क्अ इइइ,३६४।२२-२६ रो व्,२९४-२९६ इह कस्मात् न भवति । हिमवान् खाण्डवः पारियात्रः समुद्रः इति । नित्ये द्वे भवतः इति प्राप्नोति । न एषः दोषः । अयम् नित्यशब्दः अस्ति एव कूटस्थेषु अविचालिषु भावेषु वर्तते । तत् यथा : नित्या द्यौः नित्या पृथिवी नित्यम् आकाशम् इति । अस्ति आभीक्ष्ण्ये वर्तते । तत् यथा : नित्यप्रहसितः नित्यप्रजल्पितः इति । तत् यः आभीक्ष्ण्ये वर्तते तस्य इदम् ग्रहणम् ।
KA III,364.22-26 Ro V,294-296 iha kasmāt na bhavati . himavān khāṇḍavaḥ pāriyātraḥ samudraḥ iti . nitye dve bhavataḥ iti prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ayam nityaśabdaḥ asti eva kūṭastheṣu avicāliṣu bhāveṣu vartate . tat yathā : nityā dyauḥ nityā pṛthivī nityam ākāśam iti . asti ābhīkṣṇye vartate . tat yathā : nityaprahasitaḥ nityaprajalpitaḥ iti . tat yaḥ ābhīkṣṇye vartate tasya idam grahaṇam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३६५।१-२१ रो व्,२९७-३०० अथ किम् इदम् वीप्सा इति । आप्नोतेः अयम् विपूर्वाइ इच्छायाम् अर्थे सन् विधीयते । यदि एवम् चिकीर्षति जिहीर्षति इति अत्र अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते वीप्सायाम् अभिधेयायाम् इति । कथम् तर्हि । कर्तृविशेषणम् एतत् । वीप्सति इति वीप्सः । वीप्सः चेत् कर्ता भवति इति । कः पुनः वीप्सार्थः । अनवयवाभिधानम् वीप्सार्थः । अनवयवेन द्रव्याणाम् अभिधानम् एषः वीप्सार्थः । अनवयवाभिधानम् वीप्सार्थः इति चेत् जात्याख्यायाम् द्विर्वचनप्रसङ्गः । अनवयवाभिधानम् वीप्सार्थः इति चेत् जात्याख्यायाम् द्विर्वचनम् प्राप्नोति । व्रीहिभिः यवैः वा इति । न वा एकार्थत्वात् जातेः । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । एकार्थत्वात् जातेः । एकार्थः हि जातिः । एकम् अर्थम् प्रत्याययिष्यामि इति जातिशब्दः प्रयुज्यते । अनेकार्थाश्रयत्वात् च वीप्सायाः । अनेकार्थाश्रया च पुनः वीप्सा । अनेकम् अर्थम् सम्प्रत्याययिष्यामि इति वीप्सा प्रयुज्यते । एकार्थत्वात् जातेः अनेकार्थाश्रयत्वात् च वीप्सायाः जात्याख्यायाम् द्विर्वचनम् न भविष्यति । निवर्तकत्वाद्वा । अथ वा न अनेन द्विर्वचनम् निर्वर्त्यते । किम् तर्हि अद्विर्वचनम् अनेन निवर्त्यते । यावन्तः ते अर्थाः तावताम् शब्दानाम् प्रयोगः प्राप्नोति । तत्र अनेन निवृत्तिः क्रियते । नित्यवीप्सयोः अर्थयोः द्वे एव शब्दरूपे प्रयोक्तव्ये न अतिबहु प्रयोक्तव्यम् इति । सर्वपदसगतिग्रहणानर्थक्यम् च अर्थाभिधाने द्विर्वचनविधानात् । सर्वग्रहणम् च अनर्थकम् । किम् कारणम् । सर्वस्य एव हि द्विर्वचनेन अर्थः गम्यते न अवयवस्य । पदग्रहणम् च अनर्थकम् पदस्य एव हि द्विर्वचनेन अर्थः गम्यते न अगतिकस्य ।
KA III,365.1-21 Ro V,297-300 atha kim idam vīpsā iti . āpnoteḥ ayam vipūrvāi icchāyām arthe san vidhīyate . yadi evam cikīrṣati jihīrṣati iti atra api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate vīpsāyām abhidheyāyām iti . katham tarhi . kartṛviśeṣaṇam etat . vīpsati iti vīpsaḥ . vīpsaḥ cet kartā bhavati iti . kaḥ punaḥ vīpsārthaḥ . anavayavābhidhānam vīpsārthaḥ . anavayavena dravyāṇām abhidhānam eṣaḥ vīpsārthaḥ . anavayavābhidhānam vīpsārthaḥ iti cet jātyākhyāyām dvirvacanaprasaṅgaḥ . anavayavābhidhānam vīpsārthaḥ iti cet jātyākhyāyām dvirvacanam prāpnoti . vrīhibhiḥ yavaiḥ vā iti . na vā ekārthatvāt jāteḥ . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . ekārthatvāt jāteḥ . ekārthaḥ hi jātiḥ . ekam artham pratyāyayiṣyāmi iti jātiśabdaḥ prayujyate . anekārthāśrayatvāt ca vīpsāyāḥ . anekārthāśrayā ca punaḥ vīpsā . anekam artham sampratyāyayiṣyāmi iti vīpsā prayujyate . ekārthatvāt jāteḥ anekārthāśrayatvāt ca vīpsāyāḥ jātyākhyāyām dvirvacanam na bhaviṣyati . nivartakatvādvā . atha vā na anena dvirvacanam nirvartyate . kim tarhi advirvacanam anena nivartyate . yāvantaḥ te arthāḥ tāvatām śabdānām prayogaḥ prāpnoti . tatra anena nivṛttiḥ kriyate . nityavīpsayoḥ arthayoḥ dve eva śabdarūpe prayoktavye na atibahu prayoktavyam iti . sarvapadasagatigrahaṇānarthakyam ca arthābhidhāne dvirvacanavidhānāt . sarvagrahaṇam ca anarthakam . kim kāraṇam . sarvasya eva hi dvirvacanena arthaḥ gamyate na avayavasya . padagrahaṇam ca anarthakam padasya eva hi dvirvacanena arthaḥ gamyate na agatikasya .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३६५।२२-३६६।११ रो व्,३००-३०२ किम् पुनः इदम् वीप्सायाम् सर्वम् अभिधीयते आहोस्वित् एकम् । कः च अत्र विशेषः । वीप्सायाम् सर्वाभिधाने वचनाप्रसिद्धिः । वीप्सायाम् सर्वाभिधाने वचनम् न सिध्यति । ग्रामः ग्रामः । जनपदः जनपदः । बहवः ते अर्थाः तत्र बहुषुबहुवचनम् इति बहुवचनम् प्राप्नोति । अस्तु तर्हि एकम् । एकाभिधाने असर्वद्रव्यगतिः । एकाभिधाने सर्वद्रव्यगतिः न सिध्यति । अस्तु तर्हि सर्वम् । ननु च उक्तम् वीप्सायाम् सर्वाभिधाने वचनाप्रसिद्धिः इति । न वा पदार्थत्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । पदार्थत्वात् । पदस्य अर्थः वीप्सा । सुबन्तम् च पदम् ङ्याप्प्रातिपदिकात् च एकत्वादिषु अर्थेषु स्वादयः विधीयन्ते न च एतत् प्रातिपदिकम् । यत् तर्हि प्रातिपदिकम् : दृषत् दृषत् समित् समित् इति । एतत् अपि प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तम् न प्रातिपदिकम् । अपर आह । न वा पदार्थत्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । पदार्थत्वात् । पदस्य अर्थः वीप्सा सुबन्तम् च पदम् ङ्याप्प्रातिपदिकात् च एकत्वादिषु अर्थेषु स्वादयः विधीयन्ते न च एतत् प्रातिपदिकम् । यत् तर्हि प्रातिपदिकम् । दृषत् दृषत् समित् समित् इति । एतत् अपि प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तम् न प्रातिपदिकम् ।
KA III,365.22-366.11 Ro V,300-302 kim punaḥ idam vīpsāyām sarvam abhidhīyate āhosvit ekam . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . vīpsāyām sarvābhidhāne vacanāprasiddhiḥ . vīpsāyām sarvābhidhāne vacanam na sidhyati . grāmaḥ grāmaḥ . janapadaḥ janapadaḥ . bahavaḥ te arthāḥ tatra bahuṣubahuvacanam iti bahuvacanam prāpnoti . astu tarhi ekam . ekābhidhāne asarvadravyagatiḥ . ekābhidhāne sarvadravyagatiḥ na sidhyati . astu tarhi sarvam . nanu ca uktam vīpsāyām sarvābhidhāne vacanāprasiddhiḥ iti . na vā padārthatvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . padārthatvāt . padasya arthaḥ vīpsā . subantam ca padam ṅyāpprātipadikāt ca ekatvādiṣu artheṣu svādayaḥ vidhīyante na ca etat prātipadikam . yat tarhi prātipadikam : dṛṣat dṛṣat samit samit iti . etat api pratyayalakṣaṇena subantam na prātipadikam . apara āha . na vā padārthatvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . padārthatvāt . padasya arthaḥ vīpsā subantam ca padam ṅyāpprātipadikāt ca ekatvādiṣu artheṣu svādayaḥ vidhīyante na ca etat prātipadikam . yat tarhi prātipadikam . dṛṣat dṛṣat samit samit iti . etat api pratyayalakṣaṇena subantam na prātipadikam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३६६।१२-३६६।२३ रो व्,३०२-३०४ अथ इह कथम् भवितव्यम् । पचति पचतितराम् तिष्ठति । आहोस्वित् पचतितराम् पचतितराम् तिष्ठति इति । पचति पचतितराम् तिष्ठतीति भवितव्यम् । कथम् । द्विर्वचनम् क्रियताम् आतिशायिकः इति द्विर्वचनम् भविष्यति विप्रतिषेधेन । इह अपि तर्हि आतिशायिकात् द्विर्वचनम् स्यात् । आद्यतरम् आद्यतरम् आनय इति । अस्ति अत्र विशेषः । अन्तरङ्गः आतिशायिकः । का अन्तरङ्गता । ङ्याप्प्रातिपदिकात् आतिशायिकः पदस्य द्विर्वचनम् । आतिशायिकः अपि न अन्तरङ्गः । कथम् । समर्थात् तद्धितः असौ उत्पद्यते सामर्थ्यम् च सुबन्तेन । अथ वा स्पर्धायाम् आतिशायिकः विधीयते न च अन्तरेण प्रतियोगिनम् स्पर्धा गम्यते । एवम् तर्हि इह द्वौ अर्थौ वक्तव्यौ नित्यवीप्से च अतिशयः च न च एकस्य प्रयोक्तुः अनेकम् अर्थम् युगपत् वक्तुम् सम्भवः अस्ति । तत् एतत् प्रयोक्तरि अधीनम् भवति । एतस्मिन् च प्रयोक्तरि अधीने क्व चित् का चित् प्रसृततरा गतिः भवति । इह तावत् पचति पचतितराम् तिष्ठति इति एषा प्रसृततरा गतिः यत् नित्यम् उक्त्वा अतिशयः उच्यते । इह इदानीम् आद्यतरम् आद्यतरम् आनय इति एषा प्रसृततरा गतिः यत् अतिशयम् उक्त्वा वीप्साद्विर्वचनम् उच्यते ।
KA III,366.12-366.23 Ro V,302-304 atha iha katham bhavitavyam . pacati pacatitarām tiṣṭhati . āhosvit pacatitarām pacatitarām tiṣṭhati iti . pacati pacatitarām tiṣṭhatīti bhavitavyam . katham . dvirvacanam kriyatām ātiśāyikaḥ iti dvirvacanam bhaviṣyati vipratiṣedhena . iha api tarhi ātiśāyikāt dvirvacanam syāt . ādyataram ādyataram ānaya iti . asti atra viśeṣaḥ . antaraṅgaḥ ātiśāyikaḥ . kā antaraṅgatā . ṅyāpprātipadikāt ātiśāyikaḥ padasya dvirvacanam . ātiśāyikaḥ api na antaraṅgaḥ . katham . samarthāt taddhitaḥ asau utpadyate sāmarthyam ca subantena . atha vā spardhāyām ātiśāyikaḥ vidhīyate na ca antareṇa pratiyoginam spardhā gamyate . evam tarhi iha dvau arthau vaktavyau nityavīpse ca atiśayaḥ ca na ca ekasya prayoktuḥ anekam artham yugapat vaktum sambhavaḥ asti . tat etat prayoktari adhīnam bhavati . etasmin ca prayoktari adhīne kva cit kā cit prasṛtatarā gatiḥ bhavati . iha tāvat pacati pacatitarām tiṣṭhati iti eṣā prasṛtatarā gatiḥ yat nityam uktvā atiśayaḥ ucyate . iha idānīm ādyataram ādyataram ānaya iti eṣā prasṛtatarā gatiḥ yat atiśayam uktvā vīpsādvirvacanam ucyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.