क्अ इइइ।५७।७-५८।१७ रो इव्।३९९-४०२ तत्र अवयवे शास्त्रार्थसम्प्रत्ययः यथा लोके टत्र अवयवे शास्त्रार्थसम्प्रत्ययः प्राप्नोति यथा लोके । तत् यथा लोके । वसन्ते ब्राह्मणः अग्नीन् आदधीत इति सकृत् आधाय कृतः शास्त्रार्थः इति कृत्वा पुनः प्रवृत्तिः न भवति । तथा गर्भाष्टमे ब्राह्मणः उपनेयः इति सकृत् उपनीय कृतः शास्त्रार्थः इति कृत्वा पुनः प्रवृत्तिः न भवति । तथा त्रिः हृदयङ्गमाभिः अद्भिः अशब्दाभिः उपस्पृशेत् इति सकृत् उपस्पृश्य कृतः शास्त्रार्थः इति कृत्वा पुनः प्रवृत्तिः न भवति । एवम् इह अपि खट्वेन्द्रे कृतः शास्त्रार्थः इति कृत्वा मालेन्द्रादिषु न स्यात् । सिद्धम् तु धर्मोपदेशने अनवयवविज्ञानात् यथा लौकिकवैदिकेषु । सिद्धम् एतत् । कथम् । धर्मोपदेशनम् इदम् शास्त्रम् । धर्मोपदेशने च अस्मिन् शास्त्रे अनवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते यथा लौकिकेषु वैदिकेषु च कृतान्तेषु । लोके तावत् : ब्राह्मणः न हन्तव्यः । सुरा न पेया इति । ब्राह्मणमात्रम् न हन्यते सुरामात्रम् च न पीयते । यदि च अवयवेन शास्त्रार्थसम्प्रत्ययः स्यात् एकम् च ब्राह्मणम् अहत्वा एकाम् च सुराम् अपीत्वा अन्यत्र कामचारः स्यात् । तथा पूर्ववयाः ब्राह्मणः प्रत्युत्थेयः इति पूर्ववयोमात्रम् प्रत्युत्थीयते । यदि अवयवेन शास्त्रार्थसम्प्रत्ययः स्यात् एकम् पूर्ववयसम् प्रत्युत्थाय अन्यत्र कामचारः स्यात् । तथा वेदे खलु अपि । वसन्ते ब्राह्मणः अग्निष्टोमादिभिः क्रतुभिः यजेत इति अग्न्याधाननिमित्तम् वसन्ते वसन्ते इज्यते । यदि अवयवेन शास्त्रार्थसम्प्रत्ययः स्यात् सकृत् इष्ट्वा पुनः इज्या न प्रवर्तेत । उभयथा इह लोके दृश्यते । अवयवेन अपि शास्त्रार्थसम्प्रत्ययः अनवयवेन अपि । कथम् पुनः इदम् उभयम् लभ्यम् । लभ्यम् इति आह । कथम् । इह तावत् वसन्ते ब्राह्मणः अग्नीन् आदधीत इति । अग्न्याधानम् यज्ञमुखप्र्तिपत्त्यर्थम् । सकृत् आधाय कृतः शास्त्रार्थः प्रतिपन्नम् यज्ञम् इति कृत्वा पुनः प्रवृत्तिः न भवति । अतः अत्र अवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते । तथा गर्भाष्टमे ब्राह्मणः उपनेयः इति । उपनयनम् संस्कारार्थम् । सकृत् च असौ उपनीतः संस्कृतः भवति । अतः अत्र अपि अवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते । तथा त्रिः हृदयङ्गमाभिः अद्भिः अशब्दाभिः उपस्पृशेत् इति । उपस्पर्शनम् शौचार्थम् । सकृत् च असौ उपस्पृश्य शुचिः भवति । अतः अत्र अपि अवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते । इह इदानीम् ब्राह्मणः न हन्तव्यः । सुरा न पेया इति । ब्राह्मणवधे सुरापाने च महान् दोषः उक्तः । सः ब्राह्मणवधमात्रे सुरापानमात्रे च प्रसक्तः । अतः अत्र अनवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते । तथा पूर्ववयाः ब्राह्मणः प्रत्युत्थेयः इति । पूर्ववयसः अप्रत्युत्थाने दोषः उक्तः प्रत्युत्थाने च गुणः । कथम् । ऊर्ध्वम् प्राणाः हि उत्क्रामन्ति यूनः स्थविरे आयति । प्रत्युत्थानाभाभिवादाभ्याम् पुनः तान् प्रतिपद्यते इति । सः च प्रूर्ववयोमात्रे प्रसक्तः । अतः अत्र अपि अनवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते । तथा वसन्ते ब्राह्मणः अग्निष्टोमादिभिः क्रतुभिः यजेत इति इज्यायाः किम् चित् प्रयोजनम् उक्तम् । किम् । स्वर्गे लोके अप्सरसः एनम् जायाः भूत्वा उपशेरते इति । तत् च द्वितीयस्याः तृतीयस्याः च इज्यायाः भवितुम् अर्हति । अतः अत्र अपि अनवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते । तथा शब्दस्य अपि ज्ञाने प्रयोगे प्रयोजनम् उक्तम् । किम् । एकः शब्दः सम्यक् ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुक् भवति इति । यदि एकः शब्दः सम्यक् ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुक् भवति किमर्थम् द्वितीयः तृतीयः च प्रयुज्यते । न वै कामानाम् तृप्तिः अस्ति ।
KA III.57.7-58.17 Ro IV.399-402 tatra avayave śāstrārthasampratyayaḥ yathā loke ṭatra avayave śāstrārthasampratyayaḥ prāpnoti yathā loke . tat yathā loke . vasante brāhmaṇaḥ agnīn ādadhīta iti sakṛt ādhāya kṛtaḥ śāstrārthaḥ iti kṛtvā punaḥ pravṛttiḥ na bhavati . tathā garbhāṣṭame brāhmaṇaḥ upaneyaḥ iti sakṛt upanīya kṛtaḥ śāstrārthaḥ iti kṛtvā punaḥ pravṛttiḥ na bhavati . tathā triḥ hṛdayaṅgamābhiḥ adbhiḥ aśabdābhiḥ upaspṛśet iti sakṛt upaspṛśya kṛtaḥ śāstrārthaḥ iti kṛtvā punaḥ pravṛttiḥ na bhavati . evam iha api khaṭvendre kṛtaḥ śāstrārthaḥ iti kṛtvā mālendrādiṣu na syāt . siddham tu dharmopadeśane anavayavavijñānāt yathā laukikavaidikeṣu . siddham etat . katham . dharmopadeśanam idam śāstram . dharmopadeśane ca asmin śāstre anavayavena śāstrārthaḥ sampratīyate yathā laukikeṣu vaidikeṣu ca kṛtānteṣu . loke tāvat : brāhmaṇaḥ na hantavyaḥ . surā na peyā iti . brāhmaṇamātram na hanyate surāmātram ca na pīyate . yadi ca avayavena śāstrārthasampratyayaḥ syāt ekam ca brāhmaṇam ahatvā ekām ca surām apītvā anyatra kāmacāraḥ syāt . tathā pūrvavayāḥ brāhmaṇaḥ pratyuttheyaḥ iti pūrvavayomātram pratyutthīyate . yadi avayavena śāstrārthasampratyayaḥ syāt ekam pūrvavayasam pratyutthāya anyatra kāmacāraḥ syāt . tathā vede khalu api . vasante brāhmaṇaḥ agniṣṭomādibhiḥ kratubhiḥ yajeta iti agnyādhānanimittam vasante vasante ijyate . yadi avayavena śāstrārthasampratyayaḥ syāt sakṛt iṣṭvā punaḥ ijyā na pravarteta . ubhayathā iha loke dṛśyate . avayavena api śāstrārthasampratyayaḥ anavayavena api . katham punaḥ idam ubhayam labhyam . labhyam iti āha . katham . iha tāvat vasante brāhmaṇaḥ agnīn ādadhīta iti . agnyādhānam yajñamukhaprtipattyartham . sakṛt ādhāya kṛtaḥ śāstrārthaḥ pratipannam yajñam iti kṛtvā punaḥ pravṛttiḥ na bhavati . ataḥ atra avayavena śāstrārthaḥ sampratīyate . tathā garbhāṣṭame brāhmaṇaḥ upaneyaḥ iti . upanayanam saṃskārārtham . sakṛt ca asau upanītaḥ saṃskṛtaḥ bhavati . ataḥ atra api avayavena śāstrārthaḥ sampratīyate . tathā triḥ hṛdayaṅgamābhiḥ adbhiḥ aśabdābhiḥ upaspṛśet iti . upasparśanam śaucārtham . sakṛt ca asau upaspṛśya śuciḥ bhavati . ataḥ atra api avayavena śāstrārthaḥ sampratīyate . iha idānīm brāhmaṇaḥ na hantavyaḥ . surā na peyā iti . brāhmaṇavadhe surāpāne ca mahān doṣaḥ uktaḥ . saḥ brāhmaṇavadhamātre surāpānamātre ca prasaktaḥ . ataḥ atra anavayavena śāstrārthaḥ sampratīyate . tathā pūrvavayāḥ brāhmaṇaḥ pratyuttheyaḥ iti . pūrvavayasaḥ apratyutthāne doṣaḥ uktaḥ pratyutthāne ca guṇaḥ . katham . ūrdhvam prāṇāḥ hi utkrāmanti yūnaḥ sthavire āyati . pratyutthānābhābhivādābhyām punaḥ tān pratipadyate iti . saḥ ca prūrvavayomātre prasaktaḥ . ataḥ atra api anavayavena śāstrārthaḥ sampratīyate . tathā vasante brāhmaṇaḥ agniṣṭomādibhiḥ kratubhiḥ yajeta iti ijyāyāḥ kim cit prayojanam uktam . kim . svarge loke apsarasaḥ enam jāyāḥ bhūtvā upaśerate iti . tat ca dvitīyasyāḥ tṛtīyasyāḥ ca ijyāyāḥ bhavitum arhati . ataḥ atra api anavayavena śāstrārthaḥ sampratīyate . tathā śabdasya api jñāne prayoge prayojanam uktam . kim . ekaḥ śabdaḥ samyak jñātaḥ śāstrānvitaḥ suprayuktaḥ svarge loke kāmadhuk bhavati iti . yadi ekaḥ śabdaḥ samyak jñātaḥ śāstrānvitaḥ suprayuktaḥ svarge loke kāmadhuk bhavati kimartham dvitīyaḥ tṛtīyaḥ ca prayujyate . na vai kāmānām tṛptiḥ asti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.