आत्मस्थस् तु यदा स्वस्य विकारैर् हसति स्वयम् । २३० यथा बाल-रामायणे-भृङ्गिरिटिः (आत्मानं निर्वर्ण्य सोपहासम्)-अहो त्रिभुवनाधिपतेर् अस्य अनुचरस्य महार्ह-वेषता । कौपीनाच्छादने वल्कम् अक्ष-सूत्रं जटा-च्छटाः । रुद्राङ्कुशस् त्रिपुण्ड्रं च वेषो भृङ्गिरिटेर् अयम् ॥स्र्स् २।४६८॥ (बारा। २।२) अत्र भृङ्गिरिटिः स्व-वेष-वैकृतेनैव स्वयम् आत्मानं हसति । परस्थस् तु पर-प्राप्तैर् एतैर् हसति चेत् परम् ॥स्र्स् २।४६८॥ २३१अ यथा- त्रस्तः समस्त-जन-हास-करः करेणोस् तावत् खरः प्रखरम् उल्ललयांचकार । यावच् चलासन-विलोल-नितम्ब-बिम्ब- विस्रस्त-वस्त्रम् अवरोध-वधूः पपात ॥स्र्स् २।४६९॥ (शिव। ५।७) प्रकृति-वशात् स च षोढा स्मित-हसिते विहसितावहसिते च । २३१ अपहसितातिहसितके ज्येष्ठादीनां क्रमाद् द्वे द्वे ॥४६९॥ तत्र स्मितम् - स्मितं चालक्ष्य-दशनं दृक्-कपोल-विकाश-कृत् ॥स्र्स् २।४७०॥ २३२ यथा- उत्फुल्ल-गण्ड-मण्डलम् उल्लसित-दृग्-अन्त-सूचिताकूतम् । नमयन्त्यापि मुखाम्बुजम् उन्नमितं राग-साम्राज्यम् ॥स्र्स् २।४७१॥ (कुआ। २।१५) अत्र गण्ड-मण्डल-विकास-दृग्-अन्तोल्लासाभ्यां नायिकायाः स्मितं व्यज्यते । हसितं, यथा- तद् एव लक्ष्य-दशन-शिखरं हसितं भवेत् ॥स्र्स् २।४७२॥ २३३अ स्मयमानम् आयताक्ष्याः किंचिद् अभिव्यक्त-दशन-शोभि मुखम् । असमग्र-लक्ष्य-केसरम् उच्छ्वसद् इव पङ्कजं दृष्टम् ॥स्र्स् २।४७३॥ (माअमि। २।११) अत्र किञ्चिद् अभिव्यक्त-दशनत्वाद् इदं हसितम् । विहसितं, यथा- तद् एव कुञ्चितापाङ्ग-गण्डं मधुर-निःस्वनम् । २३३ कालोचितं सानुरागम् उक्तं विहसितं भवेत्
ātmasthas tu yadā svasya vikārair hasati svayam | 230 yathā bāla-rāmāyaṇe-bhṛṅgiriṭiḥ (ātmānaṃ nirvarṇya sopahāsam)-aho tribhuvanādhipater asya anucarasya mahārha-veṣatā | kaupīnācchādane valkam akṣa-sūtraṃ jaṭā-cchaṭāḥ | rudrāṅkuśas tripuṇḍraṃ ca veṣo bhṛṅgiriṭer ayam ||SRs 2.468|| (bā.rā. 2.2) atra bhṛṅgiriṭiḥ sva-veṣa-vaikṛtenaiva svayam ātmānaṃ hasati | parasthas tu para-prāptair etair hasati cet param ||SRs 2.468|| 231a yathā- trastaḥ samasta-jana-hāsa-karaḥ kareṇos tāvat kharaḥ prakharam ullalayāṃcakāra | yāvac calāsana-vilola-nitamba-bimba- visrasta-vastram avarodha-vadhūḥ papāta ||SRs 2.469|| (śi.va. 5.7) prakṛti-vaśāt sa ca ṣoḍhā smita-hasite vihasitāvahasite ca | 231 apahasitātihasitake jyeṣṭhādīnāṃ kramād dve dve ||469|| tatra smitam - smitaṃ cālakṣya-daśanaṃ dṛk-kapola-vikāśa-kṛt ||SRs 2.470|| 232 yathā- utphulla-gaṇḍa-maṇḍalam ullasita-dṛg-anta-sūcitākūtam | namayantyāpi mukhāmbujam unnamitaṃ rāga-sāmrājyam ||SRs 2.471|| (ku.ā. 2.15) atra gaṇḍa-maṇḍala-vikāsa-dṛg-antollāsābhyāṃ nāyikāyāḥ smitaṃ vyajyate | hasitaṃ, yathā- tad eva lakṣya-daśana-śikharaṃ hasitaṃ bhavet ||SRs 2.472|| 233a smayamānam āyatākṣyāḥ kiṃcid abhivyakta-daśana-śobhi mukham | asamagra-lakṣya-kesaram ucchvasad iva paṅkajaṃ dṛṣṭam ||SRs 2.473|| (mā.a.mi. 2.11) atra kiñcid abhivyakta-daśanatvād idaṃ hasitam | vihasitaṃ, yathā- tad eva kuñcitāpāṅga-gaṇḍaṃ madhura-niḥsvanam | 233 kālocitaṃ sānurāgam uktaṃ vihasitaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- सविधेऽ पि मय्य् अपश्यति शिशुजन-चेष्टा-विलोकन-व्याजात् । हसितं स्मरामि तस्याः स-स्वनम् आकुञ्चितापाङ्गम्
yathā- savidhe' pi mayy apaśyati śiśujana-ceṣṭā-vilokana-vyājāt | hasitaṃ smarāmi tasyāḥ sa-svanam ākuñcitāpāṅgam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवहसितम्, यथा- फुल्ल-नासा-पुटं यत् स्यान् निकुञ्चित-शिरोऽ ंसकम् । २३४ जिह्मावलोक-नयनं तच् चावहसितं मतम्
avahasitam, yathā- phulla-nāsā-puṭaṃ yat syān nikuñcita-śiro' ṃsakam | 234 jihmāvaloka-nayanaṃ tac cāvahasitaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- खर्वाट-धम्मिल्ल-भरं करेण संस्पृष्ट-मात्रं पतितं विलोक्य । निकुञ्चितांसं कुटिलेक्षणान्तं फुल्लाग्र-नासं हसितं सखीभिः ॥ कम्पिताङ्गं साश्रु-नेत्रं तच् चापहसितं भवेत् ॥स्र्स् २।४७७॥ २३५ यथा- समं पुत्र-प्रेम्णा करट-युगलं चुम्बितु-मनो गजास्ये कृष्टास्ये निविड-मिलद्-अन्योन्य-वदनम् । अपायात् पायाद् वः प्रमथ-मिथुनं वीक्ष्य तद् इदं हसन् क्रीडानृत्त-श्लथ-चलित-तुन्दः स च शिशुः
yathā- kharvāṭa-dhammilla-bharaṃ kareṇa saṃspṛṣṭa-mātraṃ patitaṃ vilokya | nikuñcitāṃsaṃ kuṭilekṣaṇāntaṃ phullāgra-nāsaṃ hasitaṃ sakhībhiḥ || kampitāṅgaṃ sāśru-netraṃ tac cāpahasitaṃ bhavet ||SRs 2.477|| 235 yathā- samaṃ putra-premṇā karaṭa-yugalaṃ cumbitu-mano gajāsye kṛṣṭāsye niviḍa-milad-anyonya-vadanam | apāyāt pāyād vaḥ pramatha-mithunaṃ vīkṣya tad idaṃ hasan krīḍānṛtta-ślatha-calita-tundaḥ sa ca śiśuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिहसितम्, यथा- करोपगूढ-पार्श्वं यद् उद्धतायत-निःस्वनम् । बाष्पाकुलाक्ष-युगलं तच् चातिहसितं भवेत् ॥स्र्स् २।४७९॥ २३६ यथा- इति वाचम् उद्धतम् उदीर्य सपदि सह वेणु-दारिणा । सोढ-रिपु-बल-भरोऽ सहनः स जहास दत्त-कर-तालम् उच्चकैः ॥स्र्स् २।४८०॥ (शिव। १५।३९) अथ वीरः- विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । नीतः सदस्य-रस्यत्वम् उत्साहो वीर उच्यते ॥स्र्स् २।४८१॥ २३७ एष त्रिधा समासेन दान-युद्ध-दयोद्भवाः । दान-वीरो धृतिर् हर्षो मत्याद्या व्यभिचारिणः ॥स्र्स् २।४८२॥ २३८ स्मित-पूर्वाभिभाषित्वं स्मित-पूर्वं च वीक्षितम् । प्रसादे बहु-दातृत्वं तद्वद् वाचानुमोदितम् । २३९ गुणागुण-विचाराद्यास् त्व् अनुभावाः समीरिताः
atihasitam, yathā- karopagūḍha-pārśvaṃ yad uddhatāyata-niḥsvanam | bāṣpākulākṣa-yugalaṃ tac cātihasitaṃ bhavet ||SRs 2.479|| 236 yathā- iti vācam uddhatam udīrya sapadi saha veṇu-dāriṇā | soḍha-ripu-bala-bharo' sahanaḥ sa jahāsa datta-kara-tālam uccakaiḥ ||SRs 2.480|| (śi.va. 15.39) atha vīraḥ- vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | nītaḥ sadasya-rasyatvam utsāho vīra ucyate ||SRs 2.481|| 237 eṣa tridhā samāsena dāna-yuddha-dayodbhavāḥ | dāna-vīro dhṛtir harṣo matyādyā vyabhicāriṇaḥ ||SRs 2.482|| 238 smita-pūrvābhibhāṣitvaṃ smita-pūrvaṃ ca vīkṣitam | prasāde bahu-dātṛtvaṃ tadvad vācānumoditam | 239 guṇāguṇa-vicārādyās tv anubhāvāḥ samīritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- अमुष्मै चौराय प्रतिनिहत-मृत्यु-प्रतिभिये प्रभुः प्रीतः प्रादाद् उपरितन-पाद-द्वय-कृते । सुवर्णानां कोटीर् दश दशन-कोटि-क्षत-गिरीन् गजेन्द्रानप्य् अष्टौ मद-मुदित-कूजन् मधुलिहः
yathā- amuṣmai caurāya pratinihata-mṛtyu-pratibhiye prabhuḥ prītaḥ prādād uparitana-pāda-dvaya-kṛte | suvarṇānāṃ koṭīr daśa daśana-koṭi-kṣata-girīn gajendrānapy aṣṭau mada-mudita-kūjan madhulihaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युद्ध-वीरे हर्ष-गर्वामर्षादया व्यभिचारिणा । २४० असाहाय्येऽ पि युद्धेच्छा समराद् अपलायनम् । भीताभय-प्रदानाद्या विकारास् तत्र कीर्तिताः ॥स्र्स् २।४८५॥ २४१ यथा- रथी निषङ्गी कवची धनुष्मान् दृप्तह् स राजन्यकम् एक-वीरः । विलोलयामास महा-वराहः कल्प-क्षयोद्वृत्तम् इवार्णवाम्भः ॥स्र्स् २।४८६॥ (रवं। ७।५६) दया-वीरे धृति-मति-प्रमुखा व्यभिचारिणः । स्वार्थ-प्राण-व्ययेनापि विपन्न-त्राण-शीलता । २४२ आश्वासनोक्तयः स्थैर्यम् इत्य् आद्यास् तत्र विक्रियाः
yuddha-vīre harṣa-garvāmarṣādayā vyabhicāriṇā | 240 asāhāyye' pi yuddhecchā samarād apalāyanam | bhītābhaya-pradānādyā vikārās tatra kīrtitāḥ ||SRs 2.485|| 241 yathā- rathī niṣaṅgī kavacī dhanuṣmān dṛptah sa rājanyakam eka-vīraḥ | vilolayāmāsa mahā-varāhaḥ kalpa-kṣayodvṛttam ivārṇavāmbhaḥ ||SRs 2.486|| (ra.vaṃ. 7.56) dayā-vīre dhṛti-mati-pramukhā vyabhicāriṇaḥ | svārtha-prāṇa-vyayenāpi vipanna-trāṇa-śīlatā | 242 āśvāsanoktayaḥ sthairyam ity ādyās tatra vikriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- आर्तं कण्ठ-गत-प्राणं परित्यक्तं स्व-बान्धवैः । त्राये नैनं यदि ततः कः शरीरेण मे गुणः ॥स्र्स् २।४८८॥ (नागानन्द ४।११) अथ अद्भुतः- विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । २४३ नीतः सदस्य-रस्यत्वं विस्मयोऽ द्भुततां व्रजेत्
yathā- ārtaṃ kaṇṭha-gata-prāṇaṃ parityaktaṃ sva-bāndhavaiḥ | trāye nainaṃ yadi tataḥ kaḥ śarīreṇa me guṇaḥ ||SRs 2.488|| (nāgānanda 4.11) atha adbhutaḥ- vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 243 nītaḥ sadasya-rasyatvaṃ vismayo' dbhutatāṃ vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र धृत्यावेग-जाड्य-हर्षाद्या व्यभिचारिणः । २४४ चेष्टास् तु नेत्र-विस्तार-स्वेदाश्रु-पुलकादयः
atra dhṛtyāvega-jāḍya-harṣādyā vyabhicāriṇaḥ | 244 ceṣṭās tu netra-vistāra-svedāśru-pulakādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- सोढाहे नमतेति दूत-मुखतः कार्योपदेशान्तरं तत् तादृक् समराङ्गणेषु भुजयोर् विक्रान्तम् अव्याहतम् । भीतानां परिरक्षणं पुनर् अपि स्वे स्वे पदे स्थापनं स्मारं स्मारम् अरातयः पुलकिता रेचर्ल-सिंह-प्रभोः
yathā- soḍhāhe namateti dūta-mukhataḥ kāryopadeśāntaraṃ tat tādṛk samarāṅgaṇeṣu bhujayor vikrāntam avyāhatam | bhītānāṃ parirakṣaṇaṃ punar api sve sve pade sthāpanaṃ smāraṃ smāram arātayaḥ pulakitā recarla-siṃha-prabhoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र नायक-गुणातिशय-जनितो विरोधिनां विस्मयः स्मृति-हर्षादिभिः व्यभिचारिभिर् उपचितः पुलकादिभिर् अनुभावैर् व्यज्यमानोऽ द्भुतत्वम् आपद्यते । अथ रौद्रः- विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । २४५ क्रोधः सदस्य-रस्यत्वं नीतो रौद्र इतीर्यते
atra nāyaka-guṇātiśaya-janito virodhināṃ vismayaḥ smṛti-harṣādibhiḥ vyabhicāribhir upacitaḥ pulakādibhir anubhāvair vyajyamāno' dbhutatvam āpadyate | atha raudraḥ- vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 245 krodhaḥ sadasya-rasyatvaṃ nīto raudra itīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवेग-गर्वौग्र्यामर्ष-मोहाद्या व्यभिचारिणः । २४६ प्रस्वेद-भ्रुकुटी-नेत्र-रागाद्यास् तत्र विक्रियाः
āvega-garvaugryāmarṣa-mohādyā vyabhicāriṇaḥ | 246 prasveda-bhrukuṭī-netra-rāgādyās tatra vikriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा करुणाकन्दले- आत्माक्षेप-क्षोभितैः पीडितोष्ठैः प्राप्तोद्योगैर् यौगपद्याद् अभेद्यैः । भिन्धि-च्छिन्धि-ध्वानिभिर् भिल्ल-वर्गैर् दर्पाद् अन्धैर् आनिरुद्धिर् निरुद्धः
yathā karuṇākandale- ātmākṣepa-kṣobhitaiḥ pīḍitoṣṭhaiḥ prāptodyogair yaugapadyād abhedyaiḥ | bhindhi-cchindhi-dhvānibhir bhilla-vargair darpād andhair āniruddhir niruddhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र वज्र-विषयो भिल्ल-वर्ग-क्रोधः स्वात्माक्षेपादिभिर् उद्दीपिता दर्पान्ध-परुष-वाग्-आरम्भाद्य्-अनुमितैर् गर्वासूयादिभिः परिपोषितः स्वोष्ठ-पीडन-शत्रु-निरोधादिभिर् अनुभावैर् अभिव्यक्तो रौद्रतया निष्पद्यते । अथ करुणः- विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । २४७ नीतः सदस्य-रस्यत्वं शोकः करुण उच्यते
atra vajra-viṣayo bhilla-varga-krodhaḥ svātmākṣepādibhir uddīpitā darpāndha-paruṣa-vāg-ārambhādy-anumitair garvāsūyādibhiḥ paripoṣitaḥ svoṣṭha-pīḍana-śatru-nirodhādibhir anubhāvair abhivyakto raudratayā niṣpadyate | atha karuṇaḥ- vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 247 nītaḥ sadasya-rasyatvaṃ śokaḥ karuṇa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राष्टौ सात्त्विका जाड्य-निर्वेद-ग्लानि-दीनताः । २४८ आलस्यापस्मृति-व्याधि-मोहाद्या व्यभिचारिणः
atrāṣṭau sāttvikā jāḍya-nirveda-glāni-dīnatāḥ | 248 ālasyāpasmṛti-vyādhi-mohādyā vyabhicāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा करुणाकन्दले- कुलस्य व्यापत्त्या सपदि शतधोद्दीपित-तनुर् मुहुर् बाष्पं श्वासान् मलिनम् अपि रागं प्रकटयन् । श्लथैर् अङ्गैः शून्यैर् असकृद् उपरुद्धैश् च करणैर् युतो धत्ते ग्लानिं करुण इव मूर्तो यदुपतिः
yathā karuṇākandale- kulasya vyāpattyā sapadi śatadhoddīpita-tanur muhur bāṣpaṃ śvāsān malinam api rāgaṃ prakaṭayan | ślathair aṅgaiḥ śūnyair asakṛd uparuddhaiś ca karaṇair yuto dhatte glāniṃ karuṇa iva mūrto yadupatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र बन्धु-व्यापत्ति-जनितो वसुदेवस्य शोको बन्धु-गुण-स्मरणादिभिर् उद्दीपितो म्लानत्वेन्द्रिय-शून्यत्वादि-सूचितैर् दैन्य-मोह-ग्लान्यादि-सञ्चारिभिः प्रपञ्चितो मुहुर् बाष्प-श्वास-मलिन-मुख-रागादिभिर् अनुभावैर् अभिव्यक्तः करुणत्वम् आपद्यते । अथ बीभत्सः- विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । २४९ जुगुप्सा पोषम् आपन्ना बीभत्सत्वेन रस्यते
atra bandhu-vyāpatti-janito vasudevasya śoko bandhu-guṇa-smaraṇādibhir uddīpito mlānatvendriya-śūnyatvādi-sūcitair dainya-moha-glānyādi-sañcāribhiḥ prapañcito muhur bāṣpa-śvāsa-malina-mukha-rāgādibhir anubhāvair abhivyaktaḥ karuṇatvam āpadyate | atha bībhatsaḥ- vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 249 jugupsā poṣam āpannā bībhatsatvena rasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र ग्लानि-श्रमोन्माद-मोहापस्मार-दीनताः । २५० विषाद-चापलावेग-जाड्याद्या व्यभिचारिणः । स्वेद-रोमाञ्च-नामाग्र-च्छादनाद्याश् च विक्रियाः ॥स्र्स् २।४९९॥ २५१ यथा- अंहः-शेषैर् इव परिवृतो मक्षिकामण्डलीभिः पूय-क्लिन्नं व्रणम् अभिमृशन् वाससः खण्डकेन । रथोपान्ते द्रुतम् अपसृतं सङ्कुचन् नेत्र-कोणं छन्न-घ्राणं रचयति जनं दद्रु-रोगी दरिद्रः
atra glāni-śramonmāda-mohāpasmāra-dīnatāḥ | 250 viṣāda-cāpalāvega-jāḍyādyā vyabhicāriṇaḥ | sveda-romāñca-nāmāgra-cchādanādyāś ca vikriyāḥ ||SRs 2.499|| 251 yathā- aṃhaḥ-śeṣair iva parivṛto makṣikāmaṇḍalībhiḥ pūya-klinnaṃ vraṇam abhimṛśan vāsasaḥ khaṇḍakena | rathopānte drutam apasṛtaṃ saṅkucan netra-koṇaṃ channa-ghrāṇaṃ racayati janaṃ dadru-rogī daridraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र दर्दु-रोगि-विषया रथ्या-जन-जुगुप्सा मक्षिका-पूयादिभिर् उद्दीपिता त्वरापसरणानुमितैर् विषादादिभिः पोषिता नेत्र-सङ्कोचनादिभिर् अभिव्यक्ता बीभत्सताम् आप्नोति । अथ भयानकः- विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । भयं सदस्य-रस्यत्वं नीतं प्रोक्तं भयानकः ॥स्र्स् २।५०१॥ २५२ तत्र सन्त्रास-मरण-चापलावेग-दीनताः । विषाद-मोहापस्मार-शङ्काद्या व्यभिचारिणः । २५३ विक्रियास् त्व् आस्य-शोषाद्याः सात्त्विकाश् चाश्रु-वर्जिताः
atra dardu-rogi-viṣayā rathyā-jana-jugupsā makṣikā-pūyādibhir uddīpitā tvarāpasaraṇānumitair viṣādādibhiḥ poṣitā netra-saṅkocanādibhir abhivyaktā bībhatsatām āpnoti | atha bhayānakaḥ- vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | bhayaṃ sadasya-rasyatvaṃ nītaṃ proktaṃ bhayānakaḥ ||SRs 2.501|| 252 tatra santrāsa-maraṇa-cāpalāvega-dīnatāḥ | viṣāda-mohāpasmāra-śaṅkādyā vyabhicāriṇaḥ | 253 vikriyās tv āsya-śoṣādyāḥ sāttvikāś cāśru-varjitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- श्री-सिंह-क्षिति-नायकस्य रिपवो धाटी-श्रुतेर् आकुलाः शुष्यत्-तालु-पुटं स्खलत्-पद-तलं व्यालोकयन्तो दिशः । धावित्वा कथम् अप्य् उपेत्य तमसा गाढोपगूढां गुहाम् अन्विष्यन्ति तद्-अन्तरेऽ पि कर-संस्पर्शेन गर्तान्तरम्
yathā- śrī-siṃha-kṣiti-nāyakasya ripavo dhāṭī-śruter ākulāḥ śuṣyat-tālu-puṭaṃ skhalat-pada-talaṃ vyālokayanto diśaḥ | dhāvitvā katham apy upetya tamasā gāḍhopagūḍhāṃ guhām anviṣyanti tad-antare' pi kara-saṃsparśena gartāntaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र नायक-प्रतिभूपतिनां भयं तद्-धाटी-श्रवणादिनोद्दीपितं व्याकुलत्व-तालु-शोष-पद-स्खलनाद्य्-अनुमितैर् आवेग-शङ्कात्रासादिभिर् व्यभिचारिभिर् उपचितं पलायन-गुहा-प्रवेश-गर्तान्तरान्वेषणादिभिर् अनुभावैर् अनुभूयमानं भयानकत्वेन निष्पद्यते । केचित् समान-बलयो रसयोः सङ्करं विदुः । २५४ न परीक्षाक्षमम् इदं मतं प्रेक्षावतां भवेत्
atra nāyaka-pratibhūpatināṃ bhayaṃ tad-dhāṭī-śravaṇādinoddīpitaṃ vyākulatva-tālu-śoṣa-pada-skhalanādy-anumitair āvega-śaṅkātrāsādibhir vyabhicāribhir upacitaṃ palāyana-guhā-praveśa-gartāntarānveṣaṇādibhir anubhāvair anubhūyamānaṃ bhayānakatvena niṣpadyate | kecit samāna-balayo rasayoḥ saṅkaraṃ viduḥ | 254 na parīkṣākṣamam idaṃ mataṃ prekṣāvatāṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुष्यत्वे पूर्व आस्वादः कतरस्येत्य् अनिश्चयात् । २५५ स्पर्धापरत्वाद् उभयोर् अनास्वाद-प्रसङ्गतः
tuṣyatve pūrva āsvādaḥ katarasyety aniścayāt | 255 spardhāparatvād ubhayor anāsvāda-prasaṅgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोर् अन्यतरस्यैव प्रायेणास्वादनाद् अपि । २५६ युगपद् रसनीयत्वं नोभयोर् उपपद्यते । एषाम् अङ्गाङ्गि-भावेन सङ्करो मम संमतः ॥स्र्स् २।५०६॥ २५७ तथा च भारतीये- भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर् वृत्तिर् एव वा । सर्वेषां समवेतानां रूपं यस्य भवेद् बहु ॥ स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सञ्चारिणो मताः ॥स्र्स् २।५०७॥ (नाशा। ७।११९) इति । तुलाधृतत्वम् अनयोर् न स्यात् प्रकरणादिना । कवि-तात्पर्य-विश्रान्तेर् एकत्रैवावलोकनात् ॥स्र्स् २।५०८॥ २५८ अथ परस्पर-विरुद्ध-रस-प्रतिपादनम्- उभौ शृङ्गार-बीभत्साव् उभौ वीर-भयानकौ । रौद्राद्भुताव् उभौ हास्य-करुणौ प्रकृति-द्विषौ ॥स्र्स् २।५०९॥ २५९ स्वभाव-वैरिणोर् अङ्गाङ्गि-भावेनापि मिश्रणम् । विवेकिभ्यो न स्वदते गन्ध-गन्धकयोर् इव ॥स्र्स् २।५१०॥ २६० विरोधिनोऽ पि सांनिध्याद् अतिरस्कार-लक्षणम् । पोषणं प्रकृतस्येति चेद् अङ्गत्वं न तावता ॥स्र्स् २।५११॥ २६१ यत् किञ्चिद् उपकारित्वाद् अङ्गस्याङ्गित्वम् अङ्गिनि । न तत्-संनिधि-मात्रेण चर्वणानुपकारतः ॥स्र्स् २।५१२॥ २६२ अन्यथा पानकाद्येषु शर्करादेर् इवापतेत् । अन्तरा पतितस्यापि तृणादेर् उपकारिता । २६३ तच् चर्वणाभिमाने स्यात् सतृणाभ्यवहारिता
tayor anyatarasyaiva prāyeṇāsvādanād api | 256 yugapad rasanīyatvaṃ nobhayor upapadyate | eṣām aṅgāṅgi-bhāvena saṅkaro mama saṃmataḥ ||SRs 2.506|| 257 tathā ca bhāratīye- bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttir vṛttir eva vā | sarveṣāṃ samavetānāṃ rūpaṃ yasya bhaved bahu || sa mantavyo rasaḥ sthāyī śeṣāḥ sañcāriṇo matāḥ ||SRs 2.507|| (nā.śā. 7.119) iti | tulādhṛtatvam anayor na syāt prakaraṇādinā | kavi-tātparya-viśrānter ekatraivāvalokanāt ||SRs 2.508|| 258 atha paraspara-viruddha-rasa-pratipādanam- ubhau śṛṅgāra-bībhatsāv ubhau vīra-bhayānakau | raudrādbhutāv ubhau hāsya-karuṇau prakṛti-dviṣau ||SRs 2.509|| 259 svabhāva-vairiṇor aṅgāṅgi-bhāvenāpi miśraṇam | vivekibhyo na svadate gandha-gandhakayor iva ||SRs 2.510|| 260 virodhino' pi sāṃnidhyād atiraskāra-lakṣaṇam | poṣaṇaṃ prakṛtasyeti ced aṅgatvaṃ na tāvatā ||SRs 2.511|| 261 yat kiñcid upakāritvād aṅgasyāṅgitvam aṅgini | na tat-saṃnidhi-mātreṇa carvaṇānupakārataḥ ||SRs 2.512|| 262 anyathā pānakādyeṣu śarkarāder ivāpatet | antarā patitasyāpi tṛṇāder upakāritā | 263 tac carvaṇābhimāne syāt satṛṇābhyavahāritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निसर्ग-वैरिणोर् अङ्गाङ्गि-भावात् स्वादाभावो, यथा- लाला-जलं स्रवतु वा दशनास्थि-पूर्णम् अप्य् अस्तु वा रुधिर-बन्धुरिताधरं वा । सुस्निग्ध-मांस-कलितोज्ज्वल-लोचनं वा संसार-सारम् इदम् एव मुखं भवत्याः
nisarga-vairiṇor aṅgāṅgi-bhāvāt svādābhāvo, yathā- lālā-jalaṃ sravatu vā daśanāsthi-pūrṇam apy astu vā rudhira-bandhuritādharaṃ vā | susnigdha-māṃsa-kalitojjvala-locanaṃ vā saṃsāra-sāram idam eva mukhaṃ bhavatyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र शृङ्गार-रसाङ्गताम् अङ्गीकृतवता बीभत्सेन अङ्गिनोऽ पि विच्छेदाय मूले कुठारो व्यापारितः । एवम् अन्येषाम् अपि विरोधिनाम् अङ्गाङ्गि-भावेनास्वादाभावस् तत्र तत्रोदाहरणे द्रष्टव्यः । भृत्योर् नायकस्येव निसर्ग-द्वेषिणोर् अपि । २६४ अङ्गयोर् अङ्गिनो वृद्धौ भवेद् एकत्र सङ्गतिः
atra śṛṅgāra-rasāṅgatām aṅgīkṛtavatā bībhatsena aṅgino' pi vicchedāya mūle kuṭhāro vyāpāritaḥ | evam anyeṣām api virodhinām aṅgāṅgi-bhāvenāsvādābhāvas tatra tatrodāharaṇe draṣṭavyaḥ | bhṛtyor nāyakasyeva nisarga-dveṣiṇor api | 264 aṅgayor aṅgino vṛddhau bhaved ekatra saṅgatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- कस्तूर्या तत्-कपोल-द्वय-भुवि मकरी-निर्मितौ प्रस्तुतायां निर्मित्सूनां स्व-वक्षस्य् अतिपरिचयनात् त्वत्-प्रशस्तीर् उपांशु । वीर श्री-सिंह-भूप त्वद्-अहित-कुभुजां राज्य-लक्ष्मी-सपत्नीम् आनव्याजेन लज्जां सपदि विदधते स्वावरोधे प्रगल्भाः
yathā- kastūryā tat-kapola-dvaya-bhuvi makarī-nirmitau prastutāyāṃ nirmitsūnāṃ sva-vakṣasy atiparicayanāt tvat-praśastīr upāṃśu | vīra śrī-siṃha-bhūpa tvad-ahita-kubhujāṃ rājya-lakṣmī-sapatnīm ānavyājena lajjāṃ sapadi vidadhate svāvarodhe pragalbhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रतिनायक-गतयोः शृङ्गार-बीभत्सयोः नायक-गत-वीर-रसाङ्गत्वाद् एकत्र समावेशो न दोषाय । नन्व् अत्र शत्रूणां स्व-वक्षसि नायक-विरुद-विलेखनेन जीवितान्त-निर्मित-स्थानीयेन जनिता निज-जीवित-जुगुप्सा स्वावरोध-सांनिध्यादिभिर् उद्दीपिता लज्जानुमितैर् निर्वेद-दैन्य-विषादादिभिर् उपचिता तद्-अनुमितैर् एव मानसिक-कुत्सादिभिः अभिव्यक्ता सती नायक-गतं शरणागत-रक्षा-लक्षणं वीरं पुष्णातीति प्रतीयते । न पुनः प्रतिनायक-गतस्य शृङ्गारस्य नायक-वीरोपकरणत्वम् (इति चेद्), उच्यते-नायक-कृपा-कटाक्ष-स्थिरीकृत-राज्यानां प्रतिनायकानां तादृशाः (शृङ्गार-) विनोदाः सम्भवेयुः । नान्यथेति तस्य शृङ्गारस्य नायक-वीरोपकरणत्व-विरुद-धारणादि-परिचयेन राज्य-लक्ष्मी-सपत्नी-पद-प्रयोगेण चाभिव्यज्यते । अथ रसाभासः- अङ्गेनाङ्गी रसः स्वेच्छा-वृत्ति-वर्धित-सम्पदा । २६५ अमात्येनाविनीतेन स्वामीवाभासतां व्रजेत्
atra pratināyaka-gatayoḥ śṛṅgāra-bībhatsayoḥ nāyaka-gata-vīra-rasāṅgatvād ekatra samāveśo na doṣāya | nanv atra śatrūṇāṃ sva-vakṣasi nāyaka-viruda-vilekhanena jīvitānta-nirmita-sthānīyena janitā nija-jīvita-jugupsā svāvarodha-sāṃnidhyādibhir uddīpitā lajjānumitair nirveda-dainya-viṣādādibhir upacitā tad-anumitair eva mānasika-kutsādibhiḥ abhivyaktā satī nāyaka-gataṃ śaraṇāgata-rakṣā-lakṣaṇaṃ vīraṃ puṣṇātīti pratīyate | na punaḥ pratināyaka-gatasya śṛṅgārasya nāyaka-vīropakaraṇatvam (iti ced), ucyate-nāyaka-kṛpā-kaṭākṣa-sthirīkṛta-rājyānāṃ pratināyakānāṃ tādṛśāḥ (śṛṅgāra-) vinodāḥ sambhaveyuḥ | nānyatheti tasya śṛṅgārasya nāyaka-vīropakaraṇatva-viruda-dhāraṇādi-paricayena rājya-lakṣmī-sapatnī-pada-prayogeṇa cābhivyajyate | atha rasābhāsaḥ- aṅgenāṅgī rasaḥ svecchā-vṛtti-vardhita-sampadā | 265 amātyenāvinītena svāmīvābhāsatāṃ vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च भाव-प्रकाशिकायाम्- शृङ्गारो हास्य-भूयिष्ठः शृङ्गाराभास ईरितः । हास्यो बीभत्स-भूयिष्ठो हास्याभास इतीरितः
tathā ca bhāva-prakāśikāyām- śṛṅgāro hāsya-bhūyiṣṭhaḥ śṛṅgārābhāsa īritaḥ | hāsyo bībhatsa-bhūyiṣṭho hāsyābhāsa itīritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीरो भयानक-प्रायो वीराभास इतीरितः । अद्भुतः करुणाश्लेषाद् अद्भुताभास उच्यते
vīro bhayānaka-prāyo vīrābhāsa itīritaḥ | adbhutaḥ karuṇāśleṣād adbhutābhāsa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रौद्रः शोक-भयाश्लेषाद् रौद्राभास इतीरितः । करुणो हास्य-भूयिष्ठः करुणाभास उच्यते
raudraḥ śoka-bhayāśleṣād raudrābhāsa itīritaḥ | karuṇo hāsya-bhūyiṣṭhaḥ karuṇābhāsa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रिय-सखि विषमं प्रेम मरणं शरणं नु वरम् एकम् ॥] इत्य् अत्र पूर्वानुरागस्याभासत्व-प्रसङ्ग इति चेद् उच्यते । अभावो हि त्रिविधः प्राग्-अभावोऽ त्यन्ताभावः प्रध्वंसाभावश् चेति । तत्र प्राग्-अभावे दर्शनादि-कारणेषु सम्भावितेषु रागोत्पत्ति-सम्भावनया नाभासत्वम् । इतरयोस् तु कारण-सद्-भावेऽ पि रागानुत्पत्तेर् आभासत्वम् एव । अन्ये तु स्त्रिया एव रागाभावे रसस्याभासत्वं प्रतिजानते । न तद् उपपद्यते । पुरुषेऽ पि रागाभावे रसस्यानास्वादनीयत्वात् । यथा- गते प्रेमावेशे प्रणय-बहु-मानेऽ पि गलिते निवृत्ते सद्-भावे जन इव जने गच्छति पुरः । तद् उत्प्रेक्ष्योत्प्रेक्ष्य प्रिय-सखि गतांस् तांश् च दिवसान् न जाने को हेतुर् दलति शतधा यन् न हृदयम् ॥स्र्स् २।५२४॥ (अमरु ४३) अत्र हृदय-दलनाभाव-पूर्व-गत-दिवसोत्प्रेक्षाद्य्-अनुमितैर् निर्वेद-स्मृत्य्-आदिभिर् अभिव्यक्तोऽ पि स्त्रिया अनुरागः प्रेमावेश-श्लथनादि-कथितेन पुरुष-गत-राग-ध्वंसनेन चारुतां नाप्नोति । पुरुष-रागात्यन्ताभावेन रसाभासत्वं, यथा- ध्यान-व्याजम् उपेत्य चिन्तयसि काम् उन्मील्य चक्षुः क्षणं पश्यानङ्ग-शरातुरं जनम् इमं त्रातापि नो रक्षसि । मिथ्या-कारुणिकोऽ सि निर्घूणतरस् त्वत्तः कुतोऽ न्यः पुमान् सेर्ष्यं मार-वधूभिर् इत्य् अभिहितो बुद्धो जिनः पातु वः ॥स्र्स् २।५२५॥ (नागा। १।१) अत्र जिनस्य रागात्यन्ताभावेन रसाभासत्वम् । अनेकत्र योषितो रागाभासत्वं, यथा- परस्परेण क्षतयोः प्रहर्त्रोर् उत्क्रान्तवाय्वोः समकालम् एव । अमर्त्य-भावेऽ पि कयोश्चिद् आसीद् एकाप्सरः-प्रार्थनयोर् विवादः ॥स्र्स् २।५२६॥ (रवं। ७।५३) अत्र कस्याश्चिद् दिव्य-वनिताया वीर-द्वये रणानिवृत्ति-मरण-प्राप्त-देवताभावे अनुरागस्य निरुपमानशूर-गुणोपाधेर् अवैषम्येण प्रतिभासनादाभासत्वम् । अनेकत्र पुंसो रागाद्, यथा- रम्यं गायति मेनका कृत-रुचिर् वीणा-स्वनैर् उर्वशी चित्रं वक्ति तिलोत्तमा परिचयं नानाङ्ग-हार-क्रमे । आसां रूपम् इदं तद् उत्तमम् इति प्रेमानवस्था द्विषा भेजे श्री-यनपोत-सिंह-नृपते त्वत्-खड्ग-भिन्नात्मना
priya-sakhi viṣamaṃ prema maraṇaṃ śaraṇaṃ nu varam ekam ||] ity atra pūrvānurāgasyābhāsatva-prasaṅga iti ced ucyate | abhāvo hi trividhaḥ prāg-abhāvo' tyantābhāvaḥ pradhvaṃsābhāvaś ceti | tatra prāg-abhāve darśanādi-kāraṇeṣu sambhāviteṣu rāgotpatti-sambhāvanayā nābhāsatvam | itarayos tu kāraṇa-sad-bhāve' pi rāgānutpatter ābhāsatvam eva | anye tu striyā eva rāgābhāve rasasyābhāsatvaṃ pratijānate | na tad upapadyate | puruṣe' pi rāgābhāve rasasyānāsvādanīyatvāt | yathā- gate premāveśe praṇaya-bahu-māne' pi galite nivṛtte sad-bhāve jana iva jane gacchati puraḥ | tad utprekṣyotprekṣya priya-sakhi gatāṃs tāṃś ca divasān na jāne ko hetur dalati śatadhā yan na hṛdayam ||SRs 2.524|| (amaru 43) atra hṛdaya-dalanābhāva-pūrva-gata-divasotprekṣādy-anumitair nirveda-smṛty-ādibhir abhivyakto' pi striyā anurāgaḥ premāveśa-ślathanādi-kathitena puruṣa-gata-rāga-dhvaṃsanena cārutāṃ nāpnoti | puruṣa-rāgātyantābhāvena rasābhāsatvaṃ, yathā- dhyāna-vyājam upetya cintayasi kām unmīlya cakṣuḥ kṣaṇaṃ paśyānaṅga-śarāturaṃ janam imaṃ trātāpi no rakṣasi | mithyā-kāruṇiko' si nirghūṇataras tvattaḥ kuto' nyaḥ pumān serṣyaṃ māra-vadhūbhir ity abhihito buddho jinaḥ pātu vaḥ ||SRs 2.525|| (nāgā. 1.1) atra jinasya rāgātyantābhāvena rasābhāsatvam | anekatra yoṣito rāgābhāsatvaṃ, yathā- paraspareṇa kṣatayoḥ prahartror utkrāntavāyvoḥ samakālam eva | amartya-bhāve' pi kayościd āsīd ekāpsaraḥ-prārthanayor vivādaḥ ||SRs 2.526|| (ra.vaṃ. 7.53) atra kasyāścid divya-vanitāyā vīra-dvaye raṇānivṛtti-maraṇa-prāpta-devatābhāve anurāgasya nirupamānaśūra-guṇopādher avaiṣamyeṇa pratibhāsanādābhāsatvam | anekatra puṃso rāgād, yathā- ramyaṃ gāyati menakā kṛta-rucir vīṇā-svanair urvaśī citraṃ vakti tilottamā paricayaṃ nānāṅga-hāra-krame | āsāṃ rūpam idaṃ tad uttamam iti premānavasthā dviṣā bheje śrī-yanapota-siṃha-nṛpate tvat-khaḍga-bhinnātmanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.