Patanjali: Vyakaranamahabhasya 6.3.42

क्अ इइइ।१५७।४-१४ रो इव्।६१६-६१७ किमर्थम् इदम् उच्यते । पुंवत् कर्मधारये प्रतिषिद्धार्थम् । प्रतिषिद्धाऋथः अयम् आरम्भः । न कोपधायाः इति उक्तम् । तत्र अपि पुंवत् भवति । कारिका वृन्दारिका कारकवृन्दारिका कारकजातीया कारकदेशीया । सञ्ज्ञापूरणयोः च इति उक्तम् । तत्र अपि पुंवत् भवति । दत्ता वृन्दारिका दत्तवृन्दारिका दत्तजातीया दत्तदेशीया । पञ्चमी वृन्दारिका पञ्चमवृन्दारिका पञ्चमजातीया पञ्चमदेशीया । वृद्धिनिमित्तस्य इति उक्तम् । तत्र अपि पुंवत् भवति । स्रौघ्नी वृन्दारिका स्रौघ्नवृन्दारिका स्रौघ्नजातीया स्रौघ्नदेशीया । स्वाङ्गात् च ईतः अमानिनि इति उक्तम् । तत्र अपि पुंवत् भवति । श्लक्ष्णमुखी वृन्दारिका श्लक्ष्णमुखवृन्दारिका श्लक्ष्णमुखजातीया श्लक्ष्णमुखदेशीया । जातेः च इति उक्तम् । तत्र अपि पुंवत् भवति । कठी वृन्दारिका कठवृन्दारिका कठजातीया कठदेशीया ।

KA III.157.4-14 Ro IV.616-617 kimartham idam ucyate . puṃvat karmadhāraye pratiṣiddhārtham . pratiṣiddhāṛthaḥ ayam ārambhaḥ . na kopadhāyāḥ iti uktam . tatra api puṃvat bhavati . kārikā vṛndārikā kārakavṛndārikā kārakajātīyā kārakadeśīyā . sañjñāpūraṇayoḥ ca iti uktam . tatra api puṃvat bhavati . dattā vṛndārikā dattavṛndārikā dattajātīyā dattadeśīyā . pañcamī vṛndārikā pañcamavṛndārikā pañcamajātīyā pañcamadeśīyā . vṛddhinimittasya iti uktam . tatra api puṃvat bhavati . sraughnī vṛndārikā sraughnavṛndārikā sraughnajātīyā sraughnadeśīyā . svāṅgāt ca ītaḥ amānini iti uktam . tatra api puṃvat bhavati . ślakṣṇamukhī vṛndārikā ślakṣṇamukhavṛndārikā ślakṣṇamukhajātīyā ślakṣṇamukhadeśīyā . jāteḥ ca iti uktam . tatra api puṃvat bhavati . kaṭhī vṛndārikā kaṭhavṛndārikā kaṭhajātīyā kaṭhadeśīyā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१५७।१५-२४ रो इव्।६१७-६१८ कुक्कुट्यादीनाम् अण्डादिषु पुंवद्वचनम् । कुक्कुट्यादीनाम् अण्डादिषु पुंवद्भावः वक्तव्यः । कुक्कुट्याः अण्डम् कुक्कुटाण्डम् , मृग्याः पदम् मृगपदम् , काक्याः शावः काकशावः । न वा अस्त्रीपूर्वपदविवक्षितत्वात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् अस्त्रीपूर्वपदविवक्षितत्वात् । न अत्र स्त्रीपूर्वपदम् विवक्षितम् । किम् तर्हि । अस्त्रीपूर्वपदम् । उभयोः अण्डम् उभयोः पदम् उभयोः शावः । यदि अपि तावत् अत्र एतत् शक्यते वक्तुम् इह तु कथम् । मृग्याः क्षीरम् मृघक्षीरम् इति । अत्र अपि न वा अस्त्रीपूर्वपदविवक्षितत्वात् इति एव । कथम् पुनः सतः नाम अवाविवक्षा स्यात् । सतः अपि अविवक्षा भवति । तत् यथा । अलोमिका एडका । अनुदरा कन्या इति । असतः च विवक्षा भवति । समुद्रः कुण्डिका । विन्ध्यः वर्धितकम् इति ।

KA III.157.15-24 Ro IV.617-618 kukkuṭyādīnām aṇḍādiṣu puṃvadvacanam . kukkuṭyādīnām aṇḍādiṣu puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ . kukkuṭyāḥ aṇḍam kukkuṭāṇḍam , mṛgyāḥ padam mṛgapadam , kākyāḥ śāvaḥ kākaśāvaḥ . na vā astrīpūrvapadavivakṣitatvāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam astrīpūrvapadavivakṣitatvāt . na atra strīpūrvapadam vivakṣitam . kim tarhi . astrīpūrvapadam . ubhayoḥ aṇḍam ubhayoḥ padam ubhayoḥ śāvaḥ . yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum iha tu katham . mṛgyāḥ kṣīram mṛghakṣīram iti . atra api na vā astrīpūrvapadavivakṣitatvāt iti eva . katham punaḥ sataḥ nāma avāvivakṣā syāt . sataḥ api avivakṣā bhavati . tat yathā . alomikā eḍakā . anudarā kanyā iti . asataḥ ca vivakṣā bhavati . samudraḥ kuṇḍikā . vindhyaḥ vardhitakam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१५८।१-१८ रो इव्।६१८-६१९ अग्नेः ईत्त्वात् वरुणस्य वृद्धिः विप्रतिषेधेन । अग्नेः ईत्त्वात् वरुणस्य वृद्धिः भवति विप्रतिषेधेन । अग्नेः ईत्त्वस्य अवकाशः , अग्नीषोमौ । वरुणस्य वृद्धेः अवकाशः , वायुवारुणम् । इह उभयम् प्राप्नोति , आग्निवारुणीम् अनड्वाहीम् आलभेत । वरुणस्य वृद्धिः भवति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । द्विकार्ययोगः हि विप्रतिषेधः न च अत्र एकः द्विकार्ययुक्तः । कथम् । अग्नेः ईत्त्वम् वरुणस्य वृद्धिः । न अवश्यम् द्विकारयोगः एव विप्रतिषेधः । किम् तर्हि । असम्भवः अपि । सः च अत्र अस्ति असम्भवः । कः असौ असम्भवः । अग्नेः ईत्त्वम् अभिनिर्वर्तमनम् वरुणस्य वृद्धिम् बाधते । वरुणस्य वृद्धिः अभिनिर्वर्तमना अग्नेः ईत्त्वम् बाधते । एषः असम्भवः । सति असम्भवे युक्तः विप्रतिषेधः । पूंवद्भावात् ह्रस्वत्वम् खिद्घादिषु । पूंवद्भावात् ह्रस्वत्वम् भवति विप्रतिषेधेन खिद्घादिषु । पूंवद्भावस्य अवकाशः , पटुभार्यः , मृदुभार्यः । खिति ह्रस्वः भवति इति अस्य अवकाशः , कालिम्मन्यः , हरिणिम्मन्यः । इह उभयम् प्राप्नोति , कालिम्मन्या , हरिणिम्मन्या । घादिषु नद्याः ह्रस्वः भवति इति अस्य अवकाशः , नर्तकितरा , नर्तकितमा । पूंवद्भावस्य अवकाशः , दर्शनीयतरा , दर्शनीयतमा । इह उभयम् प्राप्नोति , पट्वितरा , पट्वितमा । के ह्रस्वः भवति इति अस्य अवकाशः , नर्तकिक । पूंवद्भावस्य अवकाशः , दारदिका । इह उभयम् प्राप्नोति , पट्विका , मृद्विका । ह्रस्वत्वम् भवति विप्रतिषेधेन । अथ इदानीम् ह्रस्वत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् पुंवद्भावः कस्मात् न भवति । सकृत् गतौ विप्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति ।

KA III.158.1-18 Ro IV.618-619 agneḥ īttvāt varuṇasya vṛddhiḥ vipratiṣedhena . agneḥ īttvāt varuṇasya vṛddhiḥ bhavati vipratiṣedhena . agneḥ īttvasya avakāśaḥ , agnīṣomau . varuṇasya vṛddheḥ avakāśaḥ , vāyuvāruṇam . iha ubhayam prāpnoti , āgnivāruṇīm anaḍvāhīm ālabheta . varuṇasya vṛddhiḥ bhavati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . dvikāryayogaḥ hi vipratiṣedhaḥ na ca atra ekaḥ dvikāryayuktaḥ . katham . agneḥ īttvam varuṇasya vṛddhiḥ . na avaśyam dvikārayogaḥ eva vipratiṣedhaḥ . kim tarhi . asambhavaḥ api . saḥ ca atra asti asambhavaḥ . kaḥ asau asambhavaḥ . agneḥ īttvam abhinirvartamanam varuṇasya vṛddhim bādhate . varuṇasya vṛddhiḥ abhinirvartamanā agneḥ īttvam bādhate . eṣaḥ asambhavaḥ . sati asambhave yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . pūṃvadbhāvāt hrasvatvam khidghādiṣu . pūṃvadbhāvāt hrasvatvam bhavati vipratiṣedhena khidghādiṣu . pūṃvadbhāvasya avakāśaḥ , paṭubhāryaḥ , mṛdubhāryaḥ . khiti hrasvaḥ bhavati iti asya avakāśaḥ , kālimmanyaḥ , hariṇimmanyaḥ . iha ubhayam prāpnoti , kālimmanyā , hariṇimmanyā . ghādiṣu nadyāḥ hrasvaḥ bhavati iti asya avakāśaḥ , nartakitarā , nartakitamā . pūṃvadbhāvasya avakāśaḥ , darśanīyatarā , darśanīyatamā . iha ubhayam prāpnoti , paṭvitarā , paṭvitamā . ke hrasvaḥ bhavati iti asya avakāśaḥ , nartakika . pūṃvadbhāvasya avakāśaḥ , dāradikā . iha ubhayam prāpnoti , paṭvikā , mṛdvikā . hrasvatvam bhavati vipratiṣedhena . atha idānīm hrasvatve kṛte punaḥprasaṅgavijñānāt puṃvadbhāvaḥ kasmāt na bhavati . sakṛt gatau vipratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.