्नुवन्ति । ननु च एजन्तन्तम् यत् उपदेशे इति अपि विज्ञायमाने परत्वात् आयादयः प्राप्नुवन्ति । सन्तु । आयादिषु कृतेषु स्थानिवद्भावात् एज्ग्रहणेन ग्रहणात् पुनः आत्त्वम् भविष्यति । ननु च एच् यः उपदेशे इति अपि विज्ञायमाने परत्वात् आयादिषु कृतेषु स्थानिवद्भावात् एज्ग्रहणेन ग्रहणात् आत्त्वम् भविष्यति । न भविष्यति । अनल्विधौ स्थानिवद्भावः अल्विधिः च अयम् । एवम् तर्हि एजन्तन्तम् यत् उपदेशे इति अपि विज्ञायमाने हूतः , हूतवान् इति अत्र अपि प्राप्नोति । भवतु एव अत्र आत्त्वम् । श्रवणम् कस्मात् न भवति । पूर्वत्वम् अस्य भविष्यति । न सिध्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : आत्त्वम् क्रियताम् पूर्वत्वम् इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् पूर्वत्वम् । एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् । आत्त्वम् क्रियताम् सम्प्रसारणम् इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् आत्त्वम् । नित्यम् सम्प्रसारणम् । कृते अपि आत्त्वे प्राप्नोति अकृते अपि । आत्त्वम् अपि नित्यम् । कृते अपि सम्प्रसारणे प्राप्नोति अकृते अपि । अनित्यम् आत्त्वम् । न हि कृते सम्प्रसारणे प्राप्नोति । किम् कारणम् । अन्तरङ्गम् पूर्वत्वम् । तेन बाध्यते । यस्य लक्षणन्तरेण निमित्तम् विहन्यते न तत् अनित्यम् । न च सम्प्रसारणम् एव आत्त्वस्य निमित्तम् हन्ति । अवश्यम् लक्षणान्तरम् पूर्वत्वम् प्रतीक्ष्यम् । उभयोः नित्ययोः परत्वात् आत्त्वे कृते सम्प्रसारणम् सम्प्रसारणपूर्वत्वम् । कार्यकृतत्वात् पुनः आत्त्वम् न भविष्यति । अथ अपि कथम् चित् आत्त्वम् अनित्यम् स्यात् एवम् अपि न दोषः । उपदेशग्रहणम् न करिष्यते । यदि न क्रियते चेता स्तोता इति अत्र अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न परनिमित्तकस्य आत्त्वम् भवति इति यत् अयम् क्रीङ्जीणाम् णौ आत्त्वम् शास्ति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । नियमार्थम् एतत् स्यात् । क्रीङ्जीणाम् णौ एव इति । यत् तर्हि मीनातिमिनोतिदीङाम् ल्यपि च इति अत्र एज्ग्रहणम् अनुवर्तयति । इह तर्हि ग्लै ग्लानीयम् , म्लै म्लानीयम् , वेञ् वानीयम् , शो निशामीयम् परत्वात् आयादयः प्राप्नुवन्ति । अत्र अपि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न आयादयः आत्त्वम् बाधन्ते इति यत् अयम् अशिति इति प्रतिषेधम् शास्ति । यदि हि बाधेरन् शिति अपि बाधेरन् । अथ वा पुनः अस्तु एच् यः उपदेशे इति । ननु च उक्तम् ग्लै ग्लानीयम् , म्लै म्लानीयम् , वेञ् वानीयम् , शो निशामीयम् परत्वात् आयादयः प्राप्नुवन्ति इति । अत्र अपि शित्प्रतिषेधः ज्ञापकः न आयादयः आत्त्वम् बाधन्ते इति । आत्त्वे एशि उपसङ्ख्यानम् । आत्त्वे एशि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । जग्ले मम्ले । अशिति इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते

KA III.34.6-35.19 Ro IV.351-355 katham idam vijñāyate : ec yaḥ upadeśe iti āhosvit ejantantam yat upadeśe iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate : ec yaḥ upadeśe iti ḍhaukitā traukitā iti atra api prāpnoti . atha vijñāyate : ejantantam yat upadeśe iti na doṣaḥ bhavati . nanu ca ejantantam yat upadeśe iti api vijñāyamāne atra api prāpnoti . etat api vyapadeśivadbhāvena ejantam bhavati upadeśe . arthavatā vyapadeśivadbhāvaḥ . nanu ca ec yaḥ upadeśe iti api vijñāyamāne na doṣaḥ bhavati . aśiti iti ucyate na ca atra aśitam paśyāmaḥ . nanu ca kakāraḥ eva atra aśit . na kakāre bhavitavyam . kim kāraṇam . nañivayuktam anyasadṛśādhikaraṇe . tathā hi arthagatiḥ . nañyuktam ivayuktam ca anyasmin tatsadṛśe kāryam vijñāyate . tathā hi arthaḥ gamyate . tat yathā loke : abrāhmaṇam ānaya iti ukte brāhmaṇasadṛśam ānayati . na asau loṣṭam ānīya kṛtī bhavati . evam iha api aśiti iti śitpratiṣedhāt anyasmin aśiti śitsadṛśe kāryam vijñāsyate . kim ca anyat śitsadṛśam . pratyayaḥ . iha tarhi : glai : glānīyam , mlai : mlānīyam , veñ : vānīyam , śo : niśāmīyam : paratvāt āyādayaḥ prāpnuvanti . nanu ca ejantantam yat upadeśe iti api vijñāyamāne paratvāt āyādayaḥ prāpnuvanti . santu . āyādiṣu kṛteṣu sthānivadbhāvāt ejgrahaṇena grahaṇāt punaḥ āttvam bhaviṣyati . nanu ca ec yaḥ upadeśe iti api vijñāyamāne paratvāt āyādiṣu kṛteṣu sthānivadbhāvāt ejgrahaṇena grahaṇāt āttvam bhaviṣyati . na bhaviṣyati . analvidhau sthānivadbhāvaḥ alvidhiḥ ca ayam . evam tarhi ejantantam yat upadeśe iti api vijñāyamāne hūtaḥ , hūtavān iti atra api prāpnoti . bhavatu eva atra āttvam . śravaṇam kasmāt na bhavati . pūrvatvam asya bhaviṣyati . na sidhyati . idam iha sampradhāryam : āttvam kriyatām pūrvatvam iti . kim atra kartavyam . paratvāt pūrvatvam . evam tarhi idam iha sampradhāryam . āttvam kriyatām samprasāraṇam iti . kim atra kartavyam . paratvāt āttvam . nityam samprasāraṇam . kṛte api āttve prāpnoti akṛte api . āttvam api nityam . kṛte api samprasāraṇe prāpnoti akṛte api . anityam āttvam . na hi kṛte samprasāraṇe prāpnoti . kim kāraṇam . antaraṅgam pūrvatvam . tena bādhyate . yasya lakṣaṇantareṇa nimittam vihanyate na tat anityam . na ca samprasāraṇam eva āttvasya nimittam hanti . avaśyam lakṣaṇāntaram pūrvatvam pratīkṣyam . ubhayoḥ nityayoḥ paratvāt āttve kṛte samprasāraṇam samprasāraṇapūrvatvam . kāryakṛtatvāt punaḥ āttvam na bhaviṣyati . atha api katham cit āttvam anityam syāt evam api na doṣaḥ . upadeśagrahaṇam na kariṣyate . yadi na kriyate cetā stotā iti atra api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na paranimittakasya āttvam bhavati iti yat ayam krīṅjīṇām ṇau āttvam śāsti . na etat asti jñāpakam . niyamārtham etat syāt . krīṅjīṇām ṇau eva iti . yat tarhi mīnātiminotidīṅām lyapi ca iti atra ejgrahaṇam anuvartayati . iha tarhi glai glānīyam , mlai mlānīyam , veñ vānīyam , śo niśāmīyam paratvāt āyādayaḥ prāpnuvanti . atra api ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na āyādayaḥ āttvam bādhante iti yat ayam aśiti iti pratiṣedham śāsti . yadi hi bādheran śiti api bādheran . atha vā punaḥ astu ec yaḥ upadeśe iti . nanu ca uktam glai glānīyam , mlai mlānīyam , veñ vānīyam , śo niśāmīyam paratvāt āyādayaḥ prāpnuvanti iti . atra api śitpratiṣedhaḥ jñāpakaḥ na āyādayaḥ āttvam bādhante iti . āttve eśi upasaṅkhyānam . āttve eśi upasaṅkhyānam kartavyam . jagle mamle . aśiti iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।३५।२०-३७।५ रो इव्।३५५-३५८ किम् पुनः अयम् पर्युदासः : यत् अन्यत् शितः इति आहोस्वित् प्रसज्य अयम् प्रतिषेधः : शिति न इति । कः च अत्र विशेषः । अशिति एकादेशे प्रतिषेधः आदिवत्त्वात् । अशिति एकादेशे प्रतिषेधः वक्तव्यः : ग्लायन्ति म्लयन्ति । किम् कारणम् । आदिवत्त्वात् । शिदशितोः एकादेशः आदिवत् स्यात् । अस्ति अन्यत् शितः इति कृत्वा आत्त्वम् प्राप्नोति । प्रत्ययविधिः । प्रत्ययविधिः च न सिध्यति । सुग्लः सुम्लः । आकारान्तलक्षणः प्रत्ययविधिः न प्राप्नोति । अनिष्टस्य प्रत्ययस्य श्रवणम् प्रसज्येत । अभ्यासरूपम् च । अभ्यासरूपम् च न सिध्यति : जग्ले मम्ले । इवर्णाभ्यासता प्राप्नोति । अयवायावाम् प्रतिषेधः च । अयवायावाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः : ग्लै : ग्लानीयम् , म्लै : म्लानीयम् , वेञ् : वानीयम् , शो : निशामीयम् : परत्वात् आयादयः प्राप्नुवन्ति । अस्तु तर्हि प्रसज्य प्रतिषेधः शिति न इति । शिति प्रतिषेधे श्लुलुकोः उपसङ्ख्यानम् ररीध्वम् त्राध्वम् शिशीते । शिति प्रतिषेधे श्लुलुकोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । दिवः नः वृष्टिम् मरुतः ररीध्वम् । लुक् । त्राध्वम् नः देवा निजुरः वृकस्य । शिशीते शृङ्गे रक्षसे विनिक्षे । न एषः दोषः । इह तावत् दिवः नः वृष्टिम् मरुतः ररीध्वम् इति । न एतत् रै इति अस्य रूपम् । कस्य तर्हि । रातेः दानकर्मणः । शिशीते शृङ्गे इति न एतत् श्यतेः रूपम् । कस्य तर्हि । शीङः । श्यत्यर्थः वै गम्यते । कः पुनः श्यतेः अर्थः । श्यतिः निशाने वर्तते । शीङ् अपि श्यत्यर्थे वर्तते । कथम् पुनः अन्यः नाम अन्यस्य अर्थे वर्तते । बह्वर्थाः अपि धातवः भवन्ति इति । तत् यथा । वपिः प्रकिरणे दृष्टः छेदने च अपि वर्तते । केशान् वपति इति । ईडिः स्तुदिचोदनायाच्ञासु दृष्टः ईरणे च अपि वर्तते । अग्निः वै इतः वृष्टिम् ईट्टे । मरुतः अमुतः च्यावयन्ति । करोतिः अयम् अभूतप्रादुर्भावे दृष्टः निर्मलीकरणे च अपि वर्तते । पृष्ठम् कुरु । पादौ कुरु । उन्मृदान इति गम्यते । निक्षेपणे च अपि दृश्यते । कटे कुरु । घटे कुरु । अश्मानम् इतः कुरु । स्थापय इति गम्यते । सर्वेषाम् एव परिहारः । शिति इति उच्यते न च अत्र शितम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमता तस्मिन् इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः । त्राध्वम् इति लुङि एषः व्यत्ययेन भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु पर्युदासः । ननु च उक्तम् अशिति एकादेशे प्रतिषेधः आदिवत्त्वात् इति । न एषः दोषः । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् । यत् अपि प्रत्ययविधिः इति । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एजन्तेभ्यः आकारान्तलक्षणः प्रत्ययविधिः इति यत् अयम् ह्वावामः च इति अणम् कबाधनार्थम् शास्ति । यत् अपि अभ्यासरूपम् इति : प्रत्याख्यायते सः योगः । अथ अपि क्रियते एवम् अपि न दोषः । कथम् । लिटि इति अनुवर्तते । द्विलकारकः च अयम् निर्देशः : लिटि लकारादौ इति । एवम् च कृत्वा सः अपि अदोषः भवति यत् उक्तम् आत्त्वे एशि उपसङ्ख्यानम् इति । यत् अपि उक्तम् अयवायावाम् प्रतिषेधः च इति । शिति प्रतिषेधः ज्ञापकः न अयादयः आत्त्वम् बाधन्ते इति ।

KA III.35.20-37.5 Ro IV.355-358 kim punaḥ ayam paryudāsaḥ : yat anyat śitaḥ iti āhosvit prasajya ayam pratiṣedhaḥ : śiti na iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . aśiti ekādeśe pratiṣedhaḥ ādivattvāt . aśiti ekādeśe pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : glāyanti mlayanti . kim kāraṇam . ādivattvāt . śidaśitoḥ ekādeśaḥ ādivat syāt . asti anyat śitaḥ iti kṛtvā āttvam prāpnoti . pratyayavidhiḥ . pratyayavidhiḥ ca na sidhyati . suglaḥ sumlaḥ . ākārāntalakṣaṇaḥ pratyayavidhiḥ na prāpnoti . aniṣṭasya pratyayasya śravaṇam prasajyeta . abhyāsarūpam ca . abhyāsarūpam ca na sidhyati : jagle mamle . ivarṇābhyāsatā prāpnoti . ayavāyāvām pratiṣedhaḥ ca . ayavāyāvām ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : glai : glānīyam , mlai : mlānīyam , veñ : vānīyam , śo : niśāmīyam : paratvāt āyādayaḥ prāpnuvanti . astu tarhi prasajya pratiṣedhaḥ śiti na iti . śiti pratiṣedhe ślulukoḥ upasaṅkhyānam rarīdhvam trādhvam śiśīte . śiti pratiṣedhe ślulukoḥ upasaṅkhyānam kartavyam . divaḥ naḥ vṛṣṭim marutaḥ rarīdhvam . luk . trādhvam naḥ devā nijuraḥ vṛkasya . śiśīte śṛṅge rakṣase vinikṣe . na eṣaḥ doṣaḥ . iha tāvat divaḥ naḥ vṛṣṭim marutaḥ rarīdhvam iti . na etat rai iti asya rūpam . kasya tarhi . rāteḥ dānakarmaṇaḥ . śiśīte śṛṅge iti na etat śyateḥ rūpam . kasya tarhi . śīṅaḥ . śyatyarthaḥ vai gamyate . kaḥ punaḥ śyateḥ arthaḥ . śyatiḥ niśāne vartate . śīṅ api śyatyarthe vartate . katham punaḥ anyaḥ nāma anyasya arthe vartate . bahvarthāḥ api dhātavaḥ bhavanti iti . tat yathā . vapiḥ prakiraṇe dṛṣṭaḥ chedane ca api vartate . keśān vapati iti . īḍiḥ studicodanāyācñāsu dṛṣṭaḥ īraṇe ca api vartate . agniḥ vai itaḥ vṛṣṭim īṭṭe . marutaḥ amutaḥ cyāvayanti . karotiḥ ayam abhūtaprādurbhāve dṛṣṭaḥ nirmalīkaraṇe ca api vartate . pṛṣṭham kuru . pādau kuru . unmṛdāna iti gamyate . nikṣepaṇe ca api dṛśyate . kaṭe kuru . ghaṭe kuru . aśmānam itaḥ kuru . sthāpaya iti gamyate . sarveṣām eva parihāraḥ . śiti iti ucyate na ca atra śitam paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena . na lumatā tasmin iti pratyayalakṣaṇapratiṣedhaḥ . trādhvam iti luṅi eṣaḥ vyatyayena bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu paryudāsaḥ . nanu ca uktam aśiti ekādeśe pratiṣedhaḥ ādivattvāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ekādeśaḥ pūrvavidhau sthānivat bhavati iti sthānivadbhāvāt vyavadhānam . yat api pratyayavidhiḥ iti . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati ejantebhyaḥ ākārāntalakṣaṇaḥ pratyayavidhiḥ iti yat ayam hvāvāmaḥ ca iti aṇam kabādhanārtham śāsti . yat api abhyāsarūpam iti : pratyākhyāyate saḥ yogaḥ . atha api kriyate evam api na doṣaḥ . katham . liṭi iti anuvartate . dvilakārakaḥ ca ayam nirdeśaḥ : liṭi lakārādau iti . evam ca kṛtvā saḥ api adoṣaḥ bhavati yat uktam āttve eśi upasaṅkhyānam iti . yat api uktam ayavāyāvām pratiṣedhaḥ ca iti . śiti pratiṣedhaḥ jñāpakaḥ na ayādayaḥ āttvam bādhante iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।३७।६-१६ रो इव्।३५८-३५९ प्रातिपदिकप्रतिषेधः । प्रातिपदिकानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । गोभ्याम् , गोभिः , नौभ्याम् , नौभिः । सः तर्हि वक्तव्यः । न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न प्रातिपदिकानाम् आत्त्वम् भवति इति यत् अयम् रायः हलः इति आत्त्वम् शास्ति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । नियमार्थम् एतत् स्यात् । रायः हलि एव इति । यत् तर्हि आ ओतः अम्शसोः इति आत्त्वम् शास्ति । एतस्य अपि अस्ति वचने प्रयोजनम् । अमि वृद्धिबाधनार्थम् एतत् स्यात् शसि प्रतिषेधार्थम् च । तस्मात् प्रातिपदिकानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । धात्वधिकारात् प्रातिपदिकस्याप्राप्तिः । धात्वधिकारात् प्रातिपदिकस्य आत्त्वम् न भविष्यति । धातोः इति वर्तते । क्व प्रकृतम् । लिटि धातोः अनभ्यासस्य इति । अथ अपि निवृत्तम् एवम् अपि अदोषः । उपदेशे इति उच्यते उद्देशः च प्रातिपदिकानाम् न उपदेशः ।

KA III.37.6-16 Ro IV.358-359 prātipadikapratiṣedhaḥ . prātipadikānām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . gobhyām , gobhiḥ , naubhyām , naubhiḥ . saḥ tarhi vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na prātipadikānām āttvam bhavati iti yat ayam rāyaḥ halaḥ iti āttvam śāsti . na etat asti jñāpakam . niyamārtham etat syāt . rāyaḥ hali eva iti . yat tarhi ā otaḥ amśasoḥ iti āttvam śāsti . etasya api asti vacane prayojanam . ami vṛddhibādhanārtham etat syāt śasi pratiṣedhārtham ca . tasmāt prātipadikānām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . dhātvadhikārāt prātipadikasyāprāptiḥ . dhātvadhikārāt prātipadikasya āttvam na bhaviṣyati . dhātoḥ iti vartate . kva prakṛtam . liṭi dhātoḥ anabhyāsasya iti . atha api nivṛttam evam api adoṣaḥ . upadeśe iti ucyate uddeśaḥ ca prātipadikānām na upadeśaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.