क्अ इइइ,२९२।२-२९३।९ रो व्,१२७।२-१३०।४ स्नुक्रमोः अनात्मनेपदनिमित्ते चेत् कृति उपसङ्ख्यानम् । स्नुक्रमोः अनात्मनेपदनिमित्ते चेत् कृति उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । प्रस्नविता , प्रस्नवितुम् , प्रस्नवितव्यम् , प्रक्रमिता , प्रक्रमितुम् , प्रक्रमितव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अविशेषेण स्नुक्रमोः इडागमम् उक्त्वा आत्मनेपदपरे न इति वक्ष्यामि । आत्मनेपदपरप्रतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधः । आत्मनेपदपरप्रतिषेधे च तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधः वक्तव्यः । तत्परपरे तावत् : प्रसुस्नूषिष्यते , प्रचिक्रंसिष्यते । सीयुटि : प्रस्नोषीष्त , प्रक्रंसीष्ट । एकादेशे । प्रस्नोष्यन्ते , प्रक्रंस्यन्ते । एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात् न प्राप्नोति । अन्तादिवद्भावेन व्यपवर्गः । उभयतः आश्रये न अन्तादिवत् । एवम् तर्हि एकादेशः पूर्वविधिम् प्रति स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यपवर्गः । तत्परपरसीयुटोः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः । सिद्धम् तु स्नोः आत्मनेपदेन समानपदस्थस्य इट्प्रतिषेधात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । स्नोः आत्मनेपदेन समानपदस्थस्य न इट् भवति इति वक्तव्यम् । यदि स्नोः आत्मनेपदेन समानपदस्थस्य इट् न भवति इति उच्यते प्रस्नविता इव आचरति प्रस्नवित्रीयते अत्र न प्राप्नोति । बहिरङ्गलक्षणम् अत्र आत्मनेपदम् । क्रमोः च । क्रमोः च आत्मनेपदेन समानपदस्थस्य इट् न भवति इति वक्तव्यम् । अथ किमर्थम् क्रमेः पृथग्ग्रहणम् क्रियते न स्नुक्रमिभ्याम् इति एव उच्येत । कर्तरि च आत्मनेपदविषयात् कृति न इति वक्ष्यत्गि तत् क्रमेः एव स्यात् स्नोः मा भूत् । व्यतिप्रस्नवितारौ , व्यतिप्रस्नतिवारः । कर्तरि च आत्मनेपदविषयात् कृति । कर्तरि च आत्मनेपदविषयात् कृति प्रतिषेधः वक्तव्यः । प्रक्रन्ता , उपक्रन्ता । तत् तर्हि इदम् बहु वक्तव्यम् । स्नोः आत्मनेपदेन समानपदस्थस्य इट् न भवति इति वक्तव्यम् । क्रमेः च इति वक्तव्यम् । कर्तरि च आत्मनेपदविषयात् कृति इति वक्तव्यम् । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् स्नुक्रमोः अनात्मनेपदनिमित्ते चेत् कृति उपसङ्ख्यानम् इति । न एषः दोषः । स्नुक्रमी एव आत्मनेपदनिमित्तत्वेन विशेषयिष्यामः । न चेत् स्नुक्रमी आत्मनेपदस्य निमित्ते इति । कथम् पुनः धातुः नाम आत्मनेपदस्य निमित्तम् स्यात् । धातुः एव निमित्तम् । आह हि भगवान् अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् इति । यत्र तर्हि धातुः न आश्रीयते भावकर्मणोः इति । अत्र अपि धातुः एव आश्रीयते । भावकर्मवृत्तात् धातोः इति । कथम् प्रक्रमितव्यम् । सति आत्मनेपदे निमित्तशब्दः वर्तते । कथम् प्रक्रन्ता , उपक्रन्ता । तस्मात् असति अपि । कथम् प्रक्रमितव्यम् । तस्मात् सति एव । कथम् प्रक्रन्ता , उपक्रन्ता । वक्तव्यम् एव एतत् कर्तरि च आत्मनेपदविषयात् कृति इति । अथ वा कृति इति वर्तते ।
KA III,292.2-293.9 Ro V,127.2-130.4 snukramoḥ anātmanepadanimitte cet kṛti upasaṅkhyānam . snukramoḥ anātmanepadanimitte cet kṛti upasaṅkhyānam kartavyam . prasnavitā , prasnavitum , prasnavitavyam , prakramitā , prakramitum , prakramitavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . aviśeṣeṇa snukramoḥ iḍāgamam uktvā ātmanepadapare na iti vakṣyāmi . ātmanepadaparapratiṣedhe tatparaparasīyuḍekādeśeṣu pratiṣedhaḥ . ātmanepadaparapratiṣedhe ca tatparaparasīyuḍekādeśeṣu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . tatparapare tāvat : prasusnūṣiṣyate , pracikraṃsiṣyate . sīyuṭi : prasnoṣīṣta , prakraṃsīṣṭa . ekādeśe . prasnoṣyante , prakraṃsyante . ekādeśe kṛte vyapavargābhāvāt na prāpnoti . antādivadbhāvena vyapavargaḥ . ubhayataḥ āśraye na antādivat . evam tarhi ekādeśaḥ pūrvavidhim prati sthānivat bhavati iti sthānivadbhāvāt vyapavargaḥ . tatparaparasīyuṭoḥ tarhi pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . siddham tu snoḥ ātmanepadena samānapadasthasya iṭpratiṣedhāt . siddham etat . katham . snoḥ ātmanepadena samānapadasthasya na iṭ bhavati iti vaktavyam . yadi snoḥ ātmanepadena samānapadasthasya iṭ na bhavati iti ucyate prasnavitā iva ācarati prasnavitrīyate atra na prāpnoti . bahiraṅgalakṣaṇam atra ātmanepadam . kramoḥ ca . kramoḥ ca ātmanepadena samānapadasthasya iṭ na bhavati iti vaktavyam . atha kimartham krameḥ pṛthaggrahaṇam kriyate na snukramibhyām iti eva ucyeta . kartari ca ātmanepadaviṣayāt kṛti na iti vakṣyatgi tat krameḥ eva syāt snoḥ mā bhūt . vyatiprasnavitārau , vyatiprasnativāraḥ . kartari ca ātmanepadaviṣayāt kṛti . kartari ca ātmanepadaviṣayāt kṛti pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . prakrantā , upakrantā . tat tarhi idam bahu vaktavyam . snoḥ ātmanepadena samānapadasthasya iṭ na bhavati iti vaktavyam . krameḥ ca iti vaktavyam . kartari ca ātmanepadaviṣayāt kṛti iti vaktavyam . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam snukramoḥ anātmanepadanimitte cet kṛti upasaṅkhyānam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . snukramī eva ātmanepadanimittatvena viśeṣayiṣyāmaḥ . na cet snukramī ātmanepadasya nimitte iti . katham punaḥ dhātuḥ nāma ātmanepadasya nimittam syāt . dhātuḥ eva nimittam . āha hi bhagavān anudāttaṅitaḥ ātmanepadam śeṣāt kartari parasmaipadam iti . yatra tarhi dhātuḥ na āśrīyate bhāvakarmaṇoḥ iti . atra api dhātuḥ eva āśrīyate . bhāvakarmavṛttāt dhātoḥ iti . katham prakramitavyam . sati ātmanepade nimittaśabdaḥ vartate . katham prakrantā , upakrantā . tasmāt asati api . katham prakramitavyam . tasmāt sati eva . katham prakrantā , upakrantā . vaktavyam eva etat kartari ca ātmanepadaviṣayāt kṛti iti . atha vā kṛti iti vartate .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.