क्अ इइइ,२९३।११-२९४।२६ रो व्,१३१।५-१३५।९ ग्रहेः दीर्घत्वे इड्ग्रहणम् । ग्रहेः दीर्घत्वे इड्ग्रहणम् कर्तव्यम् । इटः दीर्घः इति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । आर्धधातुकस्य इट् वलादेः इति । एवम् अपि कर्तव्यम् एव । अग्रहणे हि असम्प्रत्ययः षष्ठ्यभावात् । अक्रियमाणे हि इड्ग्रहणे असम्प्रत्ययः स्यात् । किम् कारणम् । षष्ठ्यभावात् । षष्ठीनिर्दिष्टस्य आदेशाः उच्यन्ते न च अत्र षष्ठीम् पश्यामः । क्रियमाणे च अपि इड्ग्रहणे । चिण्वदिटः प्रतिषेधः । चिङ्वदितः प्रतिषेधः वक्तव्यः । ग्राहिष्यते । यङ्लोपे च । यङ्लोपे च प्रतिषेधः वक्तव्यः । जरीगृहिता , जरीगृहितुम् , जरीगृहितव्यम् । यदि पुनः इट् दीर्घः आगमान्तरम् विज्ञायेत । इट् दीर्घः इति चेत् विप्रतिषिद्धम् । इट् दीर्घः इति चेत् विप्रतिषिद्धम् भवति । यदि इट् न दीर्घः । अथ दीर्घः न इट् । इट् दीर्घः च इति विप्रतिषिद्धम् । प्रतिषिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घत्वाभावः । प्रतिषिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घत्वस्य अभावः । वुवूर्षते , विवरिषते , ववरीषते । अत्र अपि इट् दीर्घः इति अनुवर्तिष्यते । यत् तर्हि विदेशस्थम् प्रतिषिध्य पुनर्विधानम् तत् न सिध्यति । जॄव्रश्च्योः क्त्वि । श्र्युकः किति इति अनेन प्रतिषिद्धे दीर्घत्वम् न प्राप्नोति । जरित्वा , जरीत्वा । ईटः विधिः इटः प्रतिषेधः । यथाप्राप्तः इट् दीर्घः भविष्यति । यदि तर्हि इटः ग्रहणे ईटः ग्रहणम् न भवति जरीत्वा न क्त्वा सेट् इति कित्त्वप्रतिषेधः न प्राप्नोति । इह च अग्र्हीत् इति इटः ईटि इति सिज्लोपः न प्राप्नोति । इह च अग्रहीत् न इटि इति वृद्धिप्रतिषेधः न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । ह्म्यन्तानाम् इति एवम् भविष्यति । अत्र अपि न इट् इति एव अनुवर्तते । तत् च अवश्यम् इड्ग्रहणम् अनुवर्त्यम् अधाक्षीत् इति एवमर्थम् । तथा अग्रहीध्वम् , अग्रहीढ्वम् विभाषा इटः इति मूर्धन्यः न प्राप्नोति । तस्मात् न एवम् शक्यम् वक्तुम् इटः ग्रहणे ईटः ग्रहणम् न भवति इति । भवति चेत् प्रतिषिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घाभावः इति एव । तस्मात् अशक्यः इट् दीर्घः आगमान्तरम् विज्ञातुम् । न चेत् विज्ञायते इटः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । आर्धधातुकस्य इति वर्तते । ग्रहः परस्य आर्धधातुकस्य दीर्घत्वम् वक्ष्यामि । इह अपि तर्हि प्राप्नोति । ग्रहणम् , ग्रहणीयम् । वलादेः इति वर्तते । एवम् अपि ग्रहीता , ग्रहीतुम् अत्र न प्राप्नोति । भूतपूर्वगत्या भविष्यति । एवम् अपि ग्राहकः अत्र प्राप्नोति । किम् च इट्प्रतीघातेन खलु अपि दीर्घत्वम् उच्यमानम् इटम् बाधते । तस्मात् इटः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । आर्धधातुकस्य इट् वलादेः इति । ननु च उक्तम् एवम् अपि कर्तव्यम् एव अग्रहणे हि असम्प्रत्ययः षष्ठ्यनिर्देशात् इति । न एषः दोषः । ग्र्हः इति एषा पञ्चमी इट् इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति । एवम् च कृत्वा सः अपि अदोषः भवति यत् उक्तम् चिण्वदिटः प्रतिषेधः इति । कथम् । प्रकृतस्य इटः इदम् दीर्घत्वम् न च चिण्वदिट् प्रकृतः । यङ्लोपे कथम् । यङ्लोपे च उक्तम् इटि सर्वत्र । क्व सर्वत्र । यदि एव प्रकृतस्य इटः दीर्घत्वम् अथ अपि इट् दीर्घः आगमान्तरम् विज्ञायेत । यङ्लोपे च उक्तम् । किम् उक्तम् । तदन्तद्विर्वचनात् इति ।
KA III,293.11-294.26 Ro V,131.5-135.9 graheḥ dīrghatve iḍgrahaṇam . graheḥ dīrghatve iḍgrahaṇam kartavyam . iṭaḥ dīrghaḥ iti vaktavyam . na vaktavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . ārdhadhātukasya iṭ valādeḥ iti . evam api kartavyam eva . agrahaṇe hi asampratyayaḥ ṣaṣṭhyabhāvāt . akriyamāṇe hi iḍgrahaṇe asampratyayaḥ syāt . kim kāraṇam . ṣaṣṭhyabhāvāt . ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya ādeśāḥ ucyante na ca atra ṣaṣṭhīm paśyāmaḥ . kriyamāṇe ca api iḍgrahaṇe . ciṇvadiṭaḥ pratiṣedhaḥ . ciṅvaditaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . grāhiṣyate . yaṅlope ca . yaṅlope ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . jarīgṛhitā , jarīgṛhitum , jarīgṛhitavyam . yadi punaḥ iṭ dīrghaḥ āgamāntaram vijñāyeta . iṭ dīrghaḥ iti cet vipratiṣiddham . iṭ dīrghaḥ iti cet vipratiṣiddham bhavati . yadi iṭ na dīrghaḥ . atha dīrghaḥ na iṭ . iṭ dīrghaḥ ca iti vipratiṣiddham . pratiṣiddhasya ca punarvidhāne dīrghatvābhāvaḥ . pratiṣiddhasya ca punarvidhāne dīrghatvasya abhāvaḥ . vuvūrṣate , vivariṣate , vavarīṣate . atra api iṭ dīrghaḥ iti anuvartiṣyate . yat tarhi videśastham pratiṣidhya punarvidhānam tat na sidhyati . jṝvraścyoḥ ktvi . śryukaḥ kiti iti anena pratiṣiddhe dīrghatvam na prāpnoti . jaritvā , jarītvā . īṭaḥ vidhiḥ iṭaḥ pratiṣedhaḥ . yathāprāptaḥ iṭ dīrghaḥ bhaviṣyati . yadi tarhi iṭaḥ grahaṇe īṭaḥ grahaṇam na bhavati jarītvā na ktvā seṭ iti kittvapratiṣedhaḥ na prāpnoti . iha ca agrhīt iti iṭaḥ īṭi iti sijlopaḥ na prāpnoti . iha ca agrahīt na iṭi iti vṛddhipratiṣedhaḥ na prāpnoti . mā bhūt evam . hmyantānām iti evam bhaviṣyati . atra api na iṭ iti eva anuvartate . tat ca avaśyam iḍgrahaṇam anuvartyam adhākṣīt iti evamartham . tathā agrahīdhvam , agrahīḍhvam vibhāṣā iṭaḥ iti mūrdhanyaḥ na prāpnoti . tasmāt na evam śakyam vaktum iṭaḥ grahaṇe īṭaḥ grahaṇam na bhavati iti . bhavati cet pratiṣiddhasya ca punarvidhāne dīrghābhāvaḥ iti eva . tasmāt aśakyaḥ iṭ dīrghaḥ āgamāntaram vijñātum . na cet vijñāyate iṭaḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam . ārdhadhātukasya iti vartate . grahaḥ parasya ārdhadhātukasya dīrghatvam vakṣyāmi . iha api tarhi prāpnoti . grahaṇam , grahaṇīyam . valādeḥ iti vartate . evam api grahītā , grahītum atra na prāpnoti . bhūtapūrvagatyā bhaviṣyati . evam api grāhakaḥ atra prāpnoti . kim ca iṭpratīghātena khalu api dīrghatvam ucyamānam iṭam bādhate . tasmāt iṭaḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . ārdhadhātukasya iṭ valādeḥ iti . nanu ca uktam evam api kartavyam eva agrahaṇe hi asampratyayaḥ ṣaṣṭhyanirdeśāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . grhaḥ iti eṣā pañcamī iṭ iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasmāt iti uttarasya iti . evam ca kṛtvā saḥ api adoṣaḥ bhavati yat uktam ciṇvadiṭaḥ pratiṣedhaḥ iti . katham . prakṛtasya iṭaḥ idam dīrghatvam na ca ciṇvadiṭ prakṛtaḥ . yaṅlope katham . yaṅlope ca uktam iṭi sarvatra . kva sarvatra . yadi eva prakṛtasya iṭaḥ dīrghatvam atha api iṭ dīrghaḥ āgamāntaram vijñāyeta . yaṅlope ca uktam . kim uktam . tadantadvirvacanāt iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.