क्अ इइइ,२७९।५-२८१।८ रो व्,९६।५-१०१।२ हल्ग्रहणम् किमर्थम् । समुच्चयः यथा विज्ञायेत । वदिव्रज्योः च हलन्तस्य च अचः इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अज्ग्रहणात् एव अत्र समुच्चयः भविष्यति । वदिव्रज्योः च अचः च इति । अस्ति अन्यत् अज्ग्रहणे प्रयोजनम् वदिव्रजिविशेषणम् यथा विज्ञायेत । वदिव्रज्योः एचः इति । यदि एतावत् प्रयोजनम् स्यात् वदिव्रज्योः अतः इति एवम् ब्रूयात् । अथ वा एतत् अपि न ब्रूयात् । अतः इति वर्तते । इदम् तर्हि प्रयोजनम् हलन्तस्य यथा स्यात् अजन्तस्य मा भूत् । कस्य पुनः अजन्तस्य प्राप्नोति । अकारस्य । अचिकीर्षीत् , अजिहीर्षीत् । लोपः अत्र बाधकः भविष्यति । आकारस्य तर्हि प्राप्नोति । अयासीत् , अवासीत् । न अस्ति अत्र विशेषः सत्याम् वा वृद्धौ असत्याम् वा । सन्ध्यक्षरस्य तर्हि प्राप्नोति । न वै सन्ध्यक्षरम् अन्त्यम् अस्ति । ननु च इदम् अस्ति ढलोपे कृते उदवोढाम् , उदवोढम् , उदवोढ इति । असिद्धः ढलोपः तस्य असिद्धत्वात् न एतत् अन्त्यम् भवति । अतः उत्तरम् पठति । हल्ग्रहणम् इटि प्रतिषेधार्थम् । हल्ग्रहणम् क्रियते इटि प्रतिषेधार्थम् । न इटि इति प्रतिषेधम् वक्ष्यति सः हलन्तस्य यथा स्यात् अजन्तस्य मा भूत् । अलावीत् , अपावीत् । न वा अनन्तरस्य प्रतिषेधात् । न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति । किम् कारणम् । अनन्तरस्य प्रतिषेधात् । अनन्तरम् यत् वृद्धिविधानम् तत् प्रतिषिध्यते । कुतः एतत् । अनन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति । तत् च अनन्त्यार्थम् । तत् च अनन्तरम् वृद्धिविधानम् अनन्त्यार्थम् विज्ञायते । कथम् पुनः अनन्तरम् वृद्धिविधानम् अनन्त्यार्थम् शक्यम् विज्ञातुम् । अन्त्यस्य वचनानर्थक्यात् । अन्त्यस्य वृद्धिविधाने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा अनन्तरम् वृद्धिविधानम् अनन्त्यार्थम् विज्ञायते । अतः विभाषार्थम् तर्हि इदम् वक्तव्यम् । अतः हलादेः लघोः इति विभाषा वृद्धिम् वक्ष्यति सा हलन्तस्य यथा स्यात् अजन्तस्य मा भूत् । अचिकीर्षीत् , अजिहीर्षीत् । अतः विभाषार्थम् इति चेत् सिद्धम् वृद्धेः लोपबलीयस्त्वात् । अतः विभाषार्थम् इति चेत् तत् अन्तरेण अपि हल्ग्रहणम् सिद्धम् । कथम् । वृद्धेः लोपबलीयस्त्वात् । वृद्धेः लोपः बलीयान् भवति इति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । वृद्धिः क्रियताम् लोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् वृद्धिः । नित्यः लोपः । कृतायाम् अपि वृद्धौ प्राप्नोति अकृतायाम् अपि । अनित्यः लोपः न हि कृतायाम् वृद्धौ प्राप्नोति । परत्वात् सगिड्भ्याम् भवितव्यम् । न अत्र सगिटौ प्राप्नुतः । किम् कारणम् । एकाचः तौ वलि इति वा । एकाचः सगिटौ उच्येते अथ वा वलि इति तत्र अनुवर्तते । किम् पुनः कारणम् एकाचः तौ वली इति वा । दर्द्रातेः मा भूत् इति । दरिद्रातेः न सगिड्भ्याम् भवितव्यम् । उक्तम् एतत् दरिद्रातेः आर्धधातुके लोपः सिद्धः च प्रत्ययविधौ इति । यः च इदानीम् प्रत्ययविधौ सिद्धः सिद्धः असौ सगिड्विधौ । एवमर्थम् एव तर्हि एकाज्ग्रहणम् अनुवर्त्यम् अत्र सगिटौ मा भूताम् इति । सः एषः नित्यः लोपः वृद्धिम् बाधिष्यते । कम् पुनः भवान् वृद्धेः अवकाशम् मत्वा आह नित्यः लोपः इति । अनवकाशा वृद्धिः लोपम् बाधिष्यते । सावकाशा वृद्धिः । कः अवकाशः । अनन्त्यः : अकणीत् , अकाणीत् । कथम् पुनः सति अन्त्ये अनन्त्यस्य वृद्धिः स्यात् । भवेत् यः अता अङ्गम् विशेषयेत् तस्य अनन्त्यस्य न स्यात् । वयम् तु खलु अङ्गेन अकारम् विशेषयिष्यामः । तत्र अनन्त्यः वृद्धेः अवकाशः अन्त्यस्य लोपः बाधकः भविष्यति । एवम् वृद्धेः लोपबलीयस्त्वात् । अथ वा आरभ्यते पूर्वविप्रतिषेधः ण्यल्लोपौ इयङ्यण्गुणवृद्धिदीर्घत्वेभ्यः पूर्वविप्रतिषिद्धम् । सा तर्हि एषा अनन्त्यार्था वृद्धिः हलन्तस्य यथा स्यात् अजन्तस्य मा भूत् । अपिपठिषीत् । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । कथम् । हलादेः इति न एषा बहुव्रीहेः षष्ठी : हल् आदिः यस्य सः अयम् हलादिः हलादेः इति । का तर्हि । कर्मधारयात् पञ्चमी । हल्
KA III,279.5-281.8 Ro V,96.5-101.2 halgrahaṇam kimartham . samuccayaḥ yathā vijñāyeta . vadivrajyoḥ ca halantasya ca acaḥ iti . na etat asti prayojanam . ajgrahaṇāt eva atra samuccayaḥ bhaviṣyati . vadivrajyoḥ ca acaḥ ca iti . asti anyat ajgrahaṇe prayojanam vadivrajiviśeṣaṇam yathā vijñāyeta . vadivrajyoḥ ecaḥ iti . yadi etāvat prayojanam syāt vadivrajyoḥ ataḥ iti evam brūyāt . atha vā etat api na brūyāt . ataḥ iti vartate . idam tarhi prayojanam halantasya yathā syāt ajantasya mā bhūt . kasya punaḥ ajantasya prāpnoti . akārasya . acikīrṣīt , ajihīrṣīt . lopaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati . ākārasya tarhi prāpnoti . ayāsīt , avāsīt . na asti atra viśeṣaḥ satyām vā vṛddhau asatyām vā . sandhyakṣarasya tarhi prāpnoti . na vai sandhyakṣaram antyam asti . nanu ca idam asti ḍhalope kṛte udavoḍhām , udavoḍham , udavoḍha iti . asiddhaḥ ḍhalopaḥ tasya asiddhatvāt na etat antyam bhavati . ataḥ uttaram paṭhati . halgrahaṇam iṭi pratiṣedhārtham . halgrahaṇam kriyate iṭi pratiṣedhārtham . na iṭi iti pratiṣedham vakṣyati saḥ halantasya yathā syāt ajantasya mā bhūt . alāvīt , apāvīt . na vā anantarasya pratiṣedhāt . na vā etat prayojanam asti . kim kāraṇam . anantarasya pratiṣedhāt . anantaram yat vṛddhividhānam tat pratiṣidhyate . kutaḥ etat . anantarasya vidhiḥ vā bhavati pratiṣedhaḥ vā iti . tat ca anantyārtham . tat ca anantaram vṛddhividhānam anantyārtham vijñāyate . katham punaḥ anantaram vṛddhividhānam anantyārtham śakyam vijñātum . antyasya vacanānarthakyāt . antyasya vṛddhividhāne prayojanam na asti iti kṛtvā anantaram vṛddhividhānam anantyārtham vijñāyate . ataḥ vibhāṣārtham tarhi idam vaktavyam . ataḥ halādeḥ laghoḥ iti vibhāṣā vṛddhim vakṣyati sā halantasya yathā syāt ajantasya mā bhūt . acikīrṣīt , ajihīrṣīt . ataḥ vibhāṣārtham iti cet siddham vṛddheḥ lopabalīyastvāt . ataḥ vibhāṣārtham iti cet tat antareṇa api halgrahaṇam siddham . katham . vṛddheḥ lopabalīyastvāt . vṛddheḥ lopaḥ balīyān bhavati iti . idam iha sampradhāryam . vṛddhiḥ kriyatām lopaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt vṛddhiḥ . nityaḥ lopaḥ . kṛtāyām api vṛddhau prāpnoti akṛtāyām api . anityaḥ lopaḥ na hi kṛtāyām vṛddhau prāpnoti . paratvāt sagiḍbhyām bhavitavyam . na atra sagiṭau prāpnutaḥ . kim kāraṇam . ekācaḥ tau vali iti vā . ekācaḥ sagiṭau ucyete atha vā vali iti tatra anuvartate . kim punaḥ kāraṇam ekācaḥ tau valī iti vā . dardrāteḥ mā bhūt iti . daridrāteḥ na sagiḍbhyām bhavitavyam . uktam etat daridrāteḥ ārdhadhātuke lopaḥ siddhaḥ ca pratyayavidhau iti . yaḥ ca idānīm pratyayavidhau siddhaḥ siddhaḥ asau sagiḍvidhau . evamartham eva tarhi ekājgrahaṇam anuvartyam atra sagiṭau mā bhūtām iti . saḥ eṣaḥ nityaḥ lopaḥ vṛddhim bādhiṣyate . kam punaḥ bhavān vṛddheḥ avakāśam matvā āha nityaḥ lopaḥ iti . anavakāśā vṛddhiḥ lopam bādhiṣyate . sāvakāśā vṛddhiḥ . kaḥ avakāśaḥ . anantyaḥ : akaṇīt , akāṇīt . katham punaḥ sati antye anantyasya vṛddhiḥ syāt . bhavet yaḥ atā aṅgam viśeṣayet tasya anantyasya na syāt . vayam tu khalu aṅgena akāram viśeṣayiṣyāmaḥ . tatra anantyaḥ vṛddheḥ avakāśaḥ antyasya lopaḥ bādhakaḥ bhaviṣyati . evam vṛddheḥ lopabalīyastvāt . atha vā ārabhyate pūrvavipratiṣedhaḥ ṇyallopau iyaṅyaṇguṇavṛddhidīrghatvebhyaḥ pūrvavipratiṣiddham . sā tarhi eṣā anantyārthā vṛddhiḥ halantasya yathā syāt ajantasya mā bhūt . apipaṭhiṣīt . etat api na asti prayojanam . katham . halādeḥ iti na eṣā bahuvrīheḥ ṣaṣṭhī : hal ādiḥ yasya saḥ ayam halādiḥ halādeḥ iti . kā tarhi . karmadhārayāt pañcamī . hal
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.