क्अ इइइ।१८७।१०-१८९।१३ रो इव्।६८८-६९३ कानि पुनः अस्य योगस्य प्रयोजनानि । प्रयोजनम् शैत्त्वम् धित्वे । शाभावः एत्त्वम् च धित्वे प्रयोजनम् । एधि शाधि । अस्तिशास्त्योः एत्त्वशाभावयोः कृतयोः झल्लक्षणम् धित्वम् न प्राप्नोति । असिद्धत्वात् भवति । शाभावः तावत् न प्रयोजयति । एवम् वक्ष्यामि । शास् हौ शा हौ इति । यत्वभूतः सकारः । तत्र सात् धित्वम् धि च इति सकारस्य लोपः । अथ वा , आ हौ इति वक्ष्यामि । एवम् अपि सकारस्य प्राप्नोति । उपधायाः इति वर्तते । उपधायाः आत्वे कृते सात् धित्वम् धि च इति सकारस्य लोपः । अथ वा न हौ इति वक्ष्यामि । तत्र एत्त्वे प्रतिषिद्धे सात् धित्वम् धि च इति सकारस्य लोपः । एत्त्वम् अपि लोपापवादः विज्ञास्यते न च सकारस्य लोपः प्राप्नोति । हिलोपः उत्त्वे । हिलोपः उत्त्वे प्रयोजनम् । कुरु इति अत्र हिलोपे कृते सार्वधातुकपरे उकारे इति उत्त्वम् न प्राप्नोति । असिद्धत्वात् भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यति तत्र सार्वधातुकग्रहणस्य प्रयोजनम् सार्वधातुके भूतपूर्वमात्रे यथा स्त्यात् उत्त्वम् । तास्तिलोपेण्यणादेशाः अडाड्विधौ । तलोपः अस्तिलोपः इणः च यणादेशः अडाड्विधौ प्रयोजनम् । अकारि , ऐही इति । तलोपे कृते लुङि इति अडाटौ न क्ल्प्राप्नुतः । असिद्धत्वात् भवतः । अस्तिलोपः इणः च यणादेशः प्रयोजनम् । आसन् , आयन् इति । इणस्त्योः यण्लोपयोः कृतयोः अनजादित्वात् आट् न प्राप्नोति । असिद्धत्वात् भवति । अस्तिलोपः तावत् न प्रयोजयति । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति लोपात् आट् बलीयान् इति यत् अयम् श्नसोः अल्लोपः इति तपरकरणम् करोति । इण्यणादेशः च अपि न प्रयोजयति । यणादेशे योगविभागः करिष्यते । इणः यण् भवति । ततः एः अनेकाचः । एः च अनेकाचः इणः यण् भवति । ततः असंयोगपूर्वस्य यण् भवति । एः अनेकाचः इति एव । सर्वेषाम् एव परिहारः । उपदेशः इति वर्तते । तत्र उपदेशावस्थायाम् एव अडाटौ भवतः । अथ वा आर्धधातुके इति वर्तते । अथ वा लुङ्लङ्लृङ्क्षु अट् इति द्विलकारकः निर्देशः : लुङादिषु लकारादिषु इति । सर्वथा , ऐज्यत , औप्यत इति न सिध्यति । वक्ष्यति एतत् अजादीनाम् अटा सिद्धम् इति । अनुनासिकलोपः हिलोपाल्लोपयोः जभावः च । अनुनासिकलोपः हिलोपाल्लोपयोः जभावः च प्रयोजनम् । आगहि जहि गतः , गतवान् । अनुनासिकलोपे कृते जभावे च अतः हेः अतः लोपः इति च लोपः प्राप्नोति । असिद्धत्वात् न भवति । अनुनासिकलोपः तावत् न प्रयोजयति । अल्लोपे उपदेशे इति वर्तते । यदि उपदेशे इति वर्तते धिनुतः , कृणुतः अत्र न प्राप्नोति । न एषः दोषः । न उपदेशग्रहणेन प्रकृतिः अभिसम्बध्यते । किम् तर्हि । आर्धधातुकम् अभिसम्बध्यते : आर्धधातुकोपदेशे यत् अकारान्तम् इति । जभावः च न प्रयोजयति । हिलोपे योगविभागः करिष्यते । अतः हेः । ततः उतः च । उतः च हेः लुक् भवति इति । ततः प्रत्ययात् । प्रत्ययात् इति उभयोः शेषः । अथ किमर्थम् अनुनासिकलोपः हिलोपाल्लोपयोः जभावः च इति उच्यते न अनुनासिकलोपजभावौ अल्लोपहिलोपयोः इति एव उच्यते । सङ्ख्यातानुदेशः मा भूत् इति । अनुनासिकलोपः हिलोपे प्रयोजयति । मण्डूकि ताभिः आगहि । रोहितः च इह अ गहि । मरुद्भिः अग्ने अगहि । सम्प्रसारणम् अवर्णलोपे । सम्प्रसारणम् अवर्णलोपे प्रयोजनम् । मधोनः पश्य । मघोना , मघोने । सम्प्रसारणे कृते यस्य इति लोपः प्राप्नोति । असिद्धत्वात् न भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यति एतत् : मघवन्शब्दः अव्युत्पन्नम् प्रातिपदिकम्
KA III.187.10-189.13 Ro IV.688-693 kāni punaḥ asya yogasya prayojanāni . prayojanam śaittvam dhitve . śābhāvaḥ ettvam ca dhitve prayojanam . edhi śādhi . astiśāstyoḥ ettvaśābhāvayoḥ kṛtayoḥ jhallakṣaṇam dhitvam na prāpnoti . asiddhatvāt bhavati . śābhāvaḥ tāvat na prayojayati . evam vakṣyāmi . śās hau śā hau iti . yatvabhūtaḥ sakāraḥ . tatra sāt dhitvam dhi ca iti sakārasya lopaḥ . atha vā , ā hau iti vakṣyāmi . evam api sakārasya prāpnoti . upadhāyāḥ iti vartate . upadhāyāḥ ātve kṛte sāt dhitvam dhi ca iti sakārasya lopaḥ . atha vā na hau iti vakṣyāmi . tatra ettve pratiṣiddhe sāt dhitvam dhi ca iti sakārasya lopaḥ . ettvam api lopāpavādaḥ vijñāsyate na ca sakārasya lopaḥ prāpnoti . hilopaḥ uttve . hilopaḥ uttve prayojanam . kuru iti atra hilope kṛte sārvadhātukapare ukāre iti uttvam na prāpnoti . asiddhatvāt bhavati . etat api na asti prayojanam . vakṣyati tatra sārvadhātukagrahaṇasya prayojanam sārvadhātuke bhūtapūrvamātre yathā styāt uttvam . tāstilopeṇyaṇādeśāḥ aḍāḍvidhau . talopaḥ astilopaḥ iṇaḥ ca yaṇādeśaḥ aḍāḍvidhau prayojanam . akāri , aihī iti . talope kṛte luṅi iti aḍāṭau na klprāpnutaḥ . asiddhatvāt bhavataḥ . astilopaḥ iṇaḥ ca yaṇādeśaḥ prayojanam . āsan , āyan iti . iṇastyoḥ yaṇlopayoḥ kṛtayoḥ anajāditvāt āṭ na prāpnoti . asiddhatvāt bhavati . astilopaḥ tāvat na prayojayati . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati lopāt āṭ balīyān iti yat ayam śnasoḥ allopaḥ iti taparakaraṇam karoti . iṇyaṇādeśaḥ ca api na prayojayati . yaṇādeśe yogavibhāgaḥ kariṣyate . iṇaḥ yaṇ bhavati . tataḥ eḥ anekācaḥ . eḥ ca anekācaḥ iṇaḥ yaṇ bhavati . tataḥ asaṃyogapūrvasya yaṇ bhavati . eḥ anekācaḥ iti eva . sarveṣām eva parihāraḥ . upadeśaḥ iti vartate . tatra upadeśāvasthāyām eva aḍāṭau bhavataḥ . atha vā ārdhadhātuke iti vartate . atha vā luṅlaṅlṛṅkṣu aṭ iti dvilakārakaḥ nirdeśaḥ : luṅādiṣu lakārādiṣu iti . sarvathā , aijyata , aupyata iti na sidhyati . vakṣyati etat ajādīnām aṭā siddham iti . anunāsikalopaḥ hilopāllopayoḥ jabhāvaḥ ca . anunāsikalopaḥ hilopāllopayoḥ jabhāvaḥ ca prayojanam . āgahi jahi gataḥ , gatavān . anunāsikalope kṛte jabhāve ca ataḥ heḥ ataḥ lopaḥ iti ca lopaḥ prāpnoti . asiddhatvāt na bhavati . anunāsikalopaḥ tāvat na prayojayati . allope upadeśe iti vartate . yadi upadeśe iti vartate dhinutaḥ , kṛṇutaḥ atra na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . na upadeśagrahaṇena prakṛtiḥ abhisambadhyate . kim tarhi . ārdhadhātukam abhisambadhyate : ārdhadhātukopadeśe yat akārāntam iti . jabhāvaḥ ca na prayojayati . hilope yogavibhāgaḥ kariṣyate . ataḥ heḥ . tataḥ utaḥ ca . utaḥ ca heḥ luk bhavati iti . tataḥ pratyayāt . pratyayāt iti ubhayoḥ śeṣaḥ . atha kimartham anunāsikalopaḥ hilopāllopayoḥ jabhāvaḥ ca iti ucyate na anunāsikalopajabhāvau allopahilopayoḥ iti eva ucyate . saṅkhyātānudeśaḥ mā bhūt iti . anunāsikalopaḥ hilope prayojayati . maṇḍūki tābhiḥ āgahi . rohitaḥ ca iha a gahi . marudbhiḥ agne agahi . samprasāraṇam avarṇalope . samprasāraṇam avarṇalope prayojanam . madhonaḥ paśya . maghonā , maghone . samprasāraṇe kṛte yasya iti lopaḥ prāpnoti . asiddhatvāt na bhavati . na etat asti prayojanam . vakṣyati etat : maghavanśabdaḥ avyutpannam prātipadikam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.