क्अ इइइ,३६५।१-२१ रो व्,२९७-३०० अथ किम् इदम् वीप्सा इति । आप्नोतेः अयम् विपूर्वाइ इच्छायाम् अर्थे सन् विधीयते । यदि एवम् चिकीर्षति जिहीर्षति इति अत्र अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते वीप्सायाम् अभिधेयायाम् इति । कथम् तर्हि । कर्तृविशेषणम् एतत् । वीप्सति इति वीप्सः । वीप्सः चेत् कर्ता भवति इति । कः पुनः वीप्सार्थः । अनवयवाभिधानम् वीप्सार्थः । अनवयवेन द्रव्याणाम् अभिधानम् एषः वीप्सार्थः । अनवयवाभिधानम् वीप्सार्थः इति चेत् जात्याख्यायाम् द्विर्वचनप्रसङ्गः । अनवयवाभिधानम् वीप्सार्थः इति चेत् जात्याख्यायाम् द्विर्वचनम् प्राप्नोति । व्रीहिभिः यवैः वा इति । न वा एकार्थत्वात् जातेः । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । एकार्थत्वात् जातेः । एकार्थः हि जातिः । एकम् अर्थम् प्रत्याययिष्यामि इति जातिशब्दः प्रयुज्यते । अनेकार्थाश्रयत्वात् च वीप्सायाः । अनेकार्थाश्रया च पुनः वीप्सा । अनेकम् अर्थम् सम्प्रत्याययिष्यामि इति वीप्सा प्रयुज्यते । एकार्थत्वात् जातेः अनेकार्थाश्रयत्वात् च वीप्सायाः जात्याख्यायाम् द्विर्वचनम् न भविष्यति । निवर्तकत्वाद्वा । अथ वा न अनेन द्विर्वचनम् निर्वर्त्यते । किम् तर्हि अद्विर्वचनम् अनेन निवर्त्यते । यावन्तः ते अर्थाः तावताम् शब्दानाम् प्रयोगः प्राप्नोति । तत्र अनेन निवृत्तिः क्रियते । नित्यवीप्सयोः अर्थयोः द्वे एव शब्दरूपे प्रयोक्तव्ये न अतिबहु प्रयोक्तव्यम् इति । सर्वपदसगतिग्रहणानर्थक्यम् च अर्थाभिधाने द्विर्वचनविधानात् । सर्वग्रहणम् च अनर्थकम् । किम् कारणम् । सर्वस्य एव हि द्विर्वचनेन अर्थः गम्यते न अवयवस्य । पदग्रहणम् च अनर्थकम् पदस्य एव हि द्विर्वचनेन अर्थः गम्यते न अगतिकस्य ।
KA III,365.1-21 Ro V,297-300 atha kim idam vīpsā iti . āpnoteḥ ayam vipūrvāi icchāyām arthe san vidhīyate . yadi evam cikīrṣati jihīrṣati iti atra api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate vīpsāyām abhidheyāyām iti . katham tarhi . kartṛviśeṣaṇam etat . vīpsati iti vīpsaḥ . vīpsaḥ cet kartā bhavati iti . kaḥ punaḥ vīpsārthaḥ . anavayavābhidhānam vīpsārthaḥ . anavayavena dravyāṇām abhidhānam eṣaḥ vīpsārthaḥ . anavayavābhidhānam vīpsārthaḥ iti cet jātyākhyāyām dvirvacanaprasaṅgaḥ . anavayavābhidhānam vīpsārthaḥ iti cet jātyākhyāyām dvirvacanam prāpnoti . vrīhibhiḥ yavaiḥ vā iti . na vā ekārthatvāt jāteḥ . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . ekārthatvāt jāteḥ . ekārthaḥ hi jātiḥ . ekam artham pratyāyayiṣyāmi iti jātiśabdaḥ prayujyate . anekārthāśrayatvāt ca vīpsāyāḥ . anekārthāśrayā ca punaḥ vīpsā . anekam artham sampratyāyayiṣyāmi iti vīpsā prayujyate . ekārthatvāt jāteḥ anekārthāśrayatvāt ca vīpsāyāḥ jātyākhyāyām dvirvacanam na bhaviṣyati . nivartakatvādvā . atha vā na anena dvirvacanam nirvartyate . kim tarhi advirvacanam anena nivartyate . yāvantaḥ te arthāḥ tāvatām śabdānām prayogaḥ prāpnoti . tatra anena nivṛttiḥ kriyate . nityavīpsayoḥ arthayoḥ dve eva śabdarūpe prayoktavye na atibahu prayoktavyam iti . sarvapadasagatigrahaṇānarthakyam ca arthābhidhāne dvirvacanavidhānāt . sarvagrahaṇam ca anarthakam . kim kāraṇam . sarvasya eva hi dvirvacanena arthaḥ gamyate na avayavasya . padagrahaṇam ca anarthakam padasya eva hi dvirvacanena arthaḥ gamyate na agatikasya .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.