क्अ इइइ,२६७।१४-२६८।१४ रो व्,७०।२-७२।७ किम् इह पुंवद्भावेन अतिदिश्यते । नुम्प्रतिषेधः । कथम् पुनः पुंवत् इति अनेन नुम्प्रतिषेधः शक्यः विज्ञातुम् । वतिनिर्देशः अयम् कामचारः च वतिनिर्देशे वाक्यशेषम् समर्थयितुम् । तत् यथा : उशीनरवत् मद्रेषु यवाः । सन्ति न सन्ति इति । मातृवत् अस्याः कलाः । सन्ति न सन्ति इति । एवम् इह अपि पुंवत् भवति पुंवत् न भवति इति वाक्यशेषम् समर्थयिष्यामहे । यथा पुंसः न नुम् भवति एवम् तृतीयादिषु भाषितपुंस्कस्य अपि न भवति इति । किम् उच्यते नुम्प्रतिषेधः इति न पुनः अन्यत् अपि पुंसः प्रतिपदम् कार्यम् उच्यते यत् तृतीयादिषु विभक्तिषु अजादिषु भाषितपुंस्कस्य अतिदिश्येत । अनारम्भात् पुंसि । न हि किम् चित् पुंसः प्रतिपदम् कार्यम् उच्यते यत् तृतीयादिषु अजादिषु भाषितपुंस्कस्य अतिदिश्येत । नुम् प्रकृतः तत्र किम् अन्यत् शक्यम् विज्ञातुम् अन्यत् अतः नुम्प्रतिषेधात् । पुंवत् इति नुम्प्रतिषेधः चेत् गुणनाभावनुडौत्त्वप्रतिषेधः । पुंवत् इति न्जुम्प्रतिषेधः चेत् गुणनाभावनुडौत्त्वानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । गुण । ग्रामण्ये ब्राह्मणकुलाय । गुण । नाभाव । ग्रामण्या ब्राह्मणकुलेन । नाभाव । नुट् । ग्रामण्याम् ब्राह्मणकुलानाम् । नुट् । औत्त्वम् । ग्रामण्याम् ब्राह्मणकुले । ह्रस्वत्वम् अप्रतिषिद्धम् ह्रस्वाश्रयाः च एते विधयः प्राप्नुवन्ति । ह्रस्वाभावार्थम् च । किम् च । नुम्प्रतिषेधार्थम् च । कथम् पुनः अत्र अप्रकृतस्य असंशब्दितस्य ह्रस्वत्वस्य प्रतिषेधः शक्यः विज्ञातुम् । अर्थातिदेशात् सिद्धम् । न एवम् विज्ञायते भाष्यते पुमान् अनेन शब्देन सः अयम् भाषितपुंस्कः भाषितपुंस्कस्य शब्दस्य पुंशब्दः भवति इति । कथम् तर्हि । भाष्यते पुमान् अस्मिन् अर्थे सः अयम् भाषितपुंस्कः भाषितपुंस्कस्य अर्थस्य पुंवदर्थः भवति इति । तद्धितलुक्प्रतिषेधः च । तद्धितलुकः च प्रतिषेधः वक्तव्यः । पीलुः वृक्षः , पीलु फलम् । पीलुना , पिलुनः इति । न वा समानायाम् आकृतौ भाषितपुंस्कविज्ञानात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । समानायाम् आकृतौ भाषितपुंस्कविज्ञानात् । समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् आकृत्यन्तरे च एतत् भाषितपुंस्कम् । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । एतत् अपि अर्थनिर्देशात् सिद्धम् ।
KA III,267.14-268.14 Ro V,70.2-72.7 kim iha puṃvadbhāvena atidiśyate . numpratiṣedhaḥ . katham punaḥ puṃvat iti anena numpratiṣedhaḥ śakyaḥ vijñātum . vatinirdeśaḥ ayam kāmacāraḥ ca vatinirdeśe vākyaśeṣam samarthayitum . tat yathā : uśīnaravat madreṣu yavāḥ . santi na santi iti . mātṛvat asyāḥ kalāḥ . santi na santi iti . evam iha api puṃvat bhavati puṃvat na bhavati iti vākyaśeṣam samarthayiṣyāmahe . yathā puṃsaḥ na num bhavati evam tṛtīyādiṣu bhāṣitapuṃskasya api na bhavati iti . kim ucyate numpratiṣedhaḥ iti na punaḥ anyat api puṃsaḥ pratipadam kāryam ucyate yat tṛtīyādiṣu vibhaktiṣu ajādiṣu bhāṣitapuṃskasya atidiśyeta . anārambhāt puṃsi . na hi kim cit puṃsaḥ pratipadam kāryam ucyate yat tṛtīyādiṣu ajādiṣu bhāṣitapuṃskasya atidiśyeta . num prakṛtaḥ tatra kim anyat śakyam vijñātum anyat ataḥ numpratiṣedhāt . puṃvat iti numpratiṣedhaḥ cet guṇanābhāvanuḍauttvapratiṣedhaḥ . puṃvat iti njumpratiṣedhaḥ cet guṇanābhāvanuḍauttvānām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . guṇa . grāmaṇye brāhmaṇakulāya . guṇa . nābhāva . grāmaṇyā brāhmaṇakulena . nābhāva . nuṭ . grāmaṇyām brāhmaṇakulānām . nuṭ . auttvam . grāmaṇyām brāhmaṇakule . hrasvatvam apratiṣiddham hrasvāśrayāḥ ca ete vidhayaḥ prāpnuvanti . hrasvābhāvārtham ca . kim ca . numpratiṣedhārtham ca . katham punaḥ atra aprakṛtasya asaṃśabditasya hrasvatvasya pratiṣedhaḥ śakyaḥ vijñātum . arthātideśāt siddham . na evam vijñāyate bhāṣyate pumān anena śabdena saḥ ayam bhāṣitapuṃskaḥ bhāṣitapuṃskasya śabdasya puṃśabdaḥ bhavati iti . katham tarhi . bhāṣyate pumān asmin arthe saḥ ayam bhāṣitapuṃskaḥ bhāṣitapuṃskasya arthasya puṃvadarthaḥ bhavati iti . taddhitalukpratiṣedhaḥ ca . taddhitalukaḥ ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . pīluḥ vṛkṣaḥ , pīlu phalam . pīlunā , pilunaḥ iti . na vā samānāyām ākṛtau bhāṣitapuṃskavijñānāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . samānāyām ākṛtau bhāṣitapuṃskavijñānāt . samānāyām ākṛtau yat bhāṣitapuṃskam ākṛtyantare ca etat bhāṣitapuṃskam . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . etat api arthanirdeśāt siddham .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.