Simhabhupala: Rasarnavasudhakara 2

असाहाय्येऽ पि युद्धेच्छा समराद् अपलायनम् । भीताभय-प्रदानाद्या विकारास् तत्र कीर्तिताः

asāhāyye' pi yuddhecchā samarād apalāyanam | bhītābhaya-pradānādyā vikārās tatra kīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दया-वीरे धृति-मति-प्रमुखा व्यभिचारिणः । स्वार्थ-प्राण-व्ययेनापि विपन्न-त्राण-शीलता

dayā-vīre dhṛti-mati-pramukhā vyabhicāriṇaḥ | svārtha-prāṇa-vyayenāpi vipanna-trāṇa-śīlatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्वासनोक्तयः स्थैर्यम् इत्य् आद्यास् तत्र विक्रियाः । विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः

āśvāsanoktayaḥ sthairyam ity ādyās tatra vikriyāḥ | vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीतः सदस्य-रस्यत्वं विस्मयोऽ द्भुततां व्रजेत् । अत्र धृत्यावेग-जाड्य-हर्षाद्या व्यभिचारिणः

nītaḥ sadasya-rasyatvaṃ vismayo' dbhutatāṃ vrajet | atra dhṛtyāvega-jāḍya-harṣādyā vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेष्टास् तु नेत्र-विस्तार-स्वेदाश्रु-पुलकादयः । विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः

ceṣṭās tu netra-vistāra-svedāśru-pulakādayaḥ | vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधः सदस्य-रस्यत्वं नीतो रौद्र इतीर्यते । आवेग-गर्वौग्र्यामर्ष-मोहाद्या व्यभिचारिणः

krodhaḥ sadasya-rasyatvaṃ nīto raudra itīryate | āvega-garvaugryāmarṣa-mohādyā vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्वेद-भ्रुकुटी-नेत्र-रागाद्यास् तत्र विक्रियाः । विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः

prasveda-bhrukuṭī-netra-rāgādyās tatra vikriyāḥ | vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र रतिः- यूनोर् अन्योन्य-विषया स्थायिनीच्छा रतिर् भवेत् । निसर्गेणाभियोगेन संसर्गेणाभिमानतः ॥स्र्स् २।२४०॥ १०८ उपमाध्यात्म-विषयैर् एषा स्यात् तत्र विक्रियाः । कटाक्ष-पात-भ्रू-क्षेप-प्रिय-वाग्-आदयो मताः ॥स्र्स् २।२४१॥ १०९ तत्र निसर्गेण रतिर्, यथा- अलं विवादेन यथा श्रुतस् त्वया तथाविधस् तावद् अशेषम् अस्तु सः । ममात्र भावैक-रसं मनः स्थितं न काम-वृत्तिर् वचनीयम् ईक्षते ॥स्र्स् २।२४२॥ (कुसं। ५।८२) अत्र रूपादि-दृष्ट-कारण-निरपेक्षा पार्वत्याः रतिर् जन्मान्तर-वासना-रूपा निसर्गाद् एव भवति । अभियोगोऽ भिनिवेशः । तद्-एक-परत्वम् इति यावत् । तेन, यथा- तन् मे मनः क्षिपति यत् सरस-प्रहारम् आलोक्य माम् अगणित-स्खलद्-उत्तरीया । त्रस्तैक-हायन-कुरङ्ग-विलोल-दृष्टिः साश्लिष्टवत्य् अमृत-संवलितैर् इवाङ्गैः ॥स्र्स् २।२४३॥ (मामा। ४।८) अत्रोत्तरीय-स्खलनादि-सूचितेन मदयन्तिका-प्रेमाभियोगेन मकरन्दस्य तत्र रतिर् उत्पद्यते । संसर्गेण, यथा- उत्पत्तिर् देव-यजनाद् ब्रह्म-वादी नृपः पिता । सुप्रसन्नोज्ज्वला मूर्तिर् अस्यां स्नेहं करोति मे ॥स्र्स् २।२४४॥ (मवीच। १।२१) अत्र देव-यजन-जनकादि-सम्बन्ध-गौरवेण सीतायां रामस्य रतिः । अथ अभिमाणः । इदम् एव मम प्रियं नान्यद् इत्य् अभिप्रायोऽ भिमानः । तेन, यथा- जगति जयिनस् ते ते भावा नवेन्दु-कलादयः प्रकृति-मधुराः सन्त्य् एवान्ये मनो मदयन्ति ये । मम तु यद् इयं याता लोके विलोचन-चन्द्रिका नयन-विषयं जन्मन्य् एकः स एव महोत्सवः ॥स्र्स् २।२४५॥ (मामा। १।३९) अत्र माधवस्य विल्चन-चन्द्रिका-नयन-महोत्सवाद्य्-अभिमानेन इतर-रमणीय-वस्तु-नैःस्पृह्येण च मालत्यां रतिः । उपमया, यथा- अपि तुरग-समीपाद् उत्पतन्तं मयूरं न स रुचिर-कलापं बाण-लक्ष्यीचकार । सपदि गत-मनस्कश् चित्र-माल्यानुकीर्णे रति-विगलित-बन्धे केश-पाशे प्रियायाः ॥स्र्स् २।२४६॥ (रवं। ९।६७) अत्र मृगयान्तरितापि दशरथस्य प्रिया-विषया रतिस् तदीय-केश-कलाप-सदृश-केकि-कलाप-दर्शनेनोत्पद्यते । अध्यात्मं स्वात्म-प्रामाण्य-मात्रम् । तेन, यथा- कामं प्रत्यादिष्टां स्मरामि न परिग्रहं मुनेस् तनयान् । बलवत् तु दूयमानं प्रत्याययतीव मे हृदयम् ॥स्र्स् २।२४७॥ (शकु। ५।३१) अत्र दुष्यन्तस्य निज-चित्त-सन्ताप-प्रत्ययेन शाप-विस्मृतायाम् अपि शकुन्तलायां रतिः । विषयाः शब्दादयः । तत्र शब्देन, यथा ममैव- सखि मे नियति-हतायास् तद्-दर्शनम् अस्तु वा मा वा । पुनर् अपि स वेणु-नादो यदि कर्ण-पथे पतेत् तद् एवालम्

tatra ratiḥ- yūnor anyonya-viṣayā sthāyinīcchā ratir bhavet | nisargeṇābhiyogena saṃsargeṇābhimānataḥ ||SRs 2.240|| 108 upamādhyātma-viṣayair eṣā syāt tatra vikriyāḥ | kaṭākṣa-pāta-bhrū-kṣepa-priya-vāg-ādayo matāḥ ||SRs 2.241|| 109 tatra nisargeṇa ratir, yathā- alaṃ vivādena yathā śrutas tvayā tathāvidhas tāvad aśeṣam astu saḥ | mamātra bhāvaika-rasaṃ manaḥ sthitaṃ na kāma-vṛttir vacanīyam īkṣate ||SRs 2.242|| (ku.saṃ. 5.82) atra rūpādi-dṛṣṭa-kāraṇa-nirapekṣā pārvatyāḥ ratir janmāntara-vāsanā-rūpā nisargād eva bhavati | abhiyogo' bhiniveśaḥ | tad-eka-paratvam iti yāvat | tena, yathā- tan me manaḥ kṣipati yat sarasa-prahāram ālokya mām agaṇita-skhalad-uttarīyā | trastaika-hāyana-kuraṅga-vilola-dṛṣṭiḥ sāśliṣṭavaty amṛta-saṃvalitair ivāṅgaiḥ ||SRs 2.243|| (mā.mā. 4.8) atrottarīya-skhalanādi-sūcitena madayantikā-premābhiyogena makarandasya tatra ratir utpadyate | saṃsargeṇa, yathā- utpattir deva-yajanād brahma-vādī nṛpaḥ pitā | suprasannojjvalā mūrtir asyāṃ snehaṃ karoti me ||SRs 2.244|| (ma.vī.ca. 1.21) atra deva-yajana-janakādi-sambandha-gauraveṇa sītāyāṃ rāmasya ratiḥ | atha abhimāṇaḥ | idam eva mama priyaṃ nānyad ity abhiprāyo' bhimānaḥ | tena, yathā- jagati jayinas te te bhāvā navendu-kalādayaḥ prakṛti-madhurāḥ santy evānye mano madayanti ye | mama tu yad iyaṃ yātā loke vilocana-candrikā nayana-viṣayaṃ janmany ekaḥ sa eva mahotsavaḥ ||SRs 2.245|| (mā.mā. 1.39) atra mādhavasya vilcana-candrikā-nayana-mahotsavādy-abhimānena itara-ramaṇīya-vastu-naiḥspṛhyeṇa ca mālatyāṃ ratiḥ | upamayā, yathā- api turaga-samīpād utpatantaṃ mayūraṃ na sa rucira-kalāpaṃ bāṇa-lakṣyīcakāra | sapadi gata-manaskaś citra-mālyānukīrṇe rati-vigalita-bandhe keśa-pāśe priyāyāḥ ||SRs 2.246|| (ra.vaṃ. 9.67) atra mṛgayāntaritāpi daśarathasya priyā-viṣayā ratis tadīya-keśa-kalāpa-sadṛśa-keki-kalāpa-darśanenotpadyate | adhyātmaṃ svātma-prāmāṇya-mātram | tena, yathā- kāmaṃ pratyādiṣṭāṃ smarāmi na parigrahaṃ munes tanayān | balavat tu dūyamānaṃ pratyāyayatīva me hṛdayam ||SRs 2.247|| (śaku. 5.31) atra duṣyantasya nija-citta-santāpa-pratyayena śāpa-vismṛtāyām api śakuntalāyāṃ ratiḥ | viṣayāḥ śabdādayaḥ | tatra śabdena, yathā mamaiva- sakhi me niyati-hatāyās tad-darśanam astu vā mā vā | punar api sa veṇu-nādo yadi karṇa-pathe patet tad evālam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलस्यापस्मृति-व्याधि-मोहाद्या व्यभिचारिणः । विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः

ālasyāpasmṛti-vyādhi-mohādyā vyabhicāriṇaḥ | vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्राग्-अदृष्टेऽ पि कृष्णे वेणु-नादेन कामवल्ल्या रतिः । स्पर्शेन, यथा- यद् अयं रथ-सङ्क्षोभाद् अंसेनांसो रथाङ्ग-सुश्रोण्याः । स्पृष्टः सरोम-विक्रियम् अङ्कुरितं मनोभवेनेव ॥स्र्स् २।२४९॥ (विउ। १।११) रूपेण, यथा- अयं रामो नायं स तु जनक-धर्मं दलितवान् अयं कामो नायं स तु मधुमदामोदित-मनाः । सखि ज्ञातं सोऽ यं युवति-नयनोत्पादन-फलं निदानं भाग्यानां जयति खलु सिंह-क्षितिपतिः

atra prāg-adṛṣṭe' pi kṛṣṇe veṇu-nādena kāmavallyā ratiḥ | sparśena, yathā- yad ayaṃ ratha-saṅkṣobhād aṃsenāṃso rathāṅga-suśroṇyāḥ | spṛṣṭaḥ saroma-vikriyam aṅkuritaṃ manobhaveneva ||SRs 2.249|| (vi.u. 1.11) rūpeṇa, yathā- ayaṃ rāmo nāyaṃ sa tu janaka-dharmaṃ dalitavān ayaṃ kāmo nāyaṃ sa tu madhumadāmodita-manāḥ | sakhi jñātaṃ so' yaṃ yuvati-nayanotpādana-phalaṃ nidānaṃ bhāgyānāṃ jayati khalu siṃha-kṣitipatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषाद-चापलावेग-जाड्याद्या व्यभिचारिणः । स्वेद-रोमाञ्च-नामाग्र-च्छादनाद्याश् च विक्रियाः

viṣāda-cāpalāvega-jāḍyādyā vyabhicāriṇaḥ | sveda-romāñca-nāmāgra-cchādanādyāś ca vikriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रामादि-स्मरण-हेतुना नायक-रूपातिशयेन कस्याश्चिद् रतिः । रसेन, यथा- हरस् तु किञ्चित् परिलुप्त-धैर्यश् चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमा-मुखे बिम्ब-फलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥स्र्स् २।२५१॥ (कुसं। ३।६७) अत्र यद्यपि सम्भोगात् प्राग्-अज्ञातस्याधर-रसस्य रसं प्रति विभावता न सङ्गच्छते, तथापि प्रसिद्देह्ः सम्भावितस्य रसस्यैव विभावत्वं बिम्ब-फलाधरोष्ठ इति पदेन व्यज्यते । अथवा समास्वादित-दाक्षायणी-बिम्बाधरस्य परमेश्वरस्य तद्-रसेनैव जननान्तर-सङ्गतायाम् अपि तस्यां रतिः । गन्धेन, यथा ममैव- उन्मीलन्-नव-मालती-परिमल-न्यक्कार-बद्ध-व्रतैर् आलोलैर् अलि-मण्डलैः प्रतिपदं प्रत्याशम् आसेवितः । अङ्गानाम् अभिजात-चम्पक-रुचाम् अस्या मृगाक्ष्या स्फुरन्- नामोदोऽ यम् अदृष्ट-पूर्व-महिमा बध्नाति मे मानसम्

atra rāmādi-smaraṇa-hetunā nāyaka-rūpātiśayena kasyāścid ratiḥ | rasena, yathā- haras tu kiñcit parilupta-dhairyaś candrodayārambha ivāmburāśiḥ | umā-mukhe bimba-phalādharoṣṭhe vyāpārayāmāsa vilocanāni ||SRs 2.251|| (ku.saṃ. 3.67) atra yadyapi sambhogāt prāg-ajñātasyādhara-rasasya rasaṃ prati vibhāvatā na saṅgacchate, tathāpi prasiddehḥ sambhāvitasya rasasyaiva vibhāvatvaṃ bimba-phalādharoṣṭha iti padena vyajyate | athavā samāsvādita-dākṣāyaṇī-bimbādharasya parameśvarasya tad-rasenaiva jananāntara-saṅgatāyām api tasyāṃ ratiḥ | gandhena, yathā mamaiva- unmīlan-nava-mālatī-parimala-nyakkāra-baddha-vratair ālolair ali-maṇḍalaiḥ pratipadaṃ pratyāśam āsevitaḥ | aṅgānām abhijāta-campaka-rucām asyā mṛgākṣyā sphuran- nāmodo' yam adṛṣṭa-pūrva-mahimā badhnāti me mānasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सन्त्रास-मरण-चापलावेग-दीनताः । विषाद-मोहापस्मार-शङ्काद्या व्यभिचारिणः

tatra santrāsa-maraṇa-cāpalāvega-dīnatāḥ | viṣāda-mohāpasmāra-śaṅkādyā vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विक्रियास् त्व् आस्य-शोषाद्याः सात्त्विकाश् चाश्रु-वर्जिताः । केचित् समान-बलयो रसयोः सङ्करं विदुः

vikriyās tv āsya-śoṣādyāḥ sāttvikāś cāśru-varjitāḥ | kecit samāna-balayo rasayoḥ saṅkaraṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न परीक्षाक्षमम् इदं मतं प्रेक्षावतां भवेत् । तुष्यत्वे पूर्व आस्वादः कतरस्येत्य् अनिश्चयात्

na parīkṣākṣamam idaṃ mataṃ prekṣāvatāṃ bhavet | tuṣyatve pūrva āsvādaḥ katarasyety aniścayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पर्धापरत्वाद् उभयोर् अनास्वाद-प्रसङ्गतः । तयोर् अन्यतरस्यैव प्रायेणास्वादनाद् अपि

spardhāparatvād ubhayor anāsvāda-prasaṅgataḥ | tayor anyatarasyaiva prāyeṇāsvādanād api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगपद् रसनीयत्वं नोभयोर् उपपद्यते । एषाम् अङ्गाङ्गि-भावेन सङ्करो मम संमतः

yugapad rasanīyatvaṃ nobhayor upapadyate | eṣām aṅgāṅgi-bhāvena saṅkaro mama saṃmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च भारतीये- भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर् वृत्तिर् एव वा । सर्वेषां समवेतानां रूपं यस्य भवेद् बहु ॥ स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सञ्चारिणो मताः ॥इति॥ तुलाधृतत्वम् अनयोर् न स्यात् प्रकरणादिना । कवि-तात्पर्य-विश्रान्तेर् एकत्रैवावलोकनात्

tathā ca bhāratīye- bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttir vṛttir eva vā | sarveṣāṃ samavetānāṃ rūpaṃ yasya bhaved bahu || sa mantavyo rasaḥ sthāyī śeṣāḥ sañcāriṇo matāḥ ||iti|| tulādhṛtatvam anayor na syāt prakaraṇādinā | kavi-tātparya-viśrānter ekatraivāvalokanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभौ शृङ्गार-बीभत्साव् उभौ वीर-भयानकौ । रौद्राद्भुताव् उभौ हास्य-करुणौ प्रकृति-द्विषौ

ubhau śṛṅgāra-bībhatsāv ubhau vīra-bhayānakau | raudrādbhutāv ubhau hāsya-karuṇau prakṛti-dviṣau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिर-विरहिणोर् उत्कण्ठार्ति-श्लथीकृत-गात्रयोर् नवम् इव जगज् जातं भूयश् चिराद् अभिनन्दतोः । कथम् अपि दिने दीर्घे याते निशाम् अधिरूढयोः प्रसरति कथा बह्वी यूनोर् यथा न तथा रतिः ॥ (अमरु। ३९)] अथ मानः- यत् तु प्रेमानुबन्धेन स्वातन्त्र्याद् धृदयङ्गमम् । ११२ बह्नाति भाव-कौटिल्यं सोऽ यं मान इतीर्यते

cira-virahiṇor utkaṇṭhārti-ślathīkṛta-gātrayor navam iva jagaj jātaṃ bhūyaś cirād abhinandatoḥ | katham api dine dīrghe yāte niśām adhirūḍhayoḥ prasarati kathā bahvī yūnor yathā na tathā ratiḥ || (amaru. 39)] atha mānaḥ- yat tu premānubandhena svātantryād dhṛdayaṅgamam | 112 bahnāti bhāva-kauṭilyaṃ so' yaṃ māna itīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरोधिनोऽ पि सांनिध्याद् अतिरस्कार-लक्षणम् । पोषणं प्रकृतस्येति चेद् अङ्गत्वं न तावता

virodhino' pi sāṃnidhyād atiraskāra-lakṣaṇam | poṣaṇaṃ prakṛtasyeti ced aṅgatvaṃ na tāvatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुञ्च कोपम् अनिमित्त-लोचने सन्ध्यया प्रणमितोऽ स्मि नान्यथा । किं न वेत्सि सहधर्म-चारिणं चक्रवाक-सम-वृत्तिम् आत्मनः ॥ (कुसं। ८।५७)] अथ प्रणयः- बाह्यान्तरोपचारैर् यत् प्रेम-मानोपकल्पितैः । ११३ बध्नाति भाव-विश्रम्भं सोऽ यं प्रणय उच्यते

muñca kopam animitta-locane sandhyayā praṇamito' smi nānyathā | kiṃ na vetsi sahadharma-cāriṇaṃ cakravāka-sama-vṛttim ātmanaḥ || (ku.saṃ. 8.57)] atha praṇayaḥ- bāhyāntaropacārair yat prema-mānopakalpitaiḥ | 113 badhnāti bhāva-viśrambhaṃ so' yaṃ praṇaya ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- प्रतिश्रुतं द्यूत-पणं सखीभ्यो विवक्षति प्रेयसि कुञ्चित-भ्रूः । कण्ठं कराभ्याम् अवलम्ब्य तस्य मुखं पिधत्ते स्वकपोलकेन

yathā- pratiśrutaṃ dyūta-paṇaṃ sakhībhyo vivakṣati preyasi kuñcita-bhrūḥ | kaṇṭhaṃ karābhyām avalambya tasya mukhaṃ pidhatte svakapolakena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काञ्च्या गाढतरावरुद्ध-वसन-प्रान्ता किम्-अर्थं पुनर् मुग्धाक्षी स्वपितीति तत्-परिजनं स्वैरं प्रिये पृच्छति । मातः स्वप्तुम् अपीह वारयति माम् इत्य् आहित-क्रोधया पर्यस्य स्वपन-च्छलेन शयने दत्तोऽ वकाशस् तया ॥ (अमरु। १८)] अथ स्नेहः- विश्रम्भे परमां काष्ठाम् आरूढे दर्शनादिभिः । ११४ यत्र द्रवत्य् अन्तरङ्गं स स्नेह इति कथ्यते

kāñcyā gāḍhatarāvaruddha-vasana-prāntā kim-arthaṃ punar mugdhākṣī svapitīti tat-parijanaṃ svairaṃ priye pṛcchati | mātaḥ svaptum apīha vārayati mām ity āhita-krodhayā paryasya svapana-cchalena śayane datto' vakāśas tayā || (amaru. 18)] atha snehaḥ- viśrambhe paramāṃ kāṣṭhām ārūḍhe darśanādibhiḥ | 114 yatra dravaty antaraṅgaṃ sa sneha iti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शनेन, यथा कन्दर्प-सम्भवे- उभे तदानीम् उभयोस् तु चित्ते कदुष्ण-निःश्वास-चरिष्णुकेन । एकीकरिष्यन्न् अनुराग-शिल्पी रागोष्मणैव द्रवताम् अनैषीत्

darśanena, yathā kandarpa-sambhave- ubhe tadānīm ubhayos tu citte kaduṣṇa-niḥśvāsa-cariṣṇukena | ekīkariṣyann anurāga-śilpī rāgoṣmaṇaiva dravatām anaiṣīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमात्येनाविनीतेन स्वामीवाभासतां व्रजेत्

amātyenāvinītena svāmīvābhāsatāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिश्चन्द्रो रक्षाकरण-रुचि-सत्येषु वचसां विलासे वागीशो महति नियमे नीति-निगमे । विजेता गाङ्गेयं जन-भरण-संमोहन-कला- व्रतेषु श्री-सिंह-क्षितिपतिर् उदारो विहरते

hariścandro rakṣākaraṇa-ruci-satyeṣu vacasāṃ vilāse vāgīśo mahati niyame nīti-nigame | vijetā gāṅgeyaṃ jana-bharaṇa-saṃmohana-kalā- vrateṣu śrī-siṃha-kṣitipatir udāro viharate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्य श्रीयन्नपोत-क्षितिपति-जनुषः सिंह-भूपाल-मौलेः सौन्दर्यं सुन्दरीणां हरिण-विजयिनां वागुरा लोचनानाम् । दानं मन्दार-चिन्तामणि-सुर-सुरभी-गर्व-निर्वापणाङ्कं विज्ञानं सर्व-विद्या-निधि-बुध-परिषच्-छेमुषी-भाग्य-रेखा

nitya śrīyannapota-kṣitipati-januṣaḥ siṃha-bhūpāla-mauleḥ saundaryaṃ sundarīṇāṃ hariṇa-vijayināṃ vāgurā locanānām | dānaṃ mandāra-cintāmaṇi-sura-surabhī-garva-nirvāpaṇāṅkaṃ vijñānaṃ sarva-vidyā-nidhi-budha-pariṣac-chemuṣī-bhāgya-rekhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र लक्ष्मी-नारायणयोर् अन्योन्य-दर्शनेनान्तः-करण-द्रवीभावः । स्पर्शनेन, यथा- गाढालिङ्गन-वामनीकृत-कुच-प्रोद्भिन्न-रोमोद्गमा सान्द्र-स्नेह-रसातिरेक-विगलत्-श्रीमन्-नितम्बाम्बरा । मा मा मानद माति माम् अलम् इति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किम् ॥स्र्स् २।२६६॥ (अमरु ३६) स त्रेधा कथ्यते प्रौढ-मध्य-मन्द-विभेदतः । ११५ प्रवासादिभिर् अज्ञात-चित्त-वृत्तौ प्रिये जने । इतर-क्लेश-कारी यः स प्रौढः स्नेह उच्यते ॥स्र्स् २।२६७॥ ११६ यथा- एतस्मान् मां कुशलिनम् अभिज्ञान-दानाद् विदित्वा मा कौलीनाद् असित-नयने मय्य् अविश्वासिनी भूः । स्नेहान् आहुः किम् अपि विरहे ध्वंसिनस् ते त्व् अभोगाद् इष्टे वस्तुन्य् उपचित-रसाः प्रेम-राशी भवन्ति ॥स्र्स् २।२६८॥ [मेदू। २।५२] अत्र प्रोषिते यक्षे स्नेह-जनितया तद्-अन्यासङ्ग-शङ्कया जनितः प्रिया-क्लेशः मय्य् अविश्वासिनी मा भूर् इति प्रत्याश्वासनेन व्यज्यते । अथ मध्यमः- इतरानुभवापेक्षां सहते यः स मध्यमः ॥स्र्स् २।२६९॥ ११७अ यथा- किं देव्याः कृत-दीर्घ-रोष-मुषित-स्निग्ध-स्मितं तन्-मुखं किं वा सागरिकां क्रमोद्धत-रुषा सन्तर्ज्यमानां तथा । बद्ध्वा नीतम् इतो वसन्तकम् अहं किं चिन्तयाम्य् अद्य भोः सर्वाकार-कृत-व्यथः क्षणम् अपि प्राप्नोमि नो निर्वृतिम् ॥स्र्स् २।२७०॥ (रत्ना। ३।१९) अत्र सागरिकानुभवापेक्षया राज-स्नेहो वासवदत्तायां मध्यमः । अथ मन्दः- द्वयोर् एकस्य मानादौ तद् अन्यस्य करोति यः । ११७ नैवोपेक्षां न चापेक्षां स स्नेहो मन्द उच्यते ॥२७०॥ यथा- मन्ये प्रियाहृतमनास् तस्याः प्रणिपात-लङ्घनं सेवाम् । एवं हि प्रणयवती सा शक्यम् उपेक्षितुं कुपिता ॥स्र्स् २।२७१॥ (माअमि। ३।२३) अत्र कुपितायाम् इरावत्याम् उपेक्षापेक्षाभावस्य कथनेन राज्ञः स्नेहस् तद्-विषयो मन्दः । आदि-शब्दाद् अतिपरिचयादयः । यथा- यः कौमार-हरः स एव हि वरस् ता एव चैत्र-क्षपास् ते चोन्मीलित-मालती-सुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरत-व्यापार-लीला-विधौ रेवा-रोधसि वेतसी-तरु-तले चेतः समुत्कण्ठते

atra lakṣmī-nārāyaṇayor anyonya-darśanenāntaḥ-karaṇa-dravībhāvaḥ | sparśanena, yathā- gāḍhāliṅgana-vāmanīkṛta-kuca-prodbhinna-romodgamā sāndra-sneha-rasātireka-vigalat-śrīman-nitambāmbarā | mā mā mānada māti mām alam iti kṣāmākṣarollāpinī suptā kiṃ nu mṛtā nu kiṃ manasi me līnā vilīnā nu kim ||SRs 2.266|| (amaru 36) sa tredhā kathyate prauḍha-madhya-manda-vibhedataḥ | 115 pravāsādibhir ajñāta-citta-vṛttau priye jane | itara-kleśa-kārī yaḥ sa prauḍhaḥ sneha ucyate ||SRs 2.267|| 116 yathā- etasmān māṃ kuśalinam abhijñāna-dānād viditvā mā kaulīnād asita-nayane mayy aviśvāsinī bhūḥ | snehān āhuḥ kim api virahe dhvaṃsinas te tv abhogād iṣṭe vastuny upacita-rasāḥ prema-rāśī bhavanti ||SRs 2.268|| [me.dū. 2.52] atra proṣite yakṣe sneha-janitayā tad-anyāsaṅga-śaṅkayā janitaḥ priyā-kleśaḥ mayy aviśvāsinī mā bhūr iti pratyāśvāsanena vyajyate | atha madhyamaḥ- itarānubhavāpekṣāṃ sahate yaḥ sa madhyamaḥ ||SRs 2.269|| 117a yathā- kiṃ devyāḥ kṛta-dīrgha-roṣa-muṣita-snigdha-smitaṃ tan-mukhaṃ kiṃ vā sāgarikāṃ kramoddhata-ruṣā santarjyamānāṃ tathā | baddhvā nītam ito vasantakam ahaṃ kiṃ cintayāmy adya bhoḥ sarvākāra-kṛta-vyathaḥ kṣaṇam api prāpnomi no nirvṛtim ||SRs 2.270|| (ratnā. 3.19) atra sāgarikānubhavāpekṣayā rāja-sneho vāsavadattāyāṃ madhyamaḥ | atha mandaḥ- dvayor ekasya mānādau tad anyasya karoti yaḥ | 117 naivopekṣāṃ na cāpekṣāṃ sa sneho manda ucyate ||270|| yathā- manye priyāhṛtamanās tasyāḥ praṇipāta-laṅghanaṃ sevām | evaṃ hi praṇayavatī sā śakyam upekṣituṃ kupitā ||SRs 2.271|| (mā.a.mi. 3.23) atra kupitāyām irāvatyām upekṣāpekṣābhāvasya kathanena rājñaḥ snehas tad-viṣayo mandaḥ | ādi-śabdād atiparicayādayaḥ | yathā- yaḥ kaumāra-haraḥ sa eva hi varas tā eva caitra-kṣapās te conmīlita-mālatī-surabhayaḥ prauḍhāḥ kadambānilāḥ sā caivāsmi tathāpi tatra surata-vyāpāra-līlā-vidhau revā-rodhasi vetasī-taru-tale cetaḥ samutkaṇṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कस्याश्चित् स्वैरिण्या गृहिणीत्व-परिचयेन पति-दशां प्राप्तेऽ पि जारे उपेक्षापेक्षयोर् अभाव-कथनान् मन्दः स्नेहः । अथ रागः- दुःखम् अप्य् अधिकं चित्ते सुखत्वेनैव रज्यते । ११८ येन स्नेह-प्रकर्षेण स राग इति गीयते

atra kasyāścit svairiṇyā gṛhiṇītva-paricayena pati-daśāṃ prāpte' pi jāre upekṣāpekṣayor abhāva-kathanān mandaḥ snehaḥ | atha rāgaḥ- duḥkham apy adhikaṃ citte sukhatvenaiva rajyate | 118 yena sneha-prakarṣeṇa sa rāga iti gīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा किं षष्ठं मृगयते कुतो मृष्टं च बहुकं च ॥] नीली-रागस् तु यः सक्तो नापैति न च दीप्यते ॥स्र्स् २।२७६॥ १२१अ यथा- यदैव पूर्वे जनने शरीरं सा दक्ष-रोषात् सुदती ससर्ज । तदा-प्रभृत्य् एव विमुक्त-सङ्गः पतिः पशूनाम् अपरिग्रहोऽ भूत् ॥स्र्स् २।२७७॥ (कुसं। ३।५३) अत्र पशुपति-चित्त-रागः सती-सङ्गमाभाव-निश्चयेनापि नापैति । विषयाभावान् न प्रकाशते च । अचिरेणैव संसक्तश् चिराद् अपि न नश्यति । १२१ अतीव शोभते योऽ सौ माञ्जिष्ठो राग उच्यते

sā kiṃ ṣaṣṭhaṃ mṛgayate kuto mṛṣṭaṃ ca bahukaṃ ca ||] nīlī-rāgas tu yaḥ sakto nāpaiti na ca dīpyate ||SRs 2.276|| 121a yathā- yadaiva pūrve janane śarīraṃ sā dakṣa-roṣāt sudatī sasarja | tadā-prabhṛty eva vimukta-saṅgaḥ patiḥ paśūnām aparigraho' bhūt ||SRs 2.277|| (ku.saṃ. 3.53) atra paśupati-citta-rāgaḥ satī-saṅgamābhāva-niścayenāpi nāpaiti | viṣayābhāvān na prakāśate ca | acireṇaiva saṃsaktaś cirād api na naśyati | 121 atīva śobhate yo' sau māñjiṣṭho rāga ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- अद्वैतं सुख-दुःखयोर् अनुगतं सर्वास्व् अवस्थासु यद् विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्न् अहार्यो रसः । कालेनावरणात्ययात् परिणते यत् स्नेह-सारे स्थितं भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथम् अप्य् एकं हि तत् प्राप्यते ॥स्र्स् २।२७९॥ (उराच। १।३८) राग एव स्वयं वेद्य-दशा-प्राप्त्या प्रकाशितः । १२२ यावद्-आश्रय-वृत्तिश् चेद् अनुराग इतीरितः ॥२७९॥ यथा ममैव- अश्रान्त-कण्ठकोद्गमम् अनवरत-स्वेदम् अविरतोत्कम्पम् । अनिश-मुकुलितापाङ्गं मिथुनं कलयामि तद्-अविनाभूतम्

yathā- advaitaṃ sukha-duḥkhayor anugataṃ sarvāsv avasthāsu yad viśrāmo hṛdayasya yatra jarasā yasminn ahāryo rasaḥ | kālenāvaraṇātyayāt pariṇate yat sneha-sāre sthitaṃ bhadraṃ tasya sumānuṣasya katham apy ekaṃ hi tat prāpyate ||SRs 2.279|| (u.rā.ca. 1.38) rāga eva svayaṃ vedya-daśā-prāptyā prakāśitaḥ | 122 yāvad-āśraya-vṛttiś ced anurāga itīritaḥ ||279|| yathā mamaiva- aśrānta-kaṇṭhakodgamam anavarata-svedam aviratotkampam | aniśa-mukulitāpāṅgaṃ mithunaṃ kalayāmi tad-avinābhūtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पार्वती-परमेश्वरयो रतिः शरीरैक्य-सम्बन्धेन यावद्-आश्रय-वृत्तिः अनुभूत-सर्व-रागोपप्लवतया स्व-संवेद्य-दशा-प्रकाशित-नित्य-भोग-रूपा अश्रान्त-रोमाञ्चादिभिर् अनुभावैर् व्यज्यते । अन्ये प्रीतिं रतेर् भेद्म् आमनन्ति न तन्-मतम् । १२३ असम्प्रयोग-विषया सेयं हर्षान् न भिद्यते ॥२८०॥ अथ हासः- भाषणाकृति-वेषाणं क्रियायाश् च विकारतः । १२४ लौल्यादेश् च परस्थानाम् एषाम् अनुकृतेर् अपि

atra pārvatī-parameśvarayo ratiḥ śarīraikya-sambandhena yāvad-āśraya-vṛttiḥ anubhūta-sarva-rāgopaplavatayā sva-saṃvedya-daśā-prakāśita-nitya-bhoga-rūpā aśrānta-romāñcādibhir anubhāvair vyajyate | anye prītiṃ rater bhedm āmananti na tan-matam | 123 asamprayoga-viṣayā seyaṃ harṣān na bhidyate ||280|| atha hāsaḥ- bhāṣaṇākṛti-veṣāṇaṃ kriyāyāś ca vikārataḥ | 124 laulyādeś ca parasthānām eṣām anukṛter api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकारश् चेतसो हासस् तत्र चेष्टाः समीरिताः । १२५ दृष्टेर् विकारो नामौष्ठ-कपोल-स्पन्दनादयः

vikāraś cetaso hāsas tatra ceṣṭāḥ samīritāḥ | 125 dṛṣṭer vikāro nāmauṣṭha-kapola-spandanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाषा-विकारो भाषणासम्बद्धत्वादिः । आकृति-विकृतिर् अतिवामन-दन्तुरत्वादिः । वेष-विकारो विरुद्धालङ्कार-कल्पना । क्रिया-विकारो विकट-गतित्वादिः । एषाम् उदाहरणानि कैशिक्यां शुद्ध-हास्यजे नर्मणि निरूपितानि द्रष्टव्यानि । लौल्याद्, यथा- बालेय-तण्डुल-विलोप-कदर्थिताभिर् एताभिर् अग्नि-शरणेषु सधर्मिणीभिः । उत्रासहेतुम् अपि दण्डम् उदस्यमानम् आघ्रातुम् इच्छति मृगे मुनयो हसन्ति ॥स्र्स् २।२८३॥ (अरा। २।२०) अत्र मृगाणां सन्त्रासन-यष्टि-समाघ्राण-लौल्येन मुनीनां हासः । पुरानुकरणेन, यथा- पि पि प्रिय स स स्वयं मु मु मुखासवं देहि मे त त त्यज दु दु द्रुतं भ भ भ भाजनं काञ्चनम् । इति स्खलित-जल्पितं मद-वशात् कुरङ्गीदृशः प्रगे हसित-हेतवे सहचरीभिर् अध्यैयत ॥स्र्स् २।२८४॥ (सकआ।) अथ उत्साहः- शक्तिर् धरिय-सहायाद्यैः फल-श्लाघ्येषु कर्मसु । १२६ सत्वरा मानसी वृत्तिर् उत्साहस् तत्र विक्रियाः

bhāṣā-vikāro bhāṣaṇāsambaddhatvādiḥ | ākṛti-vikṛtir ativāmana-danturatvādiḥ | veṣa-vikāro viruddhālaṅkāra-kalpanā | kriyā-vikāro vikaṭa-gatitvādiḥ | eṣām udāharaṇāni kaiśikyāṃ śuddha-hāsyaje narmaṇi nirūpitāni draṣṭavyāni | laulyād, yathā- bāleya-taṇḍula-vilopa-kadarthitābhir etābhir agni-śaraṇeṣu sadharmiṇībhiḥ | utrāsahetum api daṇḍam udasyamānam āghrātum icchati mṛge munayo hasanti ||SRs 2.283|| (a.rā. 2.20) atra mṛgāṇāṃ santrāsana-yaṣṭi-samāghrāṇa-laulyena munīnāṃ hāsaḥ | purānukaraṇena, yathā- pi pi priya sa sa svayaṃ mu mu mukhāsavaṃ dehi me ta ta tyaja du du drutaṃ bha bha bha bhājanaṃ kāñcanam | iti skhalita-jalpitaṃ mada-vaśāt kuraṅgīdṛśaḥ prage hasita-hetave sahacarībhir adhyaiyata ||SRs 2.284|| (sa.ka.ā.) atha utsāhaḥ- śaktir dhariya-sahāyādyaiḥ phala-ślāghyeṣu karmasu | 126 satvarā mānasī vṛttir utsāhas tatra vikriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालाद्यवेक्षणं धैर्यं वाग्-आरम्भादयोऽ पि च । १२७ सहजाहार्य-भेदेन स द्विधा परिभाष्यते

kālādyavekṣaṇaṃ dhairyaṃ vāg-ārambhādayo' pi ca | 127 sahajāhārya-bhedena sa dvidhā paribhāṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्त्या सहजोत्साहो, यथा- अथो महेन्द्रं गिरिम् आरुरोह वारां निधिं लङ्घयितुं हनूमान् । वामेतराक्षि-स्फुरणेन जान कर-स्थितां राघव-कार्य-सिद्धिम्

śaktyā sahajotsāho, yathā- atho mahendraṃ girim āruroha vārāṃ nidhiṃ laṅghayituṃ hanūmān | vāmetarākṣi-sphuraṇena jāna kara-sthitāṃ rāghava-kārya-siddhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव धैर्येण, यथा- शक्त्या वक्षसि मग्नया सह मया मूढे प्लवङ्गाधिपे निद्राणेषु च विद्रवत्सु कपिषु प्राप्तावकाशे द्विषि । मा भैष्तेति निरुन्धतः कपि-भटानस्योर्जितात्म-स्थितेः सौमित्रेर् अधियुद्ध-भूमि गदिता वाचस् त्वया न श्रुताः

sa eva dhairyeṇa, yathā- śaktyā vakṣasi magnayā saha mayā mūḍhe plavaṅgādhipe nidrāṇeṣu ca vidravatsu kapiṣu prāptāvakāśe dviṣi | mā bhaiṣteti nirundhataḥ kapi-bhaṭānasyorjitātma-sthiteḥ saumitrer adhiyuddha-bhūmi gaditā vācas tvayā na śrutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रावण-शक्ति-प्रहारेण क्षीण-शक्तेर् अपि लक्ष्मणस्य धैर्य-जनितोत्साहः कपि-भटाश्वासनादिभिर् व्यज्यते । सहायेन सहजोत्साहो, यथा- स गुप्त-मूल-प्रयत्नः शुद्ध-पार्ष्णिर् अयान्वितः । षड्-विधं बलम् आदाय प्रतस्थे विजिगीषया ॥स्र्स् २।२८९॥ (रवं। ४।२६) शक्त्याहार्योत्साहो, यथा- हस्तालम्बितम् अक्ष-सूत्र-वलयं कर्णावतंसीकृतं स्रस्तं भ्रू-युगम् उन्नमय्य रचितं यज्ञोपवीतेन च । संनद्धा जघने च वल्कल-पटी पाणिश् च धत्ते धनुर् दृष्टं भो जनकस्य योगिन इदं दान्तं विरक्तं मनः ॥स्र्स् २।२९०॥ (बारा। १।५३) धैर्य-सहायाभ्याम् आहार्यो, यथा- तव प्रसादात् कुसुमायुधोऽ पि सहायम् एकं मधुम् एव लब्ध्वा । कुर्यां हरस्यापि पिनाक-पाणेर् धैर्य-च्युतिं के मम धन्विनोऽ न्ये ॥स्र्स् २।२९१॥ (कुसं। ३।१०) अत्र स्वभाव-शक्ति-रहितस्य मन्मथस्य इन्द्र-प्रोत्साहन-जनितेन धैर्येण वसन्त-सहायेन चाहृतोत्साहो धैर्य-च्युति-चिकीर्षा-कथनाद् अभिव्यज्यते । अथ विस्मयः- लोकोत्तर-पदार्थानां तत्-पूर्व-लोकनादिभिः । १२८ विस्तारश् चेतसो यस् तु विस्मयः स निगद्यते । क्रियास् तत्राक्षि-विस्तार-साधूक्ति-पुलकादयः ॥स्र्स् २।२९२॥ १२९ यथा- शिला कम्पं धत्ते शिव शिव वियुङ्क्ते कठिनताम् अहो नारीच्छायाम् अयति वनिताभूयम् अयते । वदत्य् एवं रामे विवलित-मुखी बल्कलम् उरः- स्थले कृत्वा बद्ध्वा कच-भरम् उदस्थाद् ऋषि-वधूः

atra rāvaṇa-śakti-prahāreṇa kṣīṇa-śakter api lakṣmaṇasya dhairya-janitotsāhaḥ kapi-bhaṭāśvāsanādibhir vyajyate | sahāyena sahajotsāho, yathā- sa gupta-mūla-prayatnaḥ śuddha-pārṣṇir ayānvitaḥ | ṣaḍ-vidhaṃ balam ādāya pratasthe vijigīṣayā ||SRs 2.289|| (ra.vaṃ. 4.26) śaktyāhāryotsāho, yathā- hastālambitam akṣa-sūtra-valayaṃ karṇāvataṃsīkṛtaṃ srastaṃ bhrū-yugam unnamayya racitaṃ yajñopavītena ca | saṃnaddhā jaghane ca valkala-paṭī pāṇiś ca dhatte dhanur dṛṣṭaṃ bho janakasya yogina idaṃ dāntaṃ viraktaṃ manaḥ ||SRs 2.290|| (bā.rā. 1.53) dhairya-sahāyābhyām āhāryo, yathā- tava prasādāt kusumāyudho' pi sahāyam ekaṃ madhum eva labdhvā | kuryāṃ harasyāpi pināka-pāṇer dhairya-cyutiṃ ke mama dhanvino' nye ||SRs 2.291|| (ku.saṃ. 3.10) atra svabhāva-śakti-rahitasya manmathasya indra-protsāhana-janitena dhairyeṇa vasanta-sahāyena cāhṛtotsāho dhairya-cyuti-cikīrṣā-kathanād abhivyajyate | atha vismayaḥ- lokottara-padārthānāṃ tat-pūrva-lokanādibhiḥ | 128 vistāraś cetaso yas tu vismayaḥ sa nigadyate | kriyās tatrākṣi-vistāra-sādhūkti-pulakādayaḥ ||SRs 2.292|| 129 yathā- śilā kampaṃ dhatte śiva śiva viyuṅkte kaṭhinatām aho nārīcchāyām ayati vanitābhūyam ayate | vadaty evaṃ rāme vivalita-mukhī balkalam uraḥ- sthale kṛtvā baddhvā kaca-bharam udasthād ṛṣi-vadhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ क्रोधः- वधावज्ञादिभिश् चित्त-ज्वलनं क्रोध ईरितः । एष त्रिधा भवेत् कोर्ध-कोप-रोष-प्रभेदतः ॥स्र्स् २।२९४॥ १३० वध-च्छेदादि-पर्यन्तः क्रोधः क्रूर-जनाश्रयः । अभ्यर्थनावधिः प्रायः कोपो वीर-जनाश्रयः ॥स्र्स् २।२९५॥ १३१ शत्रु-भृत्य-सुहृत्-पूज्याश् चत्वारो विषयास् तयोः । मुहुर् दष्टोष्ठता भुग्न-भ्रुकुटी-दन्त-घट्टनम् ॥स्र्स् २।२९६॥ १३२ हस्त-निष्पीडनं गात्र-कम्पः शस्त्र-प्रतीक्षणम् । स्व-भुजावेक्षणं कण्ठ-गर्जाद्याः शात्रव-क्रुधि ॥स्र्स् २।२९७॥ १३३ वधेन शत्रु-विषय-क्रोधो, यथा- कृतम् अनुमतं दृष्टं वा यैर् इदं गुरु-पातकं मनुज-पशुभिर् निर्मर्यादैर् भवद्भिर् उदायुधैः । नरक-रिपुणा सार्धं तेषां सभीम् अकिरीटिनाम् अयम् अहम् असृङ्-मेदो-मांसैः करोमि दिशां बलिम् ॥स्र्स् २।२९८॥ (वेसं। ३।२४) अवज्ञया शत्रु-विषय-क्रोधो, यथा- श्रुति-शिखर-निषद्यावद्य-मान-प्रभावं पशुपतिम् अवमन्तुं चेष्टते यस्य बुद्धिः । प्रलय-शमन-दण्डोच्चण्डम् एतस्य सोऽ हं शिरसि चरणम् एनं पातयामि त्रि-वारम्

atha krodhaḥ- vadhāvajñādibhiś citta-jvalanaṃ krodha īritaḥ | eṣa tridhā bhavet kordha-kopa-roṣa-prabhedataḥ ||SRs 2.294|| 130 vadha-cchedādi-paryantaḥ krodhaḥ krūra-janāśrayaḥ | abhyarthanāvadhiḥ prāyaḥ kopo vīra-janāśrayaḥ ||SRs 2.295|| 131 śatru-bhṛtya-suhṛt-pūjyāś catvāro viṣayās tayoḥ | muhur daṣṭoṣṭhatā bhugna-bhrukuṭī-danta-ghaṭṭanam ||SRs 2.296|| 132 hasta-niṣpīḍanaṃ gātra-kampaḥ śastra-pratīkṣaṇam | sva-bhujāvekṣaṇaṃ kaṇṭha-garjādyāḥ śātrava-krudhi ||SRs 2.297|| 133 vadhena śatru-viṣaya-krodho, yathā- kṛtam anumataṃ dṛṣṭaṃ vā yair idaṃ guru-pātakaṃ manuja-paśubhir nirmaryādair bhavadbhir udāyudhaiḥ | naraka-ripuṇā sārdhaṃ teṣāṃ sabhīm akirīṭinām ayam aham asṛṅ-medo-māṃsaiḥ karomi diśāṃ balim ||SRs 2.298|| (ve.saṃ. 3.24) avajñayā śatru-viṣaya-krodho, yathā- śruti-śikhara-niṣadyāvadya-māna-prabhāvaṃ paśupatim avamantuṃ ceṣṭate yasya buddhiḥ | pralaya-śamana-daṇḍoccaṇḍam etasya so' haṃ śirasi caraṇam enaṃ pātayāmi tri-vāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र परमेश्वरावज्ञया जनितो दक्ष-विषयो दधीचि-क्रोधः परुष-वाग्-आरम्भेण व्यज्यते । भृत्य-क्रोधे तु चेष्टाः स्युस् तर्जनं मूर्ध-धननम् । निर्भर्त्सनं च बहुधा मुहुर् निर्वर्णनादयः ॥स्र्स् २।३००॥ १३४ यथा वीरानन्दे- आधूत-मूर्ध-दशकं तरलाङुलीकं रूक्षेक्षणं परुष-हुङ्कृति-गर्भ-कण्ठम् । पश्यन् निशाचर-मुखानि ततोऽ वतीर्णः सौधात् प्लवङ्ग-पति-मुष्टि-हतो दशास्यः

atra parameśvarāvajñayā janito dakṣa-viṣayo dadhīci-krodhaḥ paruṣa-vāg-ārambheṇa vyajyate | bhṛtya-krodhe tu ceṣṭāḥ syus tarjanaṃ mūrdha-dhananam | nirbhartsanaṃ ca bahudhā muhur nirvarṇanādayaḥ ||SRs 2.300|| 134 yathā vīrānande- ādhūta-mūrdha-daśakaṃ taralāṅulīkaṃ rūkṣekṣaṇaṃ paruṣa-huṅkṛti-garbha-kaṇṭham | paśyan niśācara-mukhāni tato' vatīrṇaḥ saudhāt plavaṅga-pati-muṣṭi-hato daśāsyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सुग्रीव-सम्पाते पलायितेषु भृत्येषु रावणस्य क्रोधो मूर्ध-धूननादिभिर् अनुभावैर् व्यज्यते । मित्र-क्रोधे विकाराः स्युर् नेत्रान्तः-पतद्-अश्रुता । तूष्णीं ध्यानं च नैश्चल्यं श्वसितानि मुहुर् मुहुः । १३५ मौनं विनम्र-मुखता भुग्न-दृष्ट्यादयोऽ पि च

atra sugrīva-sampāte palāyiteṣu bhṛtyeṣu rāvaṇasya krodho mūrdha-dhūnanādibhir anubhāvair vyajyate | mitra-krodhe vikārāḥ syur netrāntaḥ-patad-aśrutā | tūṣṇīṃ dhyānaṃ ca naiścalyaṃ śvasitāni muhur muhuḥ | 135 maunaṃ vinamra-mukhatā bhugna-dṛṣṭyādayo' pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा ममैव- सुभद्रायाः श्रुत्वा तद्-अनुमतिमत् तेन हरणं कृतं कौन्तेयेन क्षुभित-मनसः स्तब्ध-वपुषः । नमद्-वक्त्राः स्वान्ते किम् अपि विलिखन्तोऽ तिकुटिलैर् अपश्यन्न् उद्बाष्पैर् यदु-पतिम् अपाङ्गैर् यदु-भटाः

yathā mamaiva- subhadrāyāḥ śrutvā tad-anumatimat tena haraṇaṃ kṛtaṃ kaunteyena kṣubhita-manasaḥ stabdha-vapuṣaḥ | namad-vaktrāḥ svānte kim api vilikhanto' tikuṭilair apaśyann udbāṣpair yadu-patim apāṅgair yadu-bhaṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सुभद्रा-हरणानुमत्या जनितः कृष्ण-विषयो यदूनां क्रोधः कुटिल-वीक्षणादिभिर् व्यज्यते । पूज्य-क्रोधे तु चेष्टाः स्युः स्व-निन्दा नम्र-वक्त्रता । १३६ अनुत्तर-प्रदानाङ्ग-स्वेद-गद्गदिकादयः

atra subhadrā-haraṇānumatyā janitaḥ kṛṣṇa-viṣayo yadūnāṃ krodhaḥ kuṭila-vīkṣaṇādibhir vyajyate | pūjya-krodhe tu ceṣṭāḥ syuḥ sva-nindā namra-vaktratā | 136 anuttara-pradānāṅga-sveda-gadgadikādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वीरानन्दे- राम-प्रवास-जननीं जननीं विलोक्य रूक्षं विवक्षुर् अपि गद्गदिकां दधानः । नम्राननः कुटिल-रज्यद्-अपाङ्ग-दृष्टिर् जज्वाल चेतसि परं भरतो महात्मा

yathā vīrānande- rāma-pravāsa-jananīṃ jananīṃ vilokya rūkṣaṃ vivakṣur api gadgadikāṃ dadhānaḥ | namrānanaḥ kuṭila-rajyad-apāṅga-dṛṣṭir jajvāla cetasi paraṃ bharato mahātmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शत्रु-क्रोधे तु चेष्टाः स्युर् भाव-गर्भित-भाषणम् । १३७ भ्रूभेद-निटिल-स्वेद-कटाक्षआरुणिमादयः

śatru-krodhe tu ceṣṭāḥ syur bhāva-garbhita-bhāṣaṇam | 137 bhrūbheda-niṭila-sveda-kaṭākṣaāruṇimādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- कोपेन प्रविधूत-कुन्तल-भरः सर्वाङ्गजो वेपथुः किञ्चित् कोकनद-च्छदेन सदृशे नेत्रे स्वयं रज्यतः । धत्ते कान्तिम् इदं च वक्त्रम् अनयोर् भङ्गेन भीम-भ्रुवोश् चन्द्रस्योद्भट-लाञ्छनस्य कमलस्योद्भ्रान्त-भृङ्गस्य च

yathā- kopena pravidhūta-kuntala-bharaḥ sarvāṅgajo vepathuḥ kiñcit kokanada-cchadena sadṛśe netre svayaṃ rajyataḥ | dhatte kāntim idaṃ ca vaktram anayor bhaṅgena bhīma-bhruvoś candrasyodbhaṭa-lāñchanasya kamalasyodbhrānta-bhṛṅgasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र लवस्य चन्द्रकेतोश् च परस्पर-विषयः कोपो भ्रू-भेदादिभिर् व्यज्यते । भृत्यादि-कोप-त्रितये तत्-तत्-क्रोधादिताः क्रियाः ॥स्र्स् २।३०८॥ १३८ अथ रोषः- मिथः स्त्री-पुंसयोर् एव रोषह् स्त्री-गोचरः पुनः । प्रत्ययावधिर् अत्र स्युर् विकाराः कुटिलेक्षणम् । १३९ अधर-स्फुरणापाङ्ग-राग-निःश्वसितादयः

atra lavasya candraketoś ca paraspara-viṣayaḥ kopo bhrū-bhedādibhir vyajyate | bhṛtyādi-kopa-tritaye tat-tat-krodhāditāḥ kriyāḥ ||SRs 2.308|| 138 atha roṣaḥ- mithaḥ strī-puṃsayor eva roṣah strī-gocaraḥ punaḥ | pratyayāvadhir atra syur vikārāḥ kuṭilekṣaṇam | 139 adhara-sphuraṇāpāṅga-rāga-niḥśvasitādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वीरानन्दे- भ्रू-भङ्ग-भिन्नम् उपरञ्जित-लोचनान्तम् आकम्पिताधरम् अतिश्वसितानुबन्धम् । पत्युर् मुखं क्षिति-सुता परिलोकयन्ती कारा-विमुक्तिर् अपि कष्टतरेति मेने

yathā vīrānande- bhrū-bhaṅga-bhinnam uparañjita-locanāntam ākampitādharam atiśvasitānubandham | patyur mukhaṃ kṣiti-sutā parilokayantī kārā-vimuktir api kaṣṭatareti mene

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रावण-कारागार-शङ्कया जनितः सीता-विषयो रामस्य रोषो भ्रू-भङ्गादिभिर् अनुभावैर् व्यज्यते । प्रत्ययावधित्वं, यथा- दिष्ट्यार्ध-श्रुत-विप्रलम्भ-जनित-क्रोधाद् अहं नो गतो दिष्ट्या नो परुषं रुषार्ध-कथिते किञ्चिन् मया व्याहृतम् । मां प्रत्याययितुं विमूढ-हृदयं दिष्ट्या कथान्तं गता मिथ्या-दूषित-यानया विरहितं दिष्ट्या न जातं जगत् ॥स्र्स् २।३११॥ (वेसं। २।१३) अत्र स्वप्न-वृत्तान्त-श्रवण-भ्रान्ति-जनितस्य भानुमती-विषयकस्य सुयोधन-रोषस्य स्वप्न-शेष-श्रवण-जनित-प्रत्यय-कृता शान्तिः दिष्ट्येत्य्-आदि-वाग्-आरम्भेण व्यज्यते । द्वेधा निगदितः स्त्रीणां रोषः पुरुष-गोचरः । १४० सपत्नी-हेतुर् आद्यः स्याद् अन्यः स्याद् अन्य-हेतुकः

atra rāvaṇa-kārāgāra-śaṅkayā janitaḥ sītā-viṣayo rāmasya roṣo bhrū-bhaṅgādibhir anubhāvair vyajyate | pratyayāvadhitvaṃ, yathā- diṣṭyārdha-śruta-vipralambha-janita-krodhād ahaṃ no gato diṣṭyā no paruṣaṃ ruṣārdha-kathite kiñcin mayā vyāhṛtam | māṃ pratyāyayituṃ vimūḍha-hṛdayaṃ diṣṭyā kathāntaṃ gatā mithyā-dūṣita-yānayā virahitaṃ diṣṭyā na jātaṃ jagat ||SRs 2.311|| (ve.saṃ. 2.13) atra svapna-vṛttānta-śravaṇa-bhrānti-janitasya bhānumatī-viṣayakasya suyodhana-roṣasya svapna-śeṣa-śravaṇa-janita-pratyaya-kṛtā śāntiḥ diṣṭyety-ādi-vāg-ārambheṇa vyajyate | dvedhā nigaditaḥ strīṇāṃ roṣaḥ puruṣa-gocaraḥ | 140 sapatnī-hetur ādyaḥ syād anyaḥ syād anya-hetukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सपत्नी-हेतुको रोषो विप्रलम्भे प्रपञ्च्यते । १४१ अन्य-हेतु-कृते त्व् अत्र क्रियाः पुरुष-रोषवत्

sapatnī-hetuko roṣo vipralambhe prapañcyate | 141 anya-hetu-kṛte tv atra kriyāḥ puruṣa-roṣavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- मय्य् एव विस्मरण-दारुण-चित्त-वृत्तौ वृत्तं रहः-प्रणयम् अप्रतिपद्यमाने । भेदाद् भ्रुवोः कुटिलयोर् अतिलोहिताक्ष्या भग्नं शरासनम् इवातिरुषा स्मरस्य ॥स्र्स् २।३१४॥ (शकु। ५।२३) अत्र प्राक्तन-वृत्तान्तापह्नव-जनितो दुष्यन्त-विषयकः शकुन्तला-रोषो भ्रू-भङ्गादिभिर् अनुभावैर् व्यज्यते । अथ शोकः- बन्धु-व्यापत्ति-दौर्गत्य्-अधन-नाशादिभिः कृतः । १४२ चित्त-क्लेश-भरः शोकस् तत्र चेष्टा विवर्णता

yathā- mayy eva vismaraṇa-dāruṇa-citta-vṛttau vṛttaṃ rahaḥ-praṇayam apratipadyamāne | bhedād bhruvoḥ kuṭilayor atilohitākṣyā bhagnaṃ śarāsanam ivātiruṣā smarasya ||SRs 2.314|| (śaku. 5.23) atra prāktana-vṛttāntāpahnava-janito duṣyanta-viṣayakaḥ śakuntalā-roṣo bhrū-bhaṅgādibhir anubhāvair vyajyate | atha śokaḥ- bandhu-vyāpatti-daurgaty-adhana-nāśādibhiḥ kṛtaḥ | 142 citta-kleśa-bharaḥ śokas tatra ceṣṭā vivarṇatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाष्पोद्गमो मुखे शोषः स्तम्भ-निःश्वसितादयः । १४३ उत्तमानम् अयं प्रौढो विभावैर् अन्य-संश्रितैः

bāṣpodgamo mukhe śoṣaḥ stambha-niḥśvasitādayaḥ | 143 uttamānam ayaṃ prauḍho vibhāvair anya-saṃśritaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्म-स्थैर् अतिरूढोऽ पि प्रायः शौर्येण शाम्यति । १४४ तत्र चेष्टा गुणाख्यान-निगूढ-रुदितादयः

ātma-sthair atirūḍho' pi prāyaḥ śauryeṇa śāmyati | 144 tatra ceṣṭā guṇākhyāna-nigūḍha-ruditādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर-गत-विभावैर्, यथा- देवो रक्षतु वः किलानन-परिव्याकीर्ण-चूडा-भरां भर्तुर् भस्मनि पेतुषीं करतल-व्यामृष्ट-पार्श्व-क्षितिम् । हा प्राणेश्वर हा स्मरेति रुदतीं बास्पाकुलाक्षीं रतिं दृष्ट्वा यस्य ललाट-लोचनम् अपि व्याप्ताश्रु निर्वापितम्

para-gata-vibhāvair, yathā- devo rakṣatu vaḥ kilānana-parivyākīrṇa-cūḍā-bharāṃ bhartur bhasmani petuṣīṃ karatala-vyāmṛṣṭa-pārśva-kṣitim | hā prāṇeśvara hā smareti rudatīṃ bāspākulākṣīṃ ratiṃ dṛṣṭvā yasya lalāṭa-locanam api vyāptāśru nirvāpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रति-गत-शोच्य-दशा-विलोकनेन देवस्य शोको बाष्पोद्गमेन व्यज्यते । आत्म-गतैर्, यथा- अयि कर्ण कर्ण-सुभगां प्रयच्छ मे गिरम् उद्वमन्न् इव मुदं मयि स्थिराम् । सततावियुक्तम् अकृताप्रियं कथं वृषसेन-वत्सल विहाय यासि माम् ॥स्र्स् २।३१९॥ (वेसं। ५।१४) स्याद् एष मृति-पर्यन्तः स्व-परस्थैस् तु मध्यमे । १४५ अनतिव्यक्त-रुदित-प्रमुखास् तत्र विक्रियाः

atra rati-gata-śocya-daśā-vilokanena devasya śoko bāṣpodgamena vyajyate | ātma-gatair, yathā- ayi karṇa karṇa-subhagāṃ prayaccha me giram udvamann iva mudaṃ mayi sthirām | satatāviyuktam akṛtāpriyaṃ kathaṃ vṛṣasena-vatsala vihāya yāsi mām ||SRs 2.319|| (ve.saṃ. 5.14) syād eṣa mṛti-paryantaḥ sva-parasthais tu madhyame | 145 anativyakta-rudita-pramukhās tatra vikriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वगतैर् मध्यमस्य, यथा करुणा-कन्दले- न्यायोपाधिर् अयं यद् अश्रु-कणिका मुञ्चन्ति बन्धु-व्यये रागोपाधिर् अयं त्यजन्ति विषयान् यज् ज्ञातयो दुस्त्यजान् । प्राणानां पुनर् उत्क्रमः किम् उपधिस् तत् केन विज्ञायते देवं चानकदुन्दुभिं दशरथं चेक्ष्वाकु-वंश्यं विना

svagatair madhyamasya, yathā karuṇā-kandale- nyāyopādhir ayaṃ yad aśru-kaṇikā muñcanti bandhu-vyaye rāgopādhir ayaṃ tyajanti viṣayān yaj jñātayo dustyajān | prāṇānāṃ punar utkramaḥ kim upadhis tat kena vijñāyate devaṃ cānakadundubhiṃ daśarathaṃ cekṣvāku-vaṃśyaṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र यदु-कुल-ध्वंसनेन नारदस्य शोकः । हेतुभिः स्वगतैर् एव प्रायः स्त्री-नीचयोर् अयम् । १४६ मरण-व्यवसायान्तस् तत्र भू-परिवेष्टनम् । उरस्ताडन-निर्भेद-पातोच्चै रोदनादयः ॥स्र्स् २।३२३॥ १४७ अथ नीच-गतो, यथा करुणा-कन्दले- कचैर् अर्ध-च्छिन्नैः कर-निहित-रक्तैः कुच-तटैर् नखोत्कृत्तैर् गण्डैर् उपल-हति-शीर्णैश् च निटिलैः । विदीर्णैर् आक्रन्दाद् विकल-गदितैः कण्ठ-विवरैर् मनस् तक्ष्णोत्यन्तः-पुर-परिजनानां स्थितिर् इयम्

atra yadu-kula-dhvaṃsanena nāradasya śokaḥ | hetubhiḥ svagatair eva prāyaḥ strī-nīcayor ayam | 146 maraṇa-vyavasāyāntas tatra bhū-pariveṣṭanam | urastāḍana-nirbheda-pātoccai rodanādayaḥ ||SRs 2.323|| 147 atha nīca-gato, yathā karuṇā-kandale- kacair ardha-cchinnaiḥ kara-nihita-raktaiḥ kuca-taṭair nakhotkṛttair gaṇḍair upala-hati-śīrṇaiś ca niṭilaiḥ | vidīrṇair ākrandād vikala-gaditaiḥ kaṇṭha-vivarair manas takṣṇotyantaḥ-pura-parijanānāṃ sthitir iyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्री-गतो, यथा- अथ सा पुनर् एव विह्वला वसुधालिङ्गन-धूसर-स्तनी । विललाप विकीर्ण-मूर्धजा सम-दुःखाम् इव कुर्वती स्थलीम् ॥स्र्स् २।३२५॥ [कुसं। ४।४] अथ जुगुप्सा- अहृद्यानां पदार्थानां दर्शन-श्रवणादिभिः । सङ्कोचनं यन् मनसह् सा जुगुप्सात्र विक्रियाः ॥स्र्स् २।३२६॥ १४८ नासापिधानं त्वरिता गतिर् आस्य-विकूणनम् । सर्वाङ्ग-धूननं कुत्सा मुहुर् निष्ठीवनादयः ॥स्र्स् २।३२७॥ १४९ अहृद्य-दर्शनाद्, यथा- निष्टाप-स्विद्यद्-अस्थ्नः क्वथन-परिणमन् मेदसः प्रेतकायान् आकृष्यासक्त-धूपान् अपि कुणप-भुजो भूयसीभ्यश् चिताभ्यः । उत्पक्व-स्रंसि मांस-प्रचलद्-उभयतः सन्धि-निर्मुक्त-माराद् एते निश्चूष्य जङ्घान् अलकम् उदयिनीर् मज्ज-धाराः पिबन्ति

strī-gato, yathā- atha sā punar eva vihvalā vasudhāliṅgana-dhūsara-stanī | vilalāpa vikīrṇa-mūrdhajā sama-duḥkhām iva kurvatī sthalīm ||SRs 2.325|| [ku.saṃ. 4.4] atha jugupsā- ahṛdyānāṃ padārthānāṃ darśana-śravaṇādibhiḥ | saṅkocanaṃ yan manasah sā jugupsātra vikriyāḥ ||SRs 2.326|| 148 nāsāpidhānaṃ tvaritā gatir āsya-vikūṇanam | sarvāṅga-dhūnanaṃ kutsā muhur niṣṭhīvanādayaḥ ||SRs 2.327|| 149 ahṛdya-darśanād, yathā- niṣṭāpa-svidyad-asthnaḥ kvathana-pariṇaman medasaḥ pretakāyān ākṛṣyāsakta-dhūpān api kuṇapa-bhujo bhūyasībhyaś citābhyaḥ | utpakva-sraṃsi māṃsa-pracalad-ubhayataḥ sandhi-nirmukta-mārād ete niścūṣya jaṅghān alakam udayinīr majja-dhārāḥ pibanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र जङ्घा-निश्चूषण-मज्ज-धारा-पानादि-जनिता पिशाच-विषया माधवस्य जुगुप्सा गर्हणेन एते कुणप-भुज इत्य् अनेन व्यज्यते । श्रवणाद्, यथा- मेदो-मज्जा-शोणितैः पिच्छिलेऽ न्तस् त्वक्-प्रच्छन्ने स्नायु-बद्धास्थि-सन्धौ । साधुर् देहे कर्म-चण्डाल-गेहे बध्नात्य् उद्यत्-पूति-गन्धे रतिं कः

atra jaṅghā-niścūṣaṇa-majja-dhārā-pānādi-janitā piśāca-viṣayā mādhavasya jugupsā garhaṇena ete kuṇapa-bhuja ity anena vyajyate | śravaṇād, yathā- medo-majjā-śoṇitaiḥ picchile' ntas tvak-pracchanne snāyu-baddhāsthi-sandhau | sādhur dehe karma-caṇḍāla-gehe badhnāty udyat-pūti-gandhe ratiṃ kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कस्यचिद् वस्तु-तत्त्व-विचारागम-श्रवण-जनिता देहे जुगुप्सा-रूपा निन्दा व्यज्यते । घृणा शुद्धा जुगुप्सान्या दश-रूपे निरूपिता । सा हेय-श्रवणोत्पन्न-जुगुप्साया न भिद्यते ॥स्र्स् २।३३०॥ १५० अथ भयम्- भयं तु मन्तुना घोर-दर्शन-श्रवणादिभिः । चित्तस्यातीव चाञ्चल्यं तत् प्रायो नीच-मध्ययोः ॥स्र्स् २।३३१॥ १५१ उत्तमस्य तु जायेत कारणैर् अतिलौकिकैः । भये तु चेष्टा वैवर्ण्यं स्तब्धत्वं गात्र-कम्पनम् ॥स्र्स् २।३३२॥ १५२ पलायनं परावृत्य वीक्षणं स्वात्म-गोपनम् । आस्य-शोषणम् उत्क्रोश-शरणान्वेषणादयः ॥स्र्स् २।३३३॥ १५३ मन्तुर् अपराधः । तस्माद्, यथा- विभूषण-प्रत्युपहार-हस्तम् उपस्थितं वीक्ष्य विशाम्पतिस् तम् । सौपर्णम् अस्त्रं प्रतिसञ्जहार प्रह्वेष्व् अनिर्बन्ध-रुषो हि सन्तः ॥स्र्स् २।३३४॥ (रवं। १६।८०) घोर-दर्शनाद्, यथा- पराजितश् चोल-भयेन पाण्ड्यः पलायमानो दिशि दक्षिणस्याम् । समाकुलो वारिनिधिं विगाह्य सेतु-च्छिदं दाशरथिं निनिन्द

atra kasyacid vastu-tattva-vicārāgama-śravaṇa-janitā dehe jugupsā-rūpā nindā vyajyate | ghṛṇā śuddhā jugupsānyā daśa-rūpe nirūpitā | sā heya-śravaṇotpanna-jugupsāyā na bhidyate ||SRs 2.330|| 150 atha bhayam- bhayaṃ tu mantunā ghora-darśana-śravaṇādibhiḥ | cittasyātīva cāñcalyaṃ tat prāyo nīca-madhyayoḥ ||SRs 2.331|| 151 uttamasya tu jāyeta kāraṇair atilaukikaiḥ | bhaye tu ceṣṭā vaivarṇyaṃ stabdhatvaṃ gātra-kampanam ||SRs 2.332|| 152 palāyanaṃ parāvṛtya vīkṣaṇaṃ svātma-gopanam | āsya-śoṣaṇam utkrośa-śaraṇānveṣaṇādayaḥ ||SRs 2.333|| 153 mantur aparādhaḥ | tasmād, yathā- vibhūṣaṇa-pratyupahāra-hastam upasthitaṃ vīkṣya viśāmpatis tam | sauparṇam astraṃ pratisañjahāra prahveṣv anirbandha-ruṣo hi santaḥ ||SRs 2.334|| (ra.vaṃ. 16.80) ghora-darśanād, yathā- parājitaś cola-bhayena pāṇḍyaḥ palāyamāno diśi dakṣiṇasyām | samākulo vārinidhiṃ vigāhya setu-cchidaṃ dāśarathiṃ nininda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र युद्ध-संरम्भ-भीमस्य चोलस्य दर्शनात् पाण्ड्यस्य भयं पलायनादिभिर् व्यज्यते । घोर-श्रवणाद्, यथा- श्रुत्वा निःसाण-राणं रण-भुवि भवतो माधव-क्ष्माधवेन्द्र प्राप्य प्रत्यर्थि-वीराः कुल-शिखरि-गुहां गूढ-गाढान्धकाराम् । लीना लून-प्रतापा निज-कटक-मणि-श्रेणिकान्ति-प्रकर्ष- स्रष्टारं नष्ट-धैर्याः कमल-भुवम् अहो हन्त निन्दन्ति मन्दम्

atra yuddha-saṃrambha-bhīmasya colasya darśanāt pāṇḍyasya bhayaṃ palāyanādibhir vyajyate | ghora-śravaṇād, yathā- śrutvā niḥsāṇa-rāṇaṃ raṇa-bhuvi bhavato mādhava-kṣmādhavendra prāpya pratyarthi-vīrāḥ kula-śikhari-guhāṃ gūḍha-gāḍhāndhakārām | līnā lūna-pratāpā nija-kaṭaka-maṇi-śreṇikānti-prakarṣa- sraṣṭāraṃ naṣṭa-dhairyāḥ kamala-bhuvam aho hanta nindanti mandam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिलौकिकात् कारणाद् उत्तमस्य, यथा- अशक्नुवन् सोढुम् अधीर-लोचनः सहस्र-रश्मेर् इव यस्य दर्शनम् । प्रविश्य हेमाद्रि-गुहा-गृहान्तरं निनाय बिभ्यद् दिवसानि कौशिकः ॥स्र्स् २।३३७॥ [माघ १।५३] अत्र वर्णनीयतया उत्तम-रावणं प्रति देवेन्द्रस्य (भीतत्व-वर्णनात्) मध्यमत्वं (एवेति तस्य उत्तमत्वं कथम् इति) नाशङ्कनीयम् । यतः प्रकृतिर् एव कारणं पुंसाम् उत्तमत्वे । न तु वर्णना । वर्णनायाः कारणत्वे प्रियेण तस्यानपराध-बाधिताः (माघे १।६१) इत्य् आदिभिः औग्र्यादि-भाव-कथनम् (वर्णनीयतया) उत्तमस्य रावणस्य नोचितं स्यात् । तस्माद् उत्तम-प्रकृतेर् अपि देवेन्द्रस्य लोकातिरिक्त-वर-प्रभाव-भीषणाद् रावणाद् भयम् उपपद्यते । उत्तमस्यापि हेतुज-भयानङ्गीकारे- विद्राणे द्रव्य-नाथे सवितरि तरले जात-शङ्के शशाङ्के वैकुण्ठे कुण्ठ-गर्वे द्रवति मघवति क्लान्त-कान्तौ कृतान्ते । अब्रह्म्ण्यं ब्रुवाणे वियति शत-धृताव् उद्धृतैकाग्र-हस्ते पायाद् वः काल-कूटं झटिति कवलयन् लीलया नील-कण्ठः

atilaukikāt kāraṇād uttamasya, yathā- aśaknuvan soḍhum adhīra-locanaḥ sahasra-raśmer iva yasya darśanam | praviśya hemādri-guhā-gṛhāntaraṃ nināya bibhyad divasāni kauśikaḥ ||SRs 2.337|| [māgha 1.53] atra varṇanīyatayā uttama-rāvaṇaṃ prati devendrasya (bhītatva-varṇanāt) madhyamatvaṃ (eveti tasya uttamatvaṃ katham iti) nāśaṅkanīyam | yataḥ prakṛtir eva kāraṇaṃ puṃsām uttamatve | na tu varṇanā | varṇanāyāḥ kāraṇatve priyeṇa tasyānaparādha-bādhitāḥ (māghe 1.61) ity ādibhiḥ augryādi-bhāva-kathanam (varṇanīyatayā) uttamasya rāvaṇasya nocitaṃ syāt | tasmād uttama-prakṛter api devendrasya lokātirikta-vara-prabhāva-bhīṣaṇād rāvaṇād bhayam upapadyate | uttamasyāpi hetuja-bhayānaṅgīkāre- vidrāṇe dravya-nāthe savitari tarale jāta-śaṅke śaśāṅke vaikuṇṭhe kuṇṭha-garve dravati maghavati klānta-kāntau kṛtānte | abrahmṇyaṃ bruvāṇe viyati śata-dhṛtāv uddhṛtaikāgra-haste pāyād vaḥ kāla-kūṭaṃ jhaṭiti kavalayan līlayā nīla-kaṇṭhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् अत्र विद्राव-तारल्यादिभिर् उद्घोषितस्य द्रव्य-नाथ-सवित्रादि-गत-भयस्य अपलापः कथम् अभिधेयः । तद्-अपलापे च काल-कूट-भक्षणस्य सुकरत्वात् तत्-कार्य-निर्वहणैक-प्राणस्य नीलकण्ठ-प्रभावोत्कर्षस्य कथं मस्तकोन्नमनं स्यात् । हेतुजाद् इतरे प्रोक्ते भये सोढल-सूनुना । कृत्रिमं तूत्तम-गतं गुर्व्-आदीन् प्रत्यवास्तवम् ॥स्र्स् २।३३९॥ १५४ विभीषिकोत्थं बालादेर् वित्रासितकम् इत्य् उभे । तत्रान्त्यम् अन्तर्भूतं स्याद् घोर-श्रवणजे भये ॥स्र्स् २।३४०॥ १५५ भिक्षु-भल्लूक-चोरादि-सूचना-कल्पितत्वतः । आद्यं तु युक्ति-काक्ष्यायां भय-कक्ष्यां न गाहते ॥स्र्स् २।३४१॥ १५६ गुर्व्-आदि-संनिधौ यस्मान् नीचैः स्थित्य्-आदि-सूचितम् । भावो विनय एव स्याद् अथ स्यान् नाटके यदि ॥स्र्स् २।३४२॥ १५७ अवहित्थतया तस्य भयत्वं दूरतो गतम् । अतो हेतुजम् एवैकं भयं स्याद् इति निश्चयः ॥स्र्स् २।३४३॥ १५८ तथा च भारतीये- एतत् स्वभावजं स्यात् सत्त्व-समुत्थं तथैव कर्तव्यम् । पुनर् एभिर् एव भावैः कृतकं मृदु-चेष्टितैः कार्यम् ॥स्र्स् २।३४४॥ इति । (नाशा। ६।७१) ननु चात्र स्वभावजं कृतकं चेति द्विविधं भयं प्रतीयते । तस्मात् तद्-विरोध इति चेत्, मैवम् । भरताद्य्-अभिप्रायम् अजानतां पेलवोक्ति-मात्र-तात्पर्येण न शङ्कितव्यम् । तथा हि-यथा लोके मञ्जिष्ठादि-द्रव्यं सहजो रक्तिमा गाढतरं व्याप्नोति । एवं मध्य-नीचयोर् भयं स्वल्प-कारण-मात्रेऽ पि सहजवद् दृश्यत इति सहजम् इत्य् उपचर्यते । यथा कृतको लाक्षा-रसः प्रयत्न-सज्जितोऽ पि काष्ठादिकम् अन्तर् न व्याप्नोति, एवम् उत्तम-गतं भयम् इति अलौकिक-कारण-प्रकर्षेणापि कृतकवद् एव प्रतीयत इति कृतकम् इत्य् उपचर्यते । अन्यथा (तस्य वास्तवत्वे) स्वाभाविकस्य भयस्य दाम-दर्शनेऽ पि समुत्पत्ति-प्रसङ्गात् । ननु यदि स्वाभाविकं भयं (उत्तमस्य) न विद्यते (तर्हि)- द्वारे नियुक्त-पुरुषानुमत-प्रवेशः सिंहासनान्तिक-चरेण सहोपसर्पन् । तेजोभिर् अस्य विनिवारित-दृष्टि-पातैर् वाक्याद् ऋते पुनर् इव प्रतिवारितोऽ स्मि ॥स्र्स् २।३४५॥ (माअमि। १।१२) इत्य् आदिषु कथं भयोत्पत्तिर् इति चेद् उच्यते । भीषणास् त्रिविधाः-आकृति-भीषणाः क्रिया-भीषणाः माहात्म्य-भीषणाश् चेति । तत्राकृति-भीषणाः रक्षः-पिशाचादयः । क्रिया-भीषणाः वीरभद्र-परशुराम-शार्दूल-वृकादयः । माहात्म्य-भीषणा देव-नरदेवादयः । ततोऽ त्र माहात्म्य-भीषण-राज-दर्शनाद् भयं नाट्याचार्यस्य (हर-दत्तस्य) जायते । न पुनः स्वभावात् । तद् एतन् निःशंशयं कृतम् अहो दुरासदो राज-महिमा इति पूर्व-वाक्यं ग्रथ्नता तेनैव कालिदासेनेति सर्वं कल्याणम् । भोजेनोक्ताः स्थायिनोऽ न्ये गर्वः स्नेहो धृतिर् मतिः । स्थास्नुर् एवोद्धत-प्रेयः शान्तोदात्त-रसेष्व् अपि । १५९ तत्र स्नेहो रतेर् भेदस् त्रिधा चेच्छात्म-तत्-कृतः

ity atra vidrāva-tāralyādibhir udghoṣitasya dravya-nātha-savitrādi-gata-bhayasya apalāpaḥ katham abhidheyaḥ | tad-apalāpe ca kāla-kūṭa-bhakṣaṇasya sukaratvāt tat-kārya-nirvahaṇaika-prāṇasya nīlakaṇṭha-prabhāvotkarṣasya kathaṃ mastakonnamanaṃ syāt | hetujād itare prokte bhaye soḍhala-sūnunā | kṛtrimaṃ tūttama-gataṃ gurv-ādīn pratyavāstavam ||SRs 2.339|| 154 vibhīṣikotthaṃ bālāder vitrāsitakam ity ubhe | tatrāntyam antarbhūtaṃ syād ghora-śravaṇaje bhaye ||SRs 2.340|| 155 bhikṣu-bhallūka-corādi-sūcanā-kalpitatvataḥ | ādyaṃ tu yukti-kākṣyāyāṃ bhaya-kakṣyāṃ na gāhate ||SRs 2.341|| 156 gurv-ādi-saṃnidhau yasmān nīcaiḥ sthity-ādi-sūcitam | bhāvo vinaya eva syād atha syān nāṭake yadi ||SRs 2.342|| 157 avahitthatayā tasya bhayatvaṃ dūrato gatam | ato hetujam evaikaṃ bhayaṃ syād iti niścayaḥ ||SRs 2.343|| 158 tathā ca bhāratīye- etat svabhāvajaṃ syāt sattva-samutthaṃ tathaiva kartavyam | punar ebhir eva bhāvaiḥ kṛtakaṃ mṛdu-ceṣṭitaiḥ kāryam ||SRs 2.344|| iti | (nā.śā. 6.71) nanu cātra svabhāvajaṃ kṛtakaṃ ceti dvividhaṃ bhayaṃ pratīyate | tasmāt tad-virodha iti cet, maivam | bharatādy-abhiprāyam ajānatāṃ pelavokti-mātra-tātparyeṇa na śaṅkitavyam | tathā hi-yathā loke mañjiṣṭhādi-dravyaṃ sahajo raktimā gāḍhataraṃ vyāpnoti | evaṃ madhya-nīcayor bhayaṃ svalpa-kāraṇa-mātre' pi sahajavad dṛśyata iti sahajam ity upacaryate | yathā kṛtako lākṣā-rasaḥ prayatna-sajjito' pi kāṣṭhādikam antar na vyāpnoti, evam uttama-gataṃ bhayam iti alaukika-kāraṇa-prakarṣeṇāpi kṛtakavad eva pratīyata iti kṛtakam ity upacaryate | anyathā (tasya vāstavatve) svābhāvikasya bhayasya dāma-darśane' pi samutpatti-prasaṅgāt | nanu yadi svābhāvikaṃ bhayaṃ (uttamasya) na vidyate (tarhi)- dvāre niyukta-puruṣānumata-praveśaḥ siṃhāsanāntika-careṇa sahopasarpan | tejobhir asya vinivārita-dṛṣṭi-pātair vākyād ṛte punar iva prativārito' smi ||SRs 2.345|| (mā.a.mi. 1.12) ity ādiṣu kathaṃ bhayotpattir iti ced ucyate | bhīṣaṇās trividhāḥ-ākṛti-bhīṣaṇāḥ kriyā-bhīṣaṇāḥ māhātmya-bhīṣaṇāś ceti | tatrākṛti-bhīṣaṇāḥ rakṣaḥ-piśācādayaḥ | kriyā-bhīṣaṇāḥ vīrabhadra-paraśurāma-śārdūla-vṛkādayaḥ | māhātmya-bhīṣaṇā deva-naradevādayaḥ | tato' tra māhātmya-bhīṣaṇa-rāja-darśanād bhayaṃ nāṭyācāryasya (hara-dattasya) jāyate | na punaḥ svabhāvāt | tad etan niḥśaṃśayaṃ kṛtam aho durāsado rāja-mahimā iti pūrva-vākyaṃ grathnatā tenaiva kālidāseneti sarvaṃ kalyāṇam | bhojenoktāḥ sthāyino' nye garvaḥ sneho dhṛtir matiḥ | sthāsnur evoddhata-preyaḥ śāntodātta-raseṣv api | 159 tatra sneho rater bhedas tridhā cecchātma-tat-kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि-इदं खलु तेनैव प्रेयो-रस-वादिना महाराजेनोदाहृतम्- यद् एव रोचते मह्यं तद् एव कुरुते प्रिया । इति वेत्ति न जानाति तत् प्रियं यत् करोति सा ॥स्र्स् २।३४७॥ इति । तेनैव व्याकृतं च-वत्सल-प्रकृतेर् धीर-ललित-नायकस्य प्रियालम्बन-विभावाद् उत्पन्नः स्नेहः स्थायि-भावो विषय-सौन्दर्यादिभिर् उद्दीपन-विभावैर् उद्दीप्यमानः समुपजायमानैर् मति-धृति-स्मृत्य्-आदिभिर् व्यभिचारि-भावैर् अनुभावैश् च प्रशंसादिभिः संसृज्यमानो निष्पन्नः प्रेयो-रस इति प्रतीयते । रति-प्रीत्योर् अपि चायम् एव मूल-प्रकृतिर् इष्यते । न तावद् अस्य स्नेहस्य रतिं प्रति मूल-प्रकृतित्वम् । रत्य्-अङ्कुर-दशायाम् अस्यासम्भवात् । सम्भोगेच्छा-मात्रं हि रतिः । सैव प्रेम-मान-प्रणयाख्याभिस् तिसृभिः पूर्व-दशाभिर् उत्कटीभूता चतुर्थ-दशायां चित्त-द्रवी-भाव-लक्षण-स्नेह-रूपताम् आप्नोति । तथा च भाव-प्रकाशिकायाम्- इयम् अङ्कुरिता प्रेम्णा मानात् पल्लविता भवेत् । सकोरका प्रणयतः स्नेहात् कुसुमिता भवेत् ॥स्र्स् २।३४८॥ इति । अतोऽ स्मिन्न् उदाहरणे स्नेहस्य रति-रूपेणैवास्वाद्यत्वं न पृथक् स्थायित्वेन । एवं च स्नेहस्य रति-भेदत्व-कथनात् प्रेयो-रसस्यापि शृङ्गाराद् अपृथक्त्वम् अर्थ-सिद्धम् । अन्ये पोषा-सहिष्णुत्वान् नैव स्थायि-पदोचिताः ॥स्र्स् २।३४९॥ १६० तथापि गर्व-स्थायित्वम् उदाहृतम्- अपकर्ताहम् अस्मीति मा ते मनसि भूद् भयम् । विमुखेषु न मे खड्गः प्रहर्तुं जातु वाञ्छति

tathā hi-idaṃ khalu tenaiva preyo-rasa-vādinā mahārājenodāhṛtam- yad eva rocate mahyaṃ tad eva kurute priyā | iti vetti na jānāti tat priyaṃ yat karoti sā ||SRs 2.347|| iti | tenaiva vyākṛtaṃ ca-vatsala-prakṛter dhīra-lalita-nāyakasya priyālambana-vibhāvād utpannaḥ snehaḥ sthāyi-bhāvo viṣaya-saundaryādibhir uddīpana-vibhāvair uddīpyamānaḥ samupajāyamānair mati-dhṛti-smṛty-ādibhir vyabhicāri-bhāvair anubhāvaiś ca praśaṃsādibhiḥ saṃsṛjyamāno niṣpannaḥ preyo-rasa iti pratīyate | rati-prītyor api cāyam eva mūla-prakṛtir iṣyate | na tāvad asya snehasya ratiṃ prati mūla-prakṛtitvam | raty-aṅkura-daśāyām asyāsambhavāt | sambhogecchā-mātraṃ hi ratiḥ | saiva prema-māna-praṇayākhyābhis tisṛbhiḥ pūrva-daśābhir utkaṭībhūtā caturtha-daśāyāṃ citta-dravī-bhāva-lakṣaṇa-sneha-rūpatām āpnoti | tathā ca bhāva-prakāśikāyām- iyam aṅkuritā premṇā mānāt pallavitā bhavet | sakorakā praṇayataḥ snehāt kusumitā bhavet ||SRs 2.348|| iti | ato' sminn udāharaṇe snehasya rati-rūpeṇaivāsvādyatvaṃ na pṛthak sthāyitvena | evaṃ ca snehasya rati-bhedatva-kathanāt preyo-rasasyāpi śṛṅgārād apṛthaktvam artha-siddham | anye poṣā-sahiṣṇutvān naiva sthāyi-padocitāḥ ||SRs 2.349|| 160 tathāpi garva-sthāyitvam udāhṛtam- apakartāham asmīti mā te manasi bhūd bhayam | vimukheṣu na me khaḍgaḥ prahartuṃ jātu vāñchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याकृतं च-अत्र मयापकारः कृत इति यत् ते चेतसि भयं तन् मा भूत् । मम खड्गः पराङ्मुखेषु न कदाचिद् अपि परहर्तुम् उत्सहत इति सर्वथैव रूढोऽ हङ्कारः प्रतीयते । सोऽ यं गर्व-प्रकृतिर् उद्धतो नाम रसो निष्पद्यते इति । न तावद् अत्र गर्वः । किं तु पूर्वम् अपकर्तारं पश्चाद् भीतं द्विषन्तम् अवलोक्य जातया सम-रवि-मुखं न हन्मि मा भैषीर् इति वाक्-सूचितया नीचे दयया कस्यचिद् वीर-सार्वभौमस्य शोभा नाम पौरुष-सात्त्विक-भावः प्रतीयते । यदि वा अभीतम् अपि शत्रुं भीतो यदि तर्हि पलायस्वेत्य् अधिक्षिपतीति गर्व इति चेद् अस्तु वा गर्वः । तथाप्य् असत्यभीतिकल्पना-रूप-चित्ताध्यवसाय-प्रकाशन-द्वारेण शत्रु-गत-क्रोधम् एव पुष्णाति । किं च विमुखाप्रहार-रूपात्म-सम्भावना-रूप-गर्वस्य असत्य-भीति-कल्पनोपबृंहणात् पोषो भावकानां वैरस्याय, न केवलं स्वादाभावायेति नास्मिन्न् उदाहरणे गर्वस्य स्थायित्वम् उपपद्यते । धृतेः स्थायित्वम् अपि तेनैवोदाहृतम्, तथा हि- सर्वाः सम्पत्तयस् तस्य सन्तुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्-गूढ-पादस्य ननु चर्मास्तृतैव भूः ॥स्र्स् २।३५१॥ (सकआ।) इति । व्याकृतं च । अत्र कस्यचिद् उपशान्त-प्रकृतेर् धीर-शान्त-नायकस्य अर्थोपगमन-मनोऽ नुकूल-दारादि-सम्पत्तेर् आलम्बन-विभाव-भूतायाः समुत्पन्नो धृति-स्थायि-भावो वस्तु-तत्त्वालोचनादिभिर् उद्दीपन-विभावैर् उद्दीप्यमानः समुपजायमान-स्मृति-मत्य्-आदिभिर् व्यभिचारि-भावैर् वाग्-आरम्भादिभिश् चानुभावैर् अनुषज्यमानो निष्पन्नः शान्तो रस इति गीयते । अन्ये पुनर् अस्य शमं प्रकृतिम् आमनन्ति । स तु धृतेर् एव विशेषो भविष्यतीति । अत्र तावद् अनुकूल-दार-सिद्धि-जनितायाः धृतेस् तु रति-परतन्त्रत्वम् आबाल-गोपाल-प्रसिद्धम् । ननु, वस्तुतत्त्वालोचनादिभिर् अस्याः स्थायित्वं कल्प्यते इति चेत्, न । नैःस्पृह्य-वासना-वासिते भावक-चित्ते विभावादिष्व् अपि नैःस्व्पृह्योन्मेषाद् धृतेर् मूल-च्छेद-प्रसङ्गात् । अर्थ-सम्पत्ति-जनिता धृतिस् तु अगृध्नु-लक्षण-लोकोत्तरत्व-प्राप्ति-व्यवसाय-रूपम् उत्साहम् अनुसरन्ती वीरोपकरणताम् आप्नोतीति नात्र धृतेः स्थायित्वम् । धृति-स्थायित्व-निराकरण-संरम्भेणैव नष्टस् तद्-विषयः शम-स्थायी कुत्र वा लीनो न ज्ञायते । मतेः स्थायित्वं तेनैवोदाहृतम् । तथा हि- साधारण्यान् निरातङ्कः कन्याम् अन्योऽ पि याचते । किं पुनर् जगतां जेता प्रपौत्रः परमेष्ठिनः ॥स्र्स् २।३५२॥ [मवीच। १।३१] इति । व्याकृतं च-रामस्य उदात्त-प्रकृतेर् निसर्गत एव तत्त्वाभिनिवेशिनी मतिर् नान्य-विषये प्रवर्तते । न च प्रवृत्ता उपरमति । सा च सीतेयं मम स्वीकार-योग्येत्य् एवं-रूपेण प्रवृत्ता रावण-प्रार्थना-लक्ष्मण-प्रोत्साहनाभ्याम् उद्दीप्यमाना समुपजायमान-चिन्ता-वितर्क-व्रीडावहित्थ-स्मृत्य्-आदिभिः कालोचितोत्तरानु-मीयमानैर् विवेक-चातुर्य-धैर्यौदार्यादिभिः संसृज्यमाना उदात्त-रस-रूपेण निष्पद्यते इति । अत्र तावत् सीता-विषया आत्म-स्वीकार-योग्यत्व-निश्चय-रूपा रामस्य मतिस् तु रतेर् उत्पत्ति-मात्र-कारणम् एव । तद्-अनिश्चये रतेर् अनौचित्यात् । अत्र कन्यायाः साधारण्य-निश्चयो मतिः । तस्याः स्थायित्वम् इच्छाम इति चेत्, न । सा हि रावण-विषय-लज्जासूया-दोष-निवारण-द्वारेण कार्य-करणापराङ्मुखीभाव-लक्षण-लोकोत्तर-तत्-प्राप्ति-व्यवसाय-रूपा रामोत्साहं भावकास्वाद-योग्यतया प्रोत्साहयति । तद् अष्टाव् एव विज्ञेयाः स्थायिनो मुनि-संमताः । स्थायिनोऽ ष्टौ त्रयस्त्रिंशच् चारिणोऽ ष्टौ च सात्त्विकाः ॥स्र्स् २।३५३॥ १६१ एवम् एकोनपञ्चाशद् भावाः स्युर् मिलिता इमे । एवं हि स्थायिनो भावान् सिंह-भूपतिर् अभ्यधात् ॥स्र्स् २।३५४॥ १६२ अथैषां रस-रूपत्वम् उच्यते सिंह-भूभुजा । विद्वन्-मानस-हंसेन रस-भाव-विवेकिना ॥स्र्स् २।३५५॥ १६३ एते च स्थायिनः स्वैः स्वैर् विभावैर् व्यभिचारिभिः । सात्त्विकैश् चानुभावैश् च नटाभिनय-योगतः ॥स्र्स् २।३५६॥ १६४ साक्षात्कारम् इवानीताः प्रापिताः स्वादु-रूपताम् । सामाजिकानां मनसि प्रयान्ति रस-रूपताम् ॥स्र्स् २।३५७॥ १६५ दध्यादि-व्यञ्जन-द्रव्यैश् चिञ्चादिभिर् अथौषधैः । गुडादि-मधुर-द्रव्यैर् यथा-योगं समन्वितैः ॥स्र्स् २।३५८॥ १६६ यद्वत् पाक-विशेषेण षाडवाख्यो रसः परः । निष्पद्यते विभावाद्यैः प्रयोगेण तथा रसः । १६७ सोऽ यम् आनन्द-सम्भेदो भावकैर् अनुभूयते

vyākṛtaṃ ca-atra mayāpakāraḥ kṛta iti yat te cetasi bhayaṃ tan mā bhūt | mama khaḍgaḥ parāṅmukheṣu na kadācid api parahartum utsahata iti sarvathaiva rūḍho' haṅkāraḥ pratīyate | so' yaṃ garva-prakṛtir uddhato nāma raso niṣpadyate iti | na tāvad atra garvaḥ | kiṃ tu pūrvam apakartāraṃ paścād bhītaṃ dviṣantam avalokya jātayā sama-ravi-mukhaṃ na hanmi mā bhaiṣīr iti vāk-sūcitayā nīce dayayā kasyacid vīra-sārvabhaumasya śobhā nāma pauruṣa-sāttvika-bhāvaḥ pratīyate | yadi vā abhītam api śatruṃ bhīto yadi tarhi palāyasvety adhikṣipatīti garva iti ced astu vā garvaḥ | tathāpy asatyabhītikalpanā-rūpa-cittādhyavasāya-prakāśana-dvāreṇa śatru-gata-krodham eva puṣṇāti | kiṃ ca vimukhāprahāra-rūpātma-sambhāvanā-rūpa-garvasya asatya-bhīti-kalpanopabṛṃhaṇāt poṣo bhāvakānāṃ vairasyāya, na kevalaṃ svādābhāvāyeti nāsminn udāharaṇe garvasya sthāyitvam upapadyate | dhṛteḥ sthāyitvam api tenaivodāhṛtam, tathā hi- sarvāḥ sampattayas tasya santuṣṭaṃ yasya mānasam | upānad-gūḍha-pādasya nanu carmāstṛtaiva bhūḥ ||SRs 2.351|| (sa.ka.ā.) iti | vyākṛtaṃ ca | atra kasyacid upaśānta-prakṛter dhīra-śānta-nāyakasya arthopagamana-mano' nukūla-dārādi-sampatter ālambana-vibhāva-bhūtāyāḥ samutpanno dhṛti-sthāyi-bhāvo vastu-tattvālocanādibhir uddīpana-vibhāvair uddīpyamānaḥ samupajāyamāna-smṛti-maty-ādibhir vyabhicāri-bhāvair vāg-ārambhādibhiś cānubhāvair anuṣajyamāno niṣpannaḥ śānto rasa iti gīyate | anye punar asya śamaṃ prakṛtim āmananti | sa tu dhṛter eva viśeṣo bhaviṣyatīti | atra tāvad anukūla-dāra-siddhi-janitāyāḥ dhṛtes tu rati-paratantratvam ābāla-gopāla-prasiddham | nanu, vastutattvālocanādibhir asyāḥ sthāyitvaṃ kalpyate iti cet, na | naiḥspṛhya-vāsanā-vāsite bhāvaka-citte vibhāvādiṣv api naiḥsvpṛhyonmeṣād dhṛter mūla-ccheda-prasaṅgāt | artha-sampatti-janitā dhṛtis tu agṛdhnu-lakṣaṇa-lokottaratva-prāpti-vyavasāya-rūpam utsāham anusarantī vīropakaraṇatām āpnotīti nātra dhṛteḥ sthāyitvam | dhṛti-sthāyitva-nirākaraṇa-saṃrambheṇaiva naṣṭas tad-viṣayaḥ śama-sthāyī kutra vā līno na jñāyate | mateḥ sthāyitvaṃ tenaivodāhṛtam | tathā hi- sādhāraṇyān nirātaṅkaḥ kanyām anyo' pi yācate | kiṃ punar jagatāṃ jetā prapautraḥ parameṣṭhinaḥ ||SRs 2.352|| [ma.vī.ca. 1.31] iti | vyākṛtaṃ ca-rāmasya udātta-prakṛter nisargata eva tattvābhiniveśinī matir nānya-viṣaye pravartate | na ca pravṛttā uparamati | sā ca sīteyaṃ mama svīkāra-yogyety evaṃ-rūpeṇa pravṛttā rāvaṇa-prārthanā-lakṣmaṇa-protsāhanābhyām uddīpyamānā samupajāyamāna-cintā-vitarka-vrīḍāvahittha-smṛty-ādibhiḥ kālocitottarānu-mīyamānair viveka-cāturya-dhairyaudāryādibhiḥ saṃsṛjyamānā udātta-rasa-rūpeṇa niṣpadyate iti | atra tāvat sītā-viṣayā ātma-svīkāra-yogyatva-niścaya-rūpā rāmasya matis tu rater utpatti-mātra-kāraṇam eva | tad-aniścaye rater anaucityāt | atra kanyāyāḥ sādhāraṇya-niścayo matiḥ | tasyāḥ sthāyitvam icchāma iti cet, na | sā hi rāvaṇa-viṣaya-lajjāsūyā-doṣa-nivāraṇa-dvāreṇa kārya-karaṇāparāṅmukhībhāva-lakṣaṇa-lokottara-tat-prāpti-vyavasāya-rūpā rāmotsāhaṃ bhāvakāsvāda-yogyatayā protsāhayati | tad aṣṭāv eva vijñeyāḥ sthāyino muni-saṃmatāḥ | sthāyino' ṣṭau trayastriṃśac cāriṇo' ṣṭau ca sāttvikāḥ ||SRs 2.353|| 161 evam ekonapañcāśad bhāvāḥ syur militā ime | evaṃ hi sthāyino bhāvān siṃha-bhūpatir abhyadhāt ||SRs 2.354|| 162 athaiṣāṃ rasa-rūpatvam ucyate siṃha-bhūbhujā | vidvan-mānasa-haṃsena rasa-bhāva-vivekinā ||SRs 2.355|| 163 ete ca sthāyinaḥ svaiḥ svair vibhāvair vyabhicāribhiḥ | sāttvikaiś cānubhāvaiś ca naṭābhinaya-yogataḥ ||SRs 2.356|| 164 sākṣātkāram ivānītāḥ prāpitāḥ svādu-rūpatām | sāmājikānāṃ manasi prayānti rasa-rūpatām ||SRs 2.357|| 165 dadhyādi-vyañjana-dravyaiś ciñcādibhir athauṣadhaiḥ | guḍādi-madhura-dravyair yathā-yogaṃ samanvitaiḥ ||SRs 2.358|| 166 yadvat pāka-viśeṣeṇa ṣāḍavākhyo rasaḥ paraḥ | niṣpadyate vibhāvādyaiḥ prayogeṇa tathā rasaḥ | 167 so' yam ānanda-sambhedo bhāvakair anubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु नायक-निष्ठस्य स्थायि-प्रकर्ष-लक्षणस्य रसस्य सामाजिकानुभव-योग्यता नोपपद्यते । अन्य-भवस्य तस्यान्यानुभवायोगात् इति चेत् सत्यम् । को वा नायक-गतं रसम् आचष्टे । तथा हि-स च नायको दृष्टः श्रुतोऽ नुकृतो वा रसस्याश्रयताम् आलम्बते । नाद्यः । साक्षाद् दृष्ट-नायक-रत्यादेर् व्रीडा-जुगुप्सादि-प्रतीप-फलत्वेन स्वादाभावात् । न द्वितीय-तृतीयौ । तयोर् अविद्यमानत्वात् । न ह्य् असति आश्रये तद्-आश्रितस्यावस्थानम् उपपद्यते । ननु भवतु नामैवम् । तथापि रसस्य नट-गतत्वे न सामाजिकानुभवानुपपत्तिर् इति चेत्, न । नटे रस-सम्भवः किम् अनुभावादि-सद्-भावेन विभावादि-सम्भवेन वा । नाद्यः, अभ्यास-पाटवादिनापि तत्-सिद्धेः । किं च सामाजिकेषु यथोचितम् अनुभाव-सद्भावेऽ पि त्वया तेषां रसाश्रयतानङ्गीकारात् । यदि विभावेन तत्रापि किम् अनुकार्य-मालविकादिना (उत) अनुकारिणा स्वकान्तादिना वा । नाद्यः, अनौचित्यात् । नापि द्वितीयः, नटे साक्षाद्-दृष्ट-नायकवद् अश्लीलता-प्रतीतेः । ननु, मालाविकादि-विभाव-विशेषस्यानौचित्यात् (स्व-वि-)भावस्यासंनिहितत्वात् (सन्निहितत्वेऽ पि साक्षाद्-दृष्ट-नायकवद् अश्लीलता-प्रतीतेः) च सामाजिकानाम् अपि नटवद् एव रसान् आश्रयत्वं प्रसज्यते इति चेत्, अत्र केचन समादधते- विभावादि-भावानाम् अनपेक्षित-बाह्य-सत्त्वानां शब्दोपधानाद् एवासादित-सद्-भावानाम् अनुकार्यापेक्षया निःसाधारणानाम् अपि काव्ये नाट्ये च अभिधा-पर्यायेण साधारणीकरणात्मना भावना-व्यापारेण स्व-सम्बन्धितया विभावितानां साक्षाद् भावक-चेतसि विपरिवर्तमानानाम् आलम्बनत्वाद्य्-अविरोधाद् अनौचित्यादि-विप्लव-रहितः स्थायी निर्भरानन्द-विश्रान्ति-स्वभावेन भोगेन भावकैर् भुज्यते इति । अन्ये त्व् अन्यथा समाधानम् आहुः । लोके प्रमदादि-कारणादिभिः स्थाय्य्-अनुमाने अभ्यास-पाटववतां सहृदयानां काव्ये नाट्ये च विभावादि-पद-व्यपदेश्यैः (ममैवैते शत्रोर् एवैते तटस्थस्यैवैते न ममैवैते न शत्रोर् एवैते न तटस्थस्यैवैते इति सम्बन्ध-विशेष-स्वीकार-परिहार-नियमान् अध्यवसायात्) स्व-सम्बन्धित्वेन अन्य-सम्बन्धित्वेन च साधारण्यात् प्रतीतैर् अभिव्यक्तीभूतो वासनात्मतया स्थितः स्थायी रत्यादिः पानक-रस-न्यायेन चर्व्यमाणो लोकोत्तर-चमत्कार-कारी परमानन्दम् इव कन्दलयन् रस-रूपताम् आप्नोतीति । एवं च भुक्ति-व्यक्ति-पक्षयोर् उभयोर् अपि सामाजिकानां रसाश्रयत्वोपपत्तेर् अन्यतर-पक्ष-परिग्रहाग्रहाद् उदास्महे । प्रायेण भारतीय-मतानुसारिणां प्रक्रिया तु (इत्थम्)-लोके कारण-कार्य-सहकारिताम् उपगतैः काव्ये नाट्ये वा सरस-सूक्ति-सुधा-माधुरी-धुरीणैर् यथोक्ताभिनय-समेतैर् वा पदार्थत्वेन विभावानुभाव-सञ्चारि-व्यपदेशं प्रापितैः नायिका-नायक-चन्द्र-चन्द्रिका-मलयानिलादि-भ्रू-विक्षेप-कटाक्ष-पात-स्वेद-रोमाञ्चादि-निर्वेद-हर्षादि-रूपैर् वासनात्मकैर् आत्म-सम्बन्धित्वेनाभि-मतैर् भावैः धर्म-कीर्ति-रतानां षड्-अङ्ग-नाट्य-समय-ज्ञानां नाना-देश-वेष-भाषा-विचक्षणानां निखिल-कला-कलाप-कोविदानां सन्त्यक्त-मत्सराणां सकल-सिद्धान्त-वेदिनां रस-भाव-विवेचकानां काव्यार्थ-निहित-चेतसां सामाजिकानां मनसि मुद्रा-मुदित्र-न्यायेन विपरित्वर्तिताः वासिताश् चाभिवर्धिताः स्थायिनो भावाः (वाक्यार्थ-स्थानीयाः) काव्यार्थत्वेनाभिमताः बाह्यार्थावलम्बनात्मकाः सन्तो विकास-विस्तर-क्षोभ-विक्षेपात्मकतया विभिन्नाः तत्-तद्-रूपेण (रत्य्-उत्साहादि-रूपेण सामाजिकैः) आस्वाद्यमानाः परमानन्द-रूपताम् आप्नुवन्तीति सकल-सहृदय-संवेदन-सिद्धस्य रसस्य प्रमाणान्तरेण संसाधन-परिश्रमः श्रोतृ-जन-चित्त-क्षोभाय न केवलं, प्रत्युत नोपयोगायेति प्रकृतम् अनुसरामः ॥ अष्टधा स च शृङ्गार-हास्य-वीराद्भुता अपि । १६८ रौद्रः करुण-बीभत्सौ भयानक इतीरितः

nanu nāyaka-niṣṭhasya sthāyi-prakarṣa-lakṣaṇasya rasasya sāmājikānubhava-yogyatā nopapadyate | anya-bhavasya tasyānyānubhavāyogāt iti cet satyam | ko vā nāyaka-gataṃ rasam ācaṣṭe | tathā hi-sa ca nāyako dṛṣṭaḥ śruto' nukṛto vā rasasyāśrayatām ālambate | nādyaḥ | sākṣād dṛṣṭa-nāyaka-ratyāder vrīḍā-jugupsādi-pratīpa-phalatvena svādābhāvāt | na dvitīya-tṛtīyau | tayor avidyamānatvāt | na hy asati āśraye tad-āśritasyāvasthānam upapadyate | nanu bhavatu nāmaivam | tathāpi rasasya naṭa-gatatve na sāmājikānubhavānupapattir iti cet, na | naṭe rasa-sambhavaḥ kim anubhāvādi-sad-bhāvena vibhāvādi-sambhavena vā | nādyaḥ, abhyāsa-pāṭavādināpi tat-siddheḥ | kiṃ ca sāmājikeṣu yathocitam anubhāva-sadbhāve' pi tvayā teṣāṃ rasāśrayatānaṅgīkārāt | yadi vibhāvena tatrāpi kim anukārya-mālavikādinā (uta) anukāriṇā svakāntādinā vā | nādyaḥ, anaucityāt | nāpi dvitīyaḥ, naṭe sākṣād-dṛṣṭa-nāyakavad aślīlatā-pratīteḥ | nanu, mālāvikādi-vibhāva-viśeṣasyānaucityāt (sva-vi-)bhāvasyāsaṃnihitatvāt (sannihitatve' pi sākṣād-dṛṣṭa-nāyakavad aślīlatā-pratīteḥ) ca sāmājikānām api naṭavad eva rasān āśrayatvaṃ prasajyate iti cet, atra kecana samādadhate- vibhāvādi-bhāvānām anapekṣita-bāhya-sattvānāṃ śabdopadhānād evāsādita-sad-bhāvānām anukāryāpekṣayā niḥsādhāraṇānām api kāvye nāṭye ca abhidhā-paryāyeṇa sādhāraṇīkaraṇātmanā bhāvanā-vyāpāreṇa sva-sambandhitayā vibhāvitānāṃ sākṣād bhāvaka-cetasi viparivartamānānām ālambanatvādy-avirodhād anaucityādi-viplava-rahitaḥ sthāyī nirbharānanda-viśrānti-svabhāvena bhogena bhāvakair bhujyate iti | anye tv anyathā samādhānam āhuḥ | loke pramadādi-kāraṇādibhiḥ sthāyy-anumāne abhyāsa-pāṭavavatāṃ sahṛdayānāṃ kāvye nāṭye ca vibhāvādi-pada-vyapadeśyaiḥ (mamaivaite śatror evaite taṭasthasyaivaite na mamaivaite na śatror evaite na taṭasthasyaivaite iti sambandha-viśeṣa-svīkāra-parihāra-niyamān adhyavasāyāt) sva-sambandhitvena anya-sambandhitvena ca sādhāraṇyāt pratītair abhivyaktībhūto vāsanātmatayā sthitaḥ sthāyī ratyādiḥ pānaka-rasa-nyāyena carvyamāṇo lokottara-camatkāra-kārī paramānandam iva kandalayan rasa-rūpatām āpnotīti | evaṃ ca bhukti-vyakti-pakṣayor ubhayor api sāmājikānāṃ rasāśrayatvopapatter anyatara-pakṣa-parigrahāgrahād udāsmahe | prāyeṇa bhāratīya-matānusāriṇāṃ prakriyā tu (ittham)-loke kāraṇa-kārya-sahakāritām upagataiḥ kāvye nāṭye vā sarasa-sūkti-sudhā-mādhurī-dhurīṇair yathoktābhinaya-sametair vā padārthatvena vibhāvānubhāva-sañcāri-vyapadeśaṃ prāpitaiḥ nāyikā-nāyaka-candra-candrikā-malayānilādi-bhrū-vikṣepa-kaṭākṣa-pāta-sveda-romāñcādi-nirveda-harṣādi-rūpair vāsanātmakair ātma-sambandhitvenābhi-matair bhāvaiḥ dharma-kīrti-ratānāṃ ṣaḍ-aṅga-nāṭya-samaya-jñānāṃ nānā-deśa-veṣa-bhāṣā-vicakṣaṇānāṃ nikhila-kalā-kalāpa-kovidānāṃ santyakta-matsarāṇāṃ sakala-siddhānta-vedināṃ rasa-bhāva-vivecakānāṃ kāvyārtha-nihita-cetasāṃ sāmājikānāṃ manasi mudrā-muditra-nyāyena viparitvartitāḥ vāsitāś cābhivardhitāḥ sthāyino bhāvāḥ (vākyārtha-sthānīyāḥ) kāvyārthatvenābhimatāḥ bāhyārthāvalambanātmakāḥ santo vikāsa-vistara-kṣobha-vikṣepātmakatayā vibhinnāḥ tat-tad-rūpeṇa (raty-utsāhādi-rūpeṇa sāmājikaiḥ) āsvādyamānāḥ paramānanda-rūpatām āpnuvantīti sakala-sahṛdaya-saṃvedana-siddhasya rasasya pramāṇāntareṇa saṃsādhana-pariśramaḥ śrotṛ-jana-citta-kṣobhāya na kevalaṃ, pratyuta nopayogāyeti prakṛtam anusarāmaḥ || aṣṭadhā sa ca śṛṅgāra-hāsya-vīrādbhutā api | 168 raudraḥ karuṇa-bībhatsau bhayānaka itīritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषूत्तरस् तु पूर्वस्मात् सम्भूतो विषमात् समः । १६९ बहु-वक्तव्यता-हेतोः सकलाह्लादनाद् अपि

eṣūttaras tu pūrvasmāt sambhūto viṣamāt samaḥ | 169 bahu-vaktavyatā-hetoḥ sakalāhlādanād api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसेषु तत्र शृङ्गारः प्रथमं लक्ष्यते स्फुटम् । १७० विभावैर् अनुभावैश् च सात्त्विकैर् व्यभिचारिभिः

raseṣu tatra śṛṅgāraḥ prathamaṃ lakṣyate sphuṭam | 170 vibhāvair anubhāvaiś ca sāttvikair vyabhicāribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीता सदस्य-रस्यत्वं रतिः शृङ्गार उच्यते । १७१ स विप्रलम्भः सम्भोग इति द्वेधा निगद्यते

nītā sadasya-rasyatvaṃ ratiḥ śṛṅgāra ucyate | 171 sa vipralambhaḥ sambhoga iti dvedhā nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयुक्तयोस् तरुणयोर् योऽ नुरागः परस्परम् । १७२ अभीष्टालिङ्गनादीनाम् अनवाप्तौ प्रकृष्यते

ayuktayos taruṇayor yo' nurāgaḥ parasparam | 172 abhīṣṭāliṅganādīnām anavāptau prakṛṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स विप्रलम्भो विज्ञेयः स चतुर्धा निगद्यते । १७३ पूर्वानुराग-मानौ च प्रवास-करुणाव् इति

sa vipralambho vijñeyaḥ sa caturdhā nigadyate | 173 pūrvānurāga-mānau ca pravāsa-karuṇāv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रायम् अर्थः-नायिका-नायकयोः प्राग्-असङ्गतयोः सङ्गत-वियुक्तयोर् वा (परस्परम् अनुरक्तयोः) स्वोचित-विभावैर् अनुभाविश् चोपजायमानः परस्परानुरागोऽ न्यतरानुरागो वा स्वाभिलषितालिङ्गनादीनाम् अनवाप्तौ सत्याम् उत्पद्यमानैर् व्यभिचारिभिर् अनुभावैश् च प्रकृष्यमाणो विप्रलम्भ-शृङ्गार इत्य् आख्यायते । स च पूर्वानुरागादि-भेदेन चातुर्विध्यम् आपद्यते । तत्र पूर्वानुरागः- यत् प्रेम सङ्गमात् पूर्वं दर्शन-श्रवणादिभिः । १७४ पूर्वानुरागः स ज्ञेयः श्रवणं तद्-गुण-श्रुतिः

atrāyam arthaḥ-nāyikā-nāyakayoḥ prāg-asaṅgatayoḥ saṅgata-viyuktayor vā (parasparam anuraktayoḥ) svocita-vibhāvair anubhāviś copajāyamānaḥ parasparānurāgo' nyatarānurāgo vā svābhilaṣitāliṅganādīnām anavāptau satyām utpadyamānair vyabhicāribhir anubhāvaiś ca prakṛṣyamāṇo vipralambha-śṛṅgāra ity ākhyāyate | sa ca pūrvānurāgādi-bhedena cāturvidhyam āpadyate | tatra pūrvānurāgaḥ- yat prema saṅgamāt pūrvaṃ darśana-śravaṇādibhiḥ | 174 pūrvānurāgaḥ sa jñeyaḥ śravaṇaṃ tad-guṇa-śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रवणेन पूर्वानुरागो, यथा- साधु त्वया तर्कितम् एतद् एव स्वेनानलं यत् किल संश्रयिष्ये । विनामुना स्वात्मनि तु प्रहर्तुं मृषा-गिरं त्वां नृपतौ न कुर्याम् ॥स्र्स् २।३६७॥ (नैषधीये ३।७७) अत्र हंस-मुखान् नल-गुण-श्रवणेन दमयन्त्याः पूर्वानुरागः । प्रत्यक्ष-चित्र-स्वप्नादौ दर्शनं दर्शनं मतम् ॥३६७॥ १७५ प्रत्यक्ष-दर्शनाद्, यथा- तं वीक्ष्य सर्वावयवानवद्यं न्यवर्तनान्योपगमात् कुमारी । न हि प्रफुल्लं सहकारम् एत्य वृक्षान्तरं काङ्क्षति षट्-पदाली ॥स्र्स् २।३६८॥ (रवं। ६।६९) चित्र-दर्शनेन, यथा- लीलावधूत-कमला कलयन्ती पक्षपातम् अधिकं नः । मानसम् उपैति केयं चित्र-गता राजहंसीव ॥स्र्स् २।३६९॥ (रत्नावली २।८) अत्र चित्रगत-रत्नावली-दर्शनाद् वत्स-राजस्य पूर्वानुरागः । स्वप्न-दर्शनेन, यथा- स्वप्ने दृष्टाकारा तम् अपि समादाय गतवती भवती । अन्यम् उपायं न लभे प्रसीद रम्भोरु दासाय

śravaṇena pūrvānurāgo, yathā- sādhu tvayā tarkitam etad eva svenānalaṃ yat kila saṃśrayiṣye | vināmunā svātmani tu prahartuṃ mṛṣā-giraṃ tvāṃ nṛpatau na kuryām ||SRs 2.367|| (naiṣadhīye 3.77) atra haṃsa-mukhān nala-guṇa-śravaṇena damayantyāḥ pūrvānurāgaḥ | pratyakṣa-citra-svapnādau darśanaṃ darśanaṃ matam ||367|| 175 pratyakṣa-darśanād, yathā- taṃ vīkṣya sarvāvayavānavadyaṃ nyavartanānyopagamāt kumārī | na hi praphullaṃ sahakāram etya vṛkṣāntaraṃ kāṅkṣati ṣaṭ-padālī ||SRs 2.368|| (ra.vaṃ. 6.69) citra-darśanena, yathā- līlāvadhūta-kamalā kalayantī pakṣapātam adhikaṃ naḥ | mānasam upaiti keyaṃ citra-gatā rājahaṃsīva ||SRs 2.369|| (ratnāvalī 2.8) atra citragata-ratnāvalī-darśanād vatsa-rājasya pūrvānurāgaḥ | svapna-darśanena, yathā- svapne dṛṣṭākārā tam api samādāya gatavatī bhavatī | anyam upāyaṃ na labhe prasīda rambhoru dāsāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्हो अपाङ्गो मे परिस्फुरति किम् अपि वामः । एष स चिर-दृष्टः कथं पुनर् द्रष्टव्यः नाथ मां पराधीनां त्वयि परिगणय सतृष्णाम् ॥] अत्र (चतुष्पद-वस्तुके गीते) देवयानी-पारतन्त्र्येण शर्मिष्ठायाः ययाति-विषयः पूर्वानुरागः । एतस्मिन्न् अभिलाषादि मरणान्तम् अनेकधा । तत्-तत्-सञ्चारि-भावानाम् उत्कटत्वाद् दशा भवेत् ॥स्र्स् २।३७६॥ १७९ तथापि प्राक्तनैर् अस्या दशावस्थाः समासतः । प्रोक्तास् तद्-अनुरोधेन तासां लक्षणम् उच्यते ॥स्र्स् २।३७७॥ १८० अभिलाषश् चिन्तानुस्मृति-गुण-सङ्कीर्तनोद्वेगाः । सविलापा उन्माद-व्याधी जडता मृतिश् च ताः क्रमशः ॥स्र्स् २।३७८॥ १८१ तत्र अभिलाषः- सङ्गमोपाय-रचित-प्रारब्ध-व्यवसायतः । सङ्कल्पेच्छा-समुद्भूतिर् अभिलाषोऽ त्र विक्रियाः ॥स्र्स् २।३७९॥ १८२ प्रवेश-निर्गमौ तूष्णीं तद्-दृष्टि-पथ-गामिनौ । राग-प्रकाशन-पराश् चेष्टाः स्वात्म-प्रसाधनम् । १८३ व्याजोक्तयश् च विजने स्थितिर् इत्य् एवम् आदयः

amho apāṅgo me parisphurati kim api vāmaḥ | eṣa sa cira-dṛṣṭaḥ kathaṃ punar draṣṭavyaḥ nātha māṃ parādhīnāṃ tvayi parigaṇaya satṛṣṇām ||] atra (catuṣpada-vastuke gīte) devayānī-pāratantryeṇa śarmiṣṭhāyāḥ yayāti-viṣayaḥ pūrvānurāgaḥ | etasminn abhilāṣādi maraṇāntam anekadhā | tat-tat-sañcāri-bhāvānām utkaṭatvād daśā bhavet ||SRs 2.376|| 179 tathāpi prāktanair asyā daśāvasthāḥ samāsataḥ | proktās tad-anurodhena tāsāṃ lakṣaṇam ucyate ||SRs 2.377|| 180 abhilāṣaś cintānusmṛti-guṇa-saṅkīrtanodvegāḥ | savilāpā unmāda-vyādhī jaḍatā mṛtiś ca tāḥ kramaśaḥ ||SRs 2.378|| 181 tatra abhilāṣaḥ- saṅgamopāya-racita-prārabdha-vyavasāyataḥ | saṅkalpecchā-samudbhūtir abhilāṣo' tra vikriyāḥ ||SRs 2.379|| 182 praveśa-nirgamau tūṣṇīṃ tad-dṛṣṭi-patha-gāminau | rāga-prakāśana-parāś ceṣṭāḥ svātma-prasādhanam | 183 vyājoktayaś ca vijane sthitir ity evam ādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- अलोलैश् च श्वास-प्रविदलित-लज्जा-परिमलैः प्रमोदाद् उद्वेलैश् चकित-हरिणी-वीक्षण-सखैः । अमन्दैर् औत्सुक्यात् प्रणय-लहरी-मर्म-पिशुनैर् अपाङ्गैः सिंह-क्ष्मा-रमणम् अबला वीक्षितवती

yathā- alolaiś ca śvāsa-pravidalita-lajjā-parimalaiḥ pramodād udvelaiś cakita-hariṇī-vīkṣaṇa-sakhaiḥ | amandair autsukyāt praṇaya-laharī-marma-piśunair apāṅgaiḥ siṃha-kṣmā-ramaṇam abalā vīkṣitavatī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र राग-प्रकाशन-परैर् दृष्टि-विशेषैर् नायके कस्याश्चिद् अभिलाषो व्यज्यते । अथ चिन्ता- केनोपायेन संसिद्धिः कदा तस्य समागमः । १८४ दूती-मुखेन किं वाच्यम् इत्य् आद्य् ऊहस् तु चिन्तनम्

atra rāga-prakāśana-parair dṛṣṭi-viśeṣair nāyake kasyāścid abhilāṣo vyajyate | atha cintā- kenopāyena saṃsiddhiḥ kadā tasya samāgamaḥ | 184 dūtī-mukhena kiṃ vācyam ity ādy ūhas tu cintanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र नीव्यादि-संस्पर्शः शय्यायां परिवर्तनम् । १८५ स-बाष्पाकेकरा दृष्टिर् मुद्रिकादि-विवर्तनम् । निर्लक्ष्य-वीक्षणं चैवम् आद्या विकृतयो मताः ॥स्र्स् २।३८३॥ १८६ यथा- उद्यानं किम् उपागतास्मि सुकृती देवो न किं दर्शितः श्री-सिंहः स्व-सखी-मुखेन स कथं नेयः स किं वक्ष्यति । सिद्ध्येत् तेन कदा समागम इति ध्यानेन सव्याकुला शय्यायां परिवर्तने श्वसिति च क्षिप्त्वा कपोलं करे

atra nīvyādi-saṃsparśaḥ śayyāyāṃ parivartanam | 185 sa-bāṣpākekarā dṛṣṭir mudrikādi-vivartanam | nirlakṣya-vīkṣaṇaṃ caivam ādyā vikṛtayo matāḥ ||SRs 2.383|| 186 yathā- udyānaṃ kim upāgatāsmi sukṛtī devo na kiṃ darśitaḥ śrī-siṃhaḥ sva-sakhī-mukhena sa kathaṃ neyaḥ sa kiṃ vakṣyati | siddhyet tena kadā samāgama iti dhyānena savyākulā śayyāyāṃ parivartane śvasiti ca kṣiptvā kapolaṃ kare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अनुस्मृतिः- अर्थानाम् अनुभूतानां देश-कालानुवर्तिनाम् । सान्तत्येन परामर्शो मानसः स्याद् अनुस्मृतिः ॥स्र्स् २।३८५॥ १८७ तत्रानुभावा निःश्वासो ध्याणं कृत्य-विहस्तता । शय्यासनादि-विद्वेष इत्य् आद्याः स्मर-कल्पिताः ॥स्र्स् २।३८६॥ १८८ यथा- आरामे रतिराज-पूजन-विधावासन्न-सञ्चारिणो व्यापाराननपोत-सिंह-नृपते रागानुसन्धायकान् । स्मारं स्मारम् अमुं क्षणं शशिमुखी श्वासैर् विवर्णाधरा नान्यत् काङ्क्षति कर्म कर्तुम् उचितं नास्ते न शेते क्वचित्

atha anusmṛtiḥ- arthānām anubhūtānāṃ deśa-kālānuvartinām | sāntatyena parāmarśo mānasaḥ syād anusmṛtiḥ ||SRs 2.385|| 187 tatrānubhāvā niḥśvāso dhyāṇaṃ kṛtya-vihastatā | śayyāsanādi-vidveṣa ity ādyāḥ smara-kalpitāḥ ||SRs 2.386|| 188 yathā- ārāme ratirāja-pūjana-vidhāvāsanna-sañcāriṇo vyāpārānanapota-siṃha-nṛpate rāgānusandhāyakān | smāraṃ smāram amuṃ kṣaṇaṃ śaśimukhī śvāsair vivarṇādharā nānyat kāṅkṣati karma kartum ucitaṃ nāste na śete kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतह् गुण-कीर्तनम्- सौन्दर्यादि-गुण-श्लाघा गुण-कीर्तनम् अत्र तु । रोमाञ्चो गद्गदा वाणी भाव-मन्थर-वीक्षणम् । १८९ तत्-सङ्ग-चिन्तनं सख्या गण्ड-स्वेदादयोऽ पि च

atah guṇa-kīrtanam- saundaryādi-guṇa-ślāghā guṇa-kīrtanam atra tu | romāñco gadgadā vāṇī bhāva-manthara-vīkṣaṇam | 189 tat-saṅga-cintanaṃ sakhyā gaṇḍa-svedādayo' pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- किं कामेन किम् इन्दुना सुरभिणा किं वा जयन्तेन किं मद्-भाग्यआद् अनपोत-सिंह-नृपते रूपं मया वीक्षितम् । अन्यास् तत्-परिचर्ययेव सुदृशो हन्तेति रोमाञ्चिता स्विद्यद्-गण्ड-तलं सगद्गद-पदं साख्याति सख्याः पुरः

yathā- kiṃ kāmena kim indunā surabhiṇā kiṃ vā jayantena kiṃ mad-bhāgyaād anapota-siṃha-nṛpate rūpaṃ mayā vīkṣitam | anyās tat-paricaryayeva sudṛśo hanteti romāñcitā svidyad-gaṇḍa-talaṃ sagadgada-padaṃ sākhyāti sakhyāḥ puraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ उद्वेगः- मनसः कम्प उद्वेगः कथितस् तत्र विक्रियाः । १९० चिन्ता सन्ताप-निःश्वासौ द्वेषः शय्यासनादिषु । स्तम्भ-चिन्ताश्रु-वैवर्ण्य-दीनत्वादय ईरिताः ॥स्र्स् २।३९०॥ १९१ यथा- सेवाया अनपोत-सिंह-नृपतेर् यातेषु राजस्व् अथो तत्-स्त्रीभिश् चिरयत् सुतेषु विलसच्-चेतः-समुद्भ्रान्तिभिः । निःश्वास-ग्लपिताधरं परिपतत्-संरुद्ध-बाष्पोदयं कामं स्निग्ध-सखी-जने विरचिता दीना दृशोर् वृत्तयः

atha udvegaḥ- manasaḥ kampa udvegaḥ kathitas tatra vikriyāḥ | 190 cintā santāpa-niḥśvāsau dveṣaḥ śayyāsanādiṣu | stambha-cintāśru-vaivarṇya-dīnatvādaya īritāḥ ||SRs 2.390|| 191 yathā- sevāyā anapota-siṃha-nṛpater yāteṣu rājasv atho tat-strībhiś cirayat suteṣu vilasac-cetaḥ-samudbhrāntibhiḥ | niḥśvāsa-glapitādharaṃ paripatat-saṃruddha-bāṣpodayaṃ kāmaṃ snigdha-sakhī-jane viracitā dīnā dṛśor vṛttayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ विलापः- इह मे दृक्-पथं प्रापद् इहातिष्ठद् इहास्त च । इहालपद् इहावात्सीद् इहैव न्यवृतत् तथा ॥स्र्स् २।३९२॥ १९२ इत्य् आदि-वाक्य-विन्यासो विलाप इति कीर्तितः । तत्र चेष्टास् तु कुत्रापि गमनं क्वचिद् ईक्षणम् । १९३ क्वचित् क्वचिद् अवस्थानं क्वचिच् च भ्रमणादयः

atha vilāpaḥ- iha me dṛk-pathaṃ prāpad ihātiṣṭhad ihāsta ca | ihālapad ihāvātsīd ihaiva nyavṛtat tathā ||SRs 2.392|| 192 ity ādi-vākya-vinyāso vilāpa iti kīrtitaḥ | tatra ceṣṭās tu kutrāpi gamanaṃ kvacid īkṣaṇam | 193 kvacit kvacid avasthānaṃ kvacic ca bhramaṇādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- अत्राभूद् अनपोत-सिंह-नृपतिस् तत्राहम् अस्मिन् लता- कुञ्जे सादरम् ईक्षिताहम् इह मम् आनन्दयन् स स्मितैः । इत्य् आलापवती विलोकितम् अपि व्यालोकते सम्भ्रमाद् यातं याति च सत्वरा तरु-तलं लीलात एकाकिनी

yathā- atrābhūd anapota-siṃha-nṛpatis tatrāham asmin latā- kuñje sādaram īkṣitāham iha mam ānandayan sa smitaiḥ | ity ālāpavatī vilokitam api vyālokate sambhramād yātaṃ yāti ca satvarā taru-talaṃ līlāta ekākinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ उन्मादः- सर्वावस्थासु सर्वत्र तन्-मनस्कतया सदा । १९४ अतस्मिंस् तद् इति भ्रान्तिर् उन्मादो विरहोद्भवः

atha unmādaḥ- sarvāvasthāsu sarvatra tan-manaskatayā sadā | 194 atasmiṃs tad iti bhrāntir unmādo virahodbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र चेष्टास् तु विज्ञेया द्वेषः स्वेष्टेऽ पि वस्तुनि । १९५ दीर्घं मुहुश् च निःश्वासो निर्निमेषतया स्थितिः । निर्निमित्त-स्मित-ध्यान-गान-मौनादयोऽ पि च ॥स्र्स् २।३९६॥ १९६ औत्सुक्याद् अनपोत-सिंह-नृपतेर् आकारम् आलिख्य सा निर्वर्ण्यायम् असौ मम प्रिय इति प्रेमाभियोग-भ्रमात् । आशूत्थाय ततोऽ पसृत्य तरसा किंचिद् विवृत्तानना सासूयं सदर-स्मितं स-चकितं साकाङ्क्षम् आलोकते

tatra ceṣṭās tu vijñeyā dveṣaḥ sveṣṭe' pi vastuni | 195 dīrghaṃ muhuś ca niḥśvāso nirnimeṣatayā sthitiḥ | nirnimitta-smita-dhyāna-gāna-maunādayo' pi ca ||SRs 2.396|| 196 autsukyād anapota-siṃha-nṛpater ākāram ālikhya sā nirvarṇyāyam asau mama priya iti premābhiyoga-bhramāt | āśūtthāya tato' pasṛtya tarasā kiṃcid vivṛttānanā sāsūyaṃ sadara-smitaṃ sa-cakitaṃ sākāṅkṣam ālokate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ व्याधिः- अभीष्ट-सङ्गमाभावाद् व्याधिः सन्ताप-लक्षणः । अत्र सन्ताप-निःश्वासौ शीत-वस्तु-निषेवणम् ॥स्र्स् २।३९८॥ १९७ जीवितोपेक्षणं मोहो मुमूर्षा धृति-वर्जनम् । यत्र क्वचिच् च पतनं स्रस्ताक्षत्वादयोऽ पि च ॥स्र्स् २।३९९॥ १९८ यथा- सङ्गत्याम् अनपोत-सिंह-नृपतेर् आसक्त-चेतो-गतैः कन्दर्पानल-दीपितानि सुतनोर् अङ्गानि पर्याकुलाः । व्यालिम्पन् हिम-बालुका-परिचितैः श्री-गन्ध-सार-द्रवैः सख्यः पाणि-तलानि पत्र-मरुता निर्वापयन्त्यो मुहुः

atha vyādhiḥ- abhīṣṭa-saṅgamābhāvād vyādhiḥ santāpa-lakṣaṇaḥ | atra santāpa-niḥśvāsau śīta-vastu-niṣevaṇam ||SRs 2.398|| 197 jīvitopekṣaṇaṃ moho mumūrṣā dhṛti-varjanam | yatra kvacic ca patanaṃ srastākṣatvādayo' pi ca ||SRs 2.399|| 198 yathā- saṅgatyām anapota-siṃha-nṛpater āsakta-ceto-gataiḥ kandarpānala-dīpitāni sutanor aṅgāni paryākulāḥ | vyālimpan hima-bālukā-paricitaiḥ śrī-gandha-sāra-dravaiḥ sakhyaḥ pāṇi-talāni patra-marutā nirvāpayantyo muhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ जडता- इदम् इष्टम् अनिष्टं तद् इति वेत्ति न किञ्चन । नोत्तरं भाषते प्रश्ने नेक्षते न शृणोति च ॥स्र्स् २।४०१॥ १९९ यत्र ध्यायति निःसंज्ञं जडता सा प्रकीर्तिता । अत्र स्पर्शानभिज्ञत्वं वैवर्ण्यं शिथिलाङ्गता । २०० अकाण्ड-हुङ्कृतिः स्तम्भो निःश्वास-कृशतादयः

atha jaḍatā- idam iṣṭam aniṣṭaṃ tad iti vetti na kiñcana | nottaraṃ bhāṣate praśne nekṣate na śṛṇoti ca ||SRs 2.401|| 199 yatra dhyāyati niḥsaṃjñaṃ jaḍatā sā prakīrtitā | atra sparśānabhijñatvaṃ vaivarṇyaṃ śithilāṅgatā | 200 akāṇḍa-huṅkṛtiḥ stambho niḥśvāsa-kṛśatādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- सङ्कल्पैर् अनपोत-सिंह-नृपतौ संरूढ-मूलाङ्कुरैर् आक्रान्ता तनुतां गता स्मर-शरैः शातेव शातोदरी । अस्मन्-मूलम् इदं तनुत्वम् इति किं लज्जालसे लोचने प्राप्ते पक्ष्म-पुटावृतिं रतिपतेस् तत्-केतनं जृम्भताम्

yathā- saṅkalpair anapota-siṃha-nṛpatau saṃrūḍha-mūlāṅkurair ākrāntā tanutāṃ gatā smara-śaraiḥ śāteva śātodarī | asman-mūlam idaṃ tanutvam iti kiṃ lajjālase locane prāpte pakṣma-puṭāvṛtiṃ ratipates tat-ketanaṃ jṛmbhatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मरणं- तैस् तैः कृतैः प्रतीकारैर् यदि न स्यात् समागमः । २०१ ततः स्यान् मरणोद्योगह् कामाग्नेस् तत्र विक्रियाः

atha maraṇaṃ- tais taiḥ kṛtaiḥ pratīkārair yadi na syāt samāgamaḥ | 201 tataḥ syān maraṇodyogah kāmāgnes tatra vikriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लीला-शुक-चकोरादि-न्यासः स्निग्ध-सखी-करे । २०२ कल-कण्ठ-कलालाप-श्रुतिर् मन्दानिलादरः । ज्योत्स्ना-प्रवेश-माकन्द-मञ्जरी-वीक्षणादयः ॥स्र्स् २।४०५॥ २०३ यथा- तन्वी दर्शन-संज्ञयैव लैत्काम् आपृच्छ्य संवर्धितां न्यासीकृत्य च शारिकां परिजने स्निग्धे समं वीणया । ज्योत्स्नाम् आविशती विशारद-सखी-वर्गेण कर्णान्तिके सिक्तेन ह्य् अनपोत-सिंह-नृपतेर् नाम्ना पुनर् जीविता

līlā-śuka-cakorādi-nyāsaḥ snigdha-sakhī-kare | 202 kala-kaṇṭha-kalālāpa-śrutir mandānilādaraḥ | jyotsnā-praveśa-mākanda-mañjarī-vīkṣaṇādayaḥ ||SRs 2.405|| 203 yathā- tanvī darśana-saṃjñayaiva laitkām āpṛcchya saṃvardhitāṃ nyāsīkṛtya ca śārikāṃ parijane snigdhe samaṃ vīṇayā | jyotsnām āviśatī viśārada-sakhī-vargeṇa karṇāntike siktena hy anapota-siṃha-nṛpater nāmnā punar jīvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र केचिद् अभिलाषात् पूर्वम् इच्छोत्कण्ठा-लक्षणम् अवस्था-द्वयम् अङ्गीकृत्य द्वादशावस्था इति वर्णयन्ति । तत्रेच्छा पुनर् अभिलाषान् न भिद्यते । तत्-प्राप्ति-त्वरालक्षणा उत्कण्ठा तु चिन्तनान् नातिरिच्यते इत्य् उदासितम् । अथ मान-विप्रलम्भः- मुहुः-कृतो मेति नेति प्रतिषेधार्थ-वीप्सया । ईप्सितालिङ्गनादीनां निरोधो मान उच्यते ॥स्र्स् २।४०७॥ २०४ सोऽ यं सहेतु-निर्हेतु-भेदाद् द्वेधात्र हेतुजः । ईर्ष्यया सम्भवेद् ईर्ष्या त्व् अन्यासङ्गिनि वल्लभे ॥स्र्स् २।४०८॥ २०५ असहिष्णुत्वम् एव स्याद् दृष्टेर् अनुमितेः श्रुतेः । ईर्ष्या-माने तु निर्वेदावहित्थ-ग्लानि-दीनताः । २०६ चिन्ता-चापल्य-जडता-मोहाद्या व्यभिचारिणः

atra kecid abhilāṣāt pūrvam icchotkaṇṭhā-lakṣaṇam avasthā-dvayam aṅgīkṛtya dvādaśāvasthā iti varṇayanti | tatrecchā punar abhilāṣān na bhidyate | tat-prāpti-tvarālakṣaṇā utkaṇṭhā tu cintanān nātiricyate ity udāsitam | atha māna-vipralambhaḥ- muhuḥ-kṛto meti neti pratiṣedhārtha-vīpsayā | īpsitāliṅganādīnāṃ nirodho māna ucyate ||SRs 2.407|| 204 so' yaṃ sahetu-nirhetu-bhedād dvedhātra hetujaḥ | īrṣyayā sambhaved īrṣyā tv anyāsaṅgini vallabhe ||SRs 2.408|| 205 asahiṣṇutvam eva syād dṛṣṭer anumiteḥ śruteḥ | īrṣyā-māne tu nirvedāvahittha-glāni-dīnatāḥ | 206 cintā-cāpalya-jaḍatā-mohādyā vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र दर्शनेर्ष्या-मानो, यथा- पच्चक्ख-मंतु-कारअ ज इ चुम्बसि मह इमे हद-कपोले । ता मज्झ पिअ-सहीए बिसेसओ कीस बिण्णओ

tatra darśanerṣyā-māno, yathā- paccakkha-maṃtu-kāraa ja i cumbasi maha ime hada-kapole | tā majjha pia-sahīe bisesao kīsa biṇṇao

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मणि-मालिकादि-लक्षण-मदन-मुद्रानुमिति-प्रियापराध-जनितेर्ष्या-सम्भूतो मानः तत् साध्व् एव कृतम् इत्य् आदिभिर् विपरीत-लक्षणोक्तिभिर् व्यज्यते । गोत्र-स्खलनेन यथा ममैव- नाम-व्यतिक्रम-निमित्त-रुषारुणेन नेत्राञ्चलेन मयि ताडनम् आचरन्त्याः । मा मा स्पृशेति परुषाक्षर-वाद-रम्यं मन्ये तद् एव मुख-पङ्कजम् आयताक्ष्याः

atra maṇi-mālikādi-lakṣaṇa-madana-mudrānumiti-priyāparādha-janiterṣyā-sambhūto mānaḥ tat sādhv eva kṛtam ity ādibhir viparīta-lakṣaṇoktibhir vyajyate | gotra-skhalanena yathā mamaiva- nāma-vyatikrama-nimitta-ruṣāruṇena netrāñcalena mayi tāḍanam ācarantyāḥ | mā mā spṛśeti paruṣākṣara-vāda-ramyaṃ manye tad eva mukha-paṅkajam āyatākṣyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्स्वप्नेर्ष्यया, यथा- स्वप्न-कीर्तित-विपक्षम् अङ्गनाः प्रत्यभित्सुर् अवदन्त्य एव तम् । प्रच्छदान्त-गलिताश्रु-बिन्दुभिः क्रोध-भिन्न-वलयैर् विवर्तनैः ॥स्र्स् २।४१४॥ (रवं। १९।२२) श्रुतिः प्रियापराधस्य श्रुतिर् आप्त-सखी-मुखात् ॥स्र्स् २।४१५॥ २०८अब् श्रुति-जनितेर्ष्यया मानो, यथा- अङ्गुल्य्-अग्र-नखेन बाष्य-सलिलं विक्षिप्य विक्षिप्य किं तूष्णीं रोदिषि कोपने बहुतरं फूत्कृत्य रोदिष्यसि । यस्यास्ते पिशुनोपदेश-वचनैर् मानेऽ तिभूमिं गते निर्विण्णोऽ नुनयं प्रति प्रियतमो मध्यस्थताम् एष्यति ॥स्र्स् २।४१६॥ (अमरु। ५) अत्र पिशुन-सखी-जनोपदेश-जनितो मानो बाष्पादिभिर् व्यज्यते । कारणाभास-सम्भूतो निर्हेतुः स्याद् द्वयोर् अपि । २०८ अवहित्थादयस् तत्र विज्ञेया व्यभिचारिणः

utsvapnerṣyayā, yathā- svapna-kīrtita-vipakṣam aṅganāḥ pratyabhitsur avadantya eva tam | pracchadānta-galitāśru-bindubhiḥ krodha-bhinna-valayair vivartanaiḥ ||SRs 2.414|| (ra.vaṃ. 19.22) śrutiḥ priyāparādhasya śrutir āpta-sakhī-mukhāt ||SRs 2.415|| 208ab śruti-janiterṣyayā māno, yathā- aṅguly-agra-nakhena bāṣya-salilaṃ vikṣipya vikṣipya kiṃ tūṣṇīṃ rodiṣi kopane bahutaraṃ phūtkṛtya rodiṣyasi | yasyāste piśunopadeśa-vacanair māne' tibhūmiṃ gate nirviṇṇo' nunayaṃ prati priyatamo madhyasthatām eṣyati ||SRs 2.416|| (amaru. 5) atra piśuna-sakhī-janopadeśa-janito māno bāṣpādibhir vyajyate | kāraṇābhāsa-sambhūto nirhetuḥ syād dvayor api | 208 avahitthādayas tatra vijñeyā vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गण्ड-परिचुम्बना-पुलकिताङ्ग न पुनश् चिरयिष्यामि ॥) अत्रालीक-स्वापाक्षि-निमीलनादि-सूचित-पुरुष-मान-कारणस्य प्रसाधन-गृह-व्यापार-निमित्तं विलम्बनस्याभासत्वम् । स्त्रिया, यथा- मुञ्च कोपम् अनिमित्त-लोचने सन्ध्यया प्रणमितोऽ स्मि नान्यथा । किं न वेत्सि सहधर्म-चारिणं चक्रवाक-सम-वृत्तिम् आत्मनः ॥स्र्स् २।४२०॥ (कुसं। ८।५७) अत्र पार्वती-मान-कारणस्य परमेश्वर-कृत-सन्ध्या-प्रणामस्याभासत्वम् । ननु अलिअपसुत्तेत्य् अत्र गण्ड-परिचुम्बनस्य निषेधो नास्ति । एवं मुञ्च कोपम् इत्य् अत्र च निषेधो न श्रूयते । तत् कथम् अस्य निर्हेतुकस्य (मेति वा नेति वा निषेधाभावेऽ पि) मानत्वम् इति चेत् । मेति नेति वाचिक-निषेधस्य उपलक्सणत्वात् (अलिअपसुत्तेति) पूर्वस्मिन्न् उदाहरणे अप्रतिक्रियया चुम्बनानङ्गीकार-लक्षणो निषेधो विद्यत एव । अपरत्र (मुञ्च कोपम् इत्य् अत्र) पुनर् अनुत्तर-दानादिना अनङ्गीकार-लक्षणो निषेधो वक्तव्य एव । ननु निर्हेतुकस्य मानस्य भाव-कौटिल्य-रूप-मानस्य च को भेद इति चेद् उच्यते । निर्हेतुक-माने तु कोप-व्याजेन चुम्बनादि-विलम्बनात् प्रेम-परीक्षणं फलम् । भाव-कौटिल्य-माने तु चुम्बनाद्य्-अविलम्बः फलम् इति स्पष्ट एव तयोर् भेदः । निर्हेतुकः स्वयं शाम्येत् स्वयं ग्राहस्मितादिभिः ॥स्र्स् २।४२१॥ २०९ यथा- इदं किम् आर्येण कृतं ममाङ्गे मुग्धे किम् एतद् रचितं त्वयेति । तयोः क्रियान्तेष्व् अनुभोग-चिह्नैः स्मितोत्तरोऽ भूत् कुहनाविरोधः

gaṇḍa-paricumbanā-pulakitāṅga na punaś cirayiṣyāmi ||) atrālīka-svāpākṣi-nimīlanādi-sūcita-puruṣa-māna-kāraṇasya prasādhana-gṛha-vyāpāra-nimittaṃ vilambanasyābhāsatvam | striyā, yathā- muñca kopam animitta-locane sandhyayā praṇamito' smi nānyathā | kiṃ na vetsi sahadharma-cāriṇaṃ cakravāka-sama-vṛttim ātmanaḥ ||SRs 2.420|| (ku.saṃ. 8.57) atra pārvatī-māna-kāraṇasya parameśvara-kṛta-sandhyā-praṇāmasyābhāsatvam | nanu aliapasuttety atra gaṇḍa-paricumbanasya niṣedho nāsti | evaṃ muñca kopam ity atra ca niṣedho na śrūyate | tat katham asya nirhetukasya (meti vā neti vā niṣedhābhāve' pi) mānatvam iti cet | meti neti vācika-niṣedhasya upalaksaṇatvāt (aliapasutteti) pūrvasminn udāharaṇe apratikriyayā cumbanānaṅgīkāra-lakṣaṇo niṣedho vidyata eva | aparatra (muñca kopam ity atra) punar anuttara-dānādinā anaṅgīkāra-lakṣaṇo niṣedho vaktavya eva | nanu nirhetukasya mānasya bhāva-kauṭilya-rūpa-mānasya ca ko bheda iti ced ucyate | nirhetuka-māne tu kopa-vyājena cumbanādi-vilambanāt prema-parīkṣaṇaṃ phalam | bhāva-kauṭilya-māne tu cumbanādy-avilambaḥ phalam iti spaṣṭa eva tayor bhedaḥ | nirhetukaḥ svayaṃ śāmyet svayaṃ grāhasmitādibhiḥ ||SRs 2.421|| 209 yathā- idaṃ kim āryeṇa kṛtaṃ mamāṅge mugdhe kim etad racitaṃ tvayeti | tayoḥ kriyānteṣv anubhoga-cihnaiḥ smitottaro' bhūt kuhanāvirodhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र लक्ष्मी-नारायणयोर् अन्योन्य-मानस्य परस्पर-कृत-भोग-चिह्न-लक्षण-कारणाभास-जनितस्य स्मितोत्तरतया स्वयं शान्तिर् अवगम्यते । हेतुजस् तु शमं याति यथायोग्यं प्रकल्पितैः । साम्ना भेदेन दानेन नत्य्-उपेक्षा-रसान्तरैः । २१० तत्र प्रियोक्ति-कथनं यत् तु तत् साम गीयते

atra lakṣmī-nārāyaṇayor anyonya-mānasya paraspara-kṛta-bhoga-cihna-lakṣaṇa-kāraṇābhāsa-janitasya smitottaratayā svayaṃ śāntir avagamyate | hetujas tu śamaṃ yāti yathāyogyaṃ prakalpitaiḥ | sāmnā bhedena dānena naty-upekṣā-rasāntaraiḥ | 210 tatra priyokti-kathanaṃ yat tu tat sāma gīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र यथा ममैव- अनन्य-साधारण एष दासः किम् अन्यथा चेतसि शङ्कयेति । प्रिये वदत्य् आदृतया कयाचिन् नाज्ञायि मानोऽ पि सखी-जनोऽ पि

tatra yathā mamaiva- ananya-sādhāraṇa eṣa dāsaḥ kim anyathā cetasi śaṅkayeti | priye vadaty ādṛtayā kayācin nājñāyi māno' pi sakhī-jano' pi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रिय-सामोक्ति-जनिता कस्याश्चिद् मान-शान्तिः सखी-जन-मानाद्य्-अज्ञान-सूचितैर् आलिङ्गनादिभिर् व्यज्यते । सख्यादिभिर् उपालम्भ-प्रयोगो भेद उच्यते ॥स्र्स् २।४२५॥ २११ यथा- विहायैतन् मान-व्यसनम् अनयोस् तन्वि कुचयोर् विधेयस् ते प्रेयान् यदि वयम् अनुल्लङ्घ्य-वचसः । सखीभ्यः स्निग्धाभ्यो गिरम् इति निशम्यैण-नयना निवापाम्भो दत्ते नयन-सलिलैर् मान-सुहृदे

atra priya-sāmokti-janitā kasyāścid māna-śāntiḥ sakhī-jana-mānādy-ajñāna-sūcitair āliṅganādibhir vyajyate | sakhyādibhir upālambha-prayogo bheda ucyate ||SRs 2.425|| 211 yathā- vihāyaitan māna-vyasanam anayos tanvi kucayor vidheyas te preyān yadi vayam anullaṅghya-vacasaḥ | sakhībhyaḥ snigdhābhyo giram iti niśamyaiṇa-nayanā nivāpāmbho datte nayana-salilair māna-suhṛde

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याजेन भूषणादीनां प्रदानं दानम् उच्यते ॥स्र्स् २।४२७॥ २१२अब् यथा- मुहुर् उपहसिताम् इवालि-नादैर् वितरसि नः कलिकां किम्-अर्थम् एनाम् । अधिरजनि गतेन धाम्नि तस्याः शठः कलिर् एव महांस् त्वयाद्य दत्तः ॥स्र्स् २।४२८॥ (शिव। ७।५५) नतिः पाद-प्रणामः स्यात् ॥स्र्स् २।४२९॥ २१२च् तया, यथा- पिशुन-वचन-रोषात् किंचिद् आकुञ्चित-भ्रूः प्रणमति निज-नाथे पाद-पर्यन्त-पीठम् । युवतिर् अलम् अपाङ्ग-स्यन्दिनो बाष्प-बिन्दून् अनयत कुच-युग्मे निर्गुणां हार-वल्लीम्

vyājena bhūṣaṇādīnāṃ pradānaṃ dānam ucyate ||SRs 2.427|| 212ab yathā- muhur upahasitām ivāli-nādair vitarasi naḥ kalikāṃ kim-artham enām | adhirajani gatena dhāmni tasyāḥ śaṭhaḥ kalir eva mahāṃs tvayādya dattaḥ ||SRs 2.428|| (śi.va. 7.55) natiḥ pāda-praṇāmaḥ syāt ||SRs 2.429|| 212c tayā, yathā- piśuna-vacana-roṣāt kiṃcid ākuñcita-bhrūḥ praṇamati nija-nāthe pāda-paryanta-pīṭham | yuvatir alam apāṅga-syandino bāṣpa-bindūn anayata kuca-yugme nirguṇāṃ hāra-vallīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादाङ्गुष्ठावेष्ठित केश-दृढाकर्षण-सुखम् ॥] अत्र शय्यायां चरणावकाश-स्थिति-मौनादिभिर् उपेक्षा । तया जनिता मानस्य शान्तिश् चरणाङ्गुष्ठ-वेष्टित-केश-दृढाकर्षणेन व्यज्यते । आकस्मिक-भयादीनां कल्पना स्यद् रसान्तरम् । यादृच्छिकं बुद्धि-पूर्वम् इति द्वेधा निगद्यते । २१३ अनुकूलेन दैवेन कृतं यादृच्छिकं भवेत्

pādāṅguṣṭhāveṣṭhita keśa-dṛḍhākarṣaṇa-sukham ||] atra śayyāyāṃ caraṇāvakāśa-sthiti-maunādibhir upekṣā | tayā janitā mānasya śāntiś caraṇāṅguṣṭha-veṣṭita-keśa-dṛḍhākarṣaṇena vyajyate | ākasmika-bhayādīnāṃ kalpanā syad rasāntaram | yādṛcchikaṃ buddhi-pūrvam iti dvedhā nigadyate | 213 anukūlena daivena kṛtaṃ yādṛcchikaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन मान-शान्तिर्, यथा- मानम् अस्या निराकर्तुं पादयोर् मे पतिष्यतः । उपकाराय दिष्ट्यैतद् उदीणं घन-गर्जितम् ॥स्र्स् २।४३४॥ (काआ। २।२९०) अत्र मान-प्रणोदन-घन-गर्जित-सन्त्रासस्य प्रिय-प्रयत्नैर् विना दैव-वशेन सम्भूतत्वाद् यादृच्छिकत्वम् । प्रत्युत्पन्न-धिया पुंसा कल्पितं बुद्धि-पूर्वकम् ॥स्र्स् २।४३५॥ २१४ यथा- लीला-तामरसाहतोऽ न्य-वनिता-निःशङ्क-दष्टाधरः कश्चित् केसर-दूषितेक्षण इव व्यामील्य नेत्रे स्थितः । मुग्धा कुड्मलिताननेन ददती वायुं स्थिता तस्य सा भ्रान्त्या धूर्ततयाथ सा नतिम् ऋते तेनानिशं चुम्बिता ॥स्र्स् २।४३६॥ (अमरु ७२) अत्र मानापनोदनस्य प्रिय-त्रासस्य नेत्र-व्यावृत्ति-नटन-लक्षणतया नायकस्य प्रत्युत्पन्न-मत्या कल्पितत्वाद् बुद्धि-पूर्वकत्वम् । अथ प्रवासः- पूर्व-सङ्गतयोर् यूनोर् भवेद् देशान्तरादिभिः । चरण-व्यवधानं यत् स प्रवास इतीर्यते ॥स्र्स् २।४३७॥ २१५ तज्-जन्यो विप्रलम्भोऽ पि प्रवासत्वेन संमतः । हर्ष-गर्व-मद-व्रीडा वर्जयित्वा समीरिताः ॥स्र्स् २।४३८॥ २१६ शृङ्गार-योग्याः सर्वेऽ पि प्रवास-व्यभिचारिणः । कार्यतः सम्भ्रमाच् छापात् स त्रिधा तत्र कार्यजः ॥स्र्स् २।४३९॥ २१७ बुद्धि-पूर्वतया यूनोः संविधान-व्यपेक्षया । वृत्तो वर्तिष्यमाणश् च वर्तमान इति त्रिधा ॥स्र्स् २।४४०॥ २१८ धर्मार्थ-सङ्ग्रहाय बुद्धि-पूर्वो व्यापारः कार्यम् । तेन वृत्तो, यथा- क्रिया-प्रबन्धाद् अयम् अध्वराणाम् अजस्रम् आहूत-सहस्र-नेत्रः । शच्याश् चिरं पाण्डु-कपोल-लम्बान् मन्दार-शून्यान् अलकांश् चकार ॥स्र्स् २।४४१॥ (रवं। ६।२३) अत्र पुरन्दरस्य पूर्वं शचीम् आमन्त्र्य पश्चाद् अध्वर-प्रदेश-गमनेन तयोः संविधान् अव्यपेक्षया (कार्यतो) विप्रलम्भस्य भूत-पूर्वत्वम् । वर्तिष्यमाणो, यथा- भवतु विदितं छद्मालापैर् अलं प्रिय गम्यतां तनुर् अपि न ते दोषोऽ स्माकं विधिस् तु पराङ्मुखः । तव यथा तथाभूतं प्रेम प्रपन्नम् इमां दशां प्रकृति-चपले का नः पीडा गते हत-जीविते ॥स्र्स् २।४४२॥ (अमरु ३०) वर्तमानो, यथा- यामीति प्रिय-पुष्टायाः प्रियायाः कण्ठ-लग्नयोः । वचो-जीवितयोर् आसीत् पुरो निःसरणे रणः

tena māna-śāntir, yathā- mānam asyā nirākartuṃ pādayor me patiṣyataḥ | upakārāya diṣṭyaitad udīṇaṃ ghana-garjitam ||SRs 2.434|| (kā.ā. 2.290) atra māna-praṇodana-ghana-garjita-santrāsasya priya-prayatnair vinā daiva-vaśena sambhūtatvād yādṛcchikatvam | pratyutpanna-dhiyā puṃsā kalpitaṃ buddhi-pūrvakam ||SRs 2.435|| 214 yathā- līlā-tāmarasāhato' nya-vanitā-niḥśaṅka-daṣṭādharaḥ kaścit kesara-dūṣitekṣaṇa iva vyāmīlya netre sthitaḥ | mugdhā kuḍmalitānanena dadatī vāyuṃ sthitā tasya sā bhrāntyā dhūrtatayātha sā natim ṛte tenāniśaṃ cumbitā ||SRs 2.436|| (amaru 72) atra mānāpanodanasya priya-trāsasya netra-vyāvṛtti-naṭana-lakṣaṇatayā nāyakasya pratyutpanna-matyā kalpitatvād buddhi-pūrvakatvam | atha pravāsaḥ- pūrva-saṅgatayor yūnor bhaved deśāntarādibhiḥ | caraṇa-vyavadhānaṃ yat sa pravāsa itīryate ||SRs 2.437|| 215 taj-janyo vipralambho' pi pravāsatvena saṃmataḥ | harṣa-garva-mada-vrīḍā varjayitvā samīritāḥ ||SRs 2.438|| 216 śṛṅgāra-yogyāḥ sarve' pi pravāsa-vyabhicāriṇaḥ | kāryataḥ sambhramāc chāpāt sa tridhā tatra kāryajaḥ ||SRs 2.439|| 217 buddhi-pūrvatayā yūnoḥ saṃvidhāna-vyapekṣayā | vṛtto vartiṣyamāṇaś ca vartamāna iti tridhā ||SRs 2.440|| 218 dharmārtha-saṅgrahāya buddhi-pūrvo vyāpāraḥ kāryam | tena vṛtto, yathā- kriyā-prabandhād ayam adhvarāṇām ajasram āhūta-sahasra-netraḥ | śacyāś ciraṃ pāṇḍu-kapola-lambān mandāra-śūnyān alakāṃś cakāra ||SRs 2.441|| (ra.vaṃ. 6.23) atra purandarasya pūrvaṃ śacīm āmantrya paścād adhvara-pradeśa-gamanena tayoḥ saṃvidhān avyapekṣayā (kāryato) vipralambhasya bhūta-pūrvatvam | vartiṣyamāṇo, yathā- bhavatu viditaṃ chadmālāpair alaṃ priya gamyatāṃ tanur api na te doṣo' smākaṃ vidhis tu parāṅmukhaḥ | tava yathā tathābhūtaṃ prema prapannam imāṃ daśāṃ prakṛti-capale kā naḥ pīḍā gate hata-jīvite ||SRs 2.442|| (amaru 30) vartamāno, yathā- yāmīti priya-puṣṭāyāḥ priyāyāḥ kaṇṭha-lagnayoḥ | vaco-jīvitayor āsīt puro niḥsaraṇe raṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सम्भ्रमात्- आवेगः सम्भ्रमः सोऽ पि नैको दिव्यादिभेदतः ॥स्र्स् २।४४४॥ २१९अ तत्र दिव्यो, यथा- तिष्ठेत् कोप-वशात् प्रभाव-पिहिता दीर्घं न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन् मयि पुनर्-भावार्द्रम् अस्या मनः । तां हर्तुं विबुध-द्विषोऽ पि न च मे शक्ताः पुरो-वर्तिनीं सा चात्यन्तम् अगोचरं नयनयोर् यातेति कोऽ यं विधिः ॥स्र्स् २।४४५॥ (विउ। ४।९) अत्र विप्रलम्भस्य कारणान्तर-निरासेन कोऽ यं विधिर् इति विधेः कारणत्वाभिप्रायेण दिव्य-सम्भ्रम-जनितत्वं प्रतीयते । अथ शापः- शापो वैरूप्यताद् रूप्य-प्रवृत्तेर् द्विविधो भवेत् । २१९ प्रवासः शाप-वैरूप्याद् अहल्या-गौतमादिषु

atha sambhramāt- āvegaḥ sambhramaḥ so' pi naiko divyādibhedataḥ ||SRs 2.444|| 219a tatra divyo, yathā- tiṣṭhet kopa-vaśāt prabhāva-pihitā dīrghaṃ na sā kupyati svargāyotpatitā bhaven mayi punar-bhāvārdram asyā manaḥ | tāṃ hartuṃ vibudha-dviṣo' pi na ca me śaktāḥ puro-vartinīṃ sā cātyantam agocaraṃ nayanayor yāteti ko' yaṃ vidhiḥ ||SRs 2.445|| (vi.u. 4.9) atra vipralambhasya kāraṇāntara-nirāsena ko' yaṃ vidhir iti vidheḥ kāraṇatvābhiprāyeṇa divya-sambhrama-janitatvaṃ pratīyate | atha śāpaḥ- śāpo vairūpyatād rūpya-pravṛtter dvividho bhavet | 219 pravāsaḥ śāpa-vairūpyād ahalyā-gautamādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताद्रूप्येण, यथा- कश्चित् कान्ता-विरह-गुरुणा स्वाधिकारात् प्रमत्तः शापेनास्तंगमित-महिमा वर्ष-भोग्येण भर्तुः । यक्षश् चक्रे जनक-तनया-स्नान-पुण्योदकेषु स्निग्ध-च्छाया-तरुषु वसतिं राम-गिर्य्-आश्रमेषु ॥स्र्स् २।४४७॥ [मेदू। १।१] अथ करुण-विप्रलम्भः- द्वयोर् एकस्य मरणे पुनर् उज्जीवनावधौ । २२० विरहः करुणोऽ न्यस्य सङ्गमाशानुवर्तनात्

tādrūpyeṇa, yathā- kaścit kāntā-viraha-guruṇā svādhikārāt pramattaḥ śāpenāstaṃgamita-mahimā varṣa-bhogyeṇa bhartuḥ | yakṣaś cakre janaka-tanayā-snāna-puṇyodakeṣu snigdha-cchāyā-taruṣu vasatiṃ rāma-giry-āśrameṣu ||SRs 2.447|| [me.dū. 1.1] atha karuṇa-vipralambhaḥ- dvayor ekasya maraṇe punar ujjīvanāvadhau | 220 virahaḥ karuṇo' nyasya saṅgamāśānuvartanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करुण-भ्रम-कारित्वात् सोऽ यं करुण उच्यते । २२१ सञ्चारिणोऽ नुभावाश् च करुणेऽ पि प्रवासवत्

karuṇa-bhrama-kāritvāt so' yaṃ karuṇa ucyate | 221 sañcāriṇo' nubhāvāś ca karuṇe' pi pravāsavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- अथ मदन-वधूर् उपप्लवान्तं व्यसन-कृशो प्रतिपालयां बभूव । शशिन इव दिवातनस्य रेखा किरण-परिक्षय-धूसरा प्रदोषम् ॥स्र्स् २।४५०॥ (कुसं। ४।४६) अत्राकाश-सरस्वती-प्रत्ययेन रतेर् विप्रलम्भः कृशत्वाद्य्-अनुमितैर् ग्लान्य्-आदिभिः व्यभिचारि-भावैः पोषितः समय-परिपालनादिभिर् अनुभावैर् व्यज्यते । अत्र केचिद् आहुः-करुणो नाम विप्रलम्भ-शृङ्गारो नास्ति । उभयालम्बनस्य तस्य एकत्रैवासम्भवात् । यत्र त्व् एकस्यापाये सति तद्-इतर-गताः प्रलापादयो भवन्ति स शोकान् न भिद्यते इति । तद् अयुक्तम् । यत्र पुनर्-उज्जीवनेन सम्भोगो नास्ति, तत्र सत्यं शोक एव । यत्र सोऽ स्ति तत्र विप्रलम्भ एव । अन्यथा सम्भोग-शिरस्के अन्यतरापाय-लक्षणे वैरूप्य-शाप-प्रवासेऽ पि शोक-रूपत्वापत्तेः । नन्व् एवं प्रवास-करुणयोः को भेद इति चेद् उच्यते-शरीरेण देशान्तर-गमने प्रवासः । प्राणैर् देशान्तर-गमने करुण इति । अत्र केचिद् अयोग-शब्दस्य पूर्वानुराग-वाचकत्वं विप्रयोग-शब्दस्य मानादि-वाचकत्वं चाभिप्रेत्य अयोगो विप्रयोगश् चेति सम्भोगाद् अन्यस्य शृङ्गारस्य विभागम् आहुः । विप्रलम्भ-पदस्याप्रयोगे च कारणं ब्रुवते-(सङ्केत-स्थानम् आगमिष्यामीति) उक्त्वा सङ्केतम् अप्राप्तौ तद्-व्यतिक्रमे (ततो) नायिकान्तरानुसरणे च विप्रलम्भ-शब्दस्य (मुख्यः) प्रयोगः । वञ्चनार्थत्वात् तस्य । (अयोग-विप्रयोग-विशेषत्वाद् विप्रलम्भस्य तादृश-विशेषाभिधायकस्य विप्रलम्भ-शब्दस्य) तत्-सामान्याभिधायित्वे तु विप्रलम्भ-शब्दस्य उपचरितत्वापत्तेर् इति । तद् अयुक्तम् । चतुर्विधेऽ पि विप्रलम्भे वञ्चन-रूपस्यार्थस्य मुख्यत एव सिद्धेः । तथा च श्री-भोजः- विप्रलम्भस्य यदि वा वञ्चनामात्र-वाचिनः । विना समासे चतुराश् चतुरोऽ र्थान् नियुञ्जते

yathā- atha madana-vadhūr upaplavāntaṃ vyasana-kṛśo pratipālayāṃ babhūva | śaśina iva divātanasya rekhā kiraṇa-parikṣaya-dhūsarā pradoṣam ||SRs 2.450|| (ku.saṃ. 4.46) atrākāśa-sarasvatī-pratyayena rater vipralambhaḥ kṛśatvādy-anumitair glāny-ādibhiḥ vyabhicāri-bhāvaiḥ poṣitaḥ samaya-paripālanādibhir anubhāvair vyajyate | atra kecid āhuḥ-karuṇo nāma vipralambha-śṛṅgāro nāsti | ubhayālambanasya tasya ekatraivāsambhavāt | yatra tv ekasyāpāye sati tad-itara-gatāḥ pralāpādayo bhavanti sa śokān na bhidyate iti | tad ayuktam | yatra punar-ujjīvanena sambhogo nāsti, tatra satyaṃ śoka eva | yatra so' sti tatra vipralambha eva | anyathā sambhoga-śiraske anyatarāpāya-lakṣaṇe vairūpya-śāpa-pravāse' pi śoka-rūpatvāpatteḥ | nanv evaṃ pravāsa-karuṇayoḥ ko bheda iti ced ucyate-śarīreṇa deśāntara-gamane pravāsaḥ | prāṇair deśāntara-gamane karuṇa iti | atra kecid ayoga-śabdasya pūrvānurāga-vācakatvaṃ viprayoga-śabdasya mānādi-vācakatvaṃ cābhipretya ayogo viprayogaś ceti sambhogād anyasya śṛṅgārasya vibhāgam āhuḥ | vipralambha-padasyāprayoge ca kāraṇaṃ bruvate-(saṅketa-sthānam āgamiṣyāmīti) uktvā saṅketam aprāptau tad-vyatikrame (tato) nāyikāntarānusaraṇe ca vipralambha-śabdasya (mukhyaḥ) prayogaḥ | vañcanārthatvāt tasya | (ayoga-viprayoga-viśeṣatvād vipralambhasya tādṛśa-viśeṣābhidhāyakasya vipralambha-śabdasya) tat-sāmānyābhidhāyitve tu vipralambha-śabdasya upacaritatvāpatter iti | tad ayuktam | caturvidhe' pi vipralambhe vañcana-rūpasyārthasya mukhyata eva siddheḥ | tathā ca śrī-bhojaḥ- vipralambhasya yadi vā vañcanāmātra-vācinaḥ | vinā samāse caturāś caturo' rthān niyuñjate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वानुरागे विविधं वञ्चनं व्रीडितादिभिः । माने विरुद्धं तत् प्राहुः पुनर् ईर्ष्यायितादिभिः

pūrvānurāge vividhaṃ vañcanaṃ vrīḍitādibhiḥ | māne viruddhaṃ tat prāhuḥ punar īrṣyāyitādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्याविद्धं दीर्घ-कालत्वात् प्रवासे तत् प्रतीयते । विनिषिद्धं तु करुणे करुणत्वेन गीयते ॥स्र्स् २।४५३॥ (सकआ। ५।६३,६५-६) अथ सम्भोगः- स्पर्शनालिङ्गनादीनाम् आनुकूल्यान् निषेवणम् । २२२ घटते यत्र यूनोर् यत् स सम्भोगश् चतुर्विधः

nyāviddhaṃ dīrgha-kālatvāt pravāse tat pratīyate | viniṣiddhaṃ tu karuṇe karuṇatvena gīyate ||SRs 2.453|| (sa.ka.ā. 5.63,65-6) atha sambhogaḥ- sparśanāliṅganādīnām ānukūlyān niṣevaṇam | 222 ghaṭate yatra yūnor yat sa sambhogaś caturvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रायम् अर्थः-प्राग्-असङ्गतयोः सङ्गत-वियुक्तयोर् वा नायिका-नायकयोः परस्पर-समागमे प्राग्-उत्पन्ना तदानीन्तनी वा रतिः प्रेप्सितालिङ्गनादीनां प्राप्तौ सत्यां उपजायमानैर् हर्षादिभिः संसृज्यमाना चन्द्रोदयादिभिर् उद्दीपिता स्मितादिभिर् व्यज्यमाना प्राप्त-प्रकर्षा सम्भोग-शृङ्गार इत्य् आख्यायते । स च वक्ष्यमाण-क्रमेण चतुर्विधः । सङ्क्षिप्तः सङ्कीर्णः सम्पन्नतरः समृद्धिमान् इति ते । २२३ पूर्वानुराग-मान-प्रवास-करुणानुसम्भवाः क्रमतः

atrāyam arthaḥ-prāg-asaṅgatayoḥ saṅgata-viyuktayor vā nāyikā-nāyakayoḥ paraspara-samāgame prāg-utpannā tadānīntanī vā ratiḥ prepsitāliṅganādīnāṃ prāptau satyāṃ upajāyamānair harṣādibhiḥ saṃsṛjyamānā candrodayādibhir uddīpitā smitādibhir vyajyamānā prāpta-prakarṣā sambhoga-śṛṅgāra ity ākhyāyate | sa ca vakṣyamāṇa-krameṇa caturvidhaḥ | saṅkṣiptaḥ saṅkīrṇaḥ sampannataraḥ samṛddhimān iti te | 223 pūrvānurāga-māna-pravāsa-karuṇānusambhavāḥ kramataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सङ्क्षिप्तः- युवानौ यत्र संक्षिप्तान् साध्वस-व्रीडितादिभिः । २२४ उपचारान् निषेवेते स संक्षिप्त इतीरितः

tatra saṅkṣiptaḥ- yuvānau yatra saṃkṣiptān sādhvasa-vrīḍitādibhiḥ | 224 upacārān niṣevete sa saṃkṣipta itīritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुष-गत-साध्वसेन सङ्क्षिप्तो, यथा- लीला-हितुलिअ-सेलो रक्खदु वो राहिआइ त्थण-पट्ठे । हरिणो पुढम-समाअम-सद्धस-बस-बेबिलो हत्थो

puruṣa-gata-sādhvasena saṅkṣipto, yathā- līlā-hitulia-selo rakkhadu vo rāhiāi tthaṇa-paṭṭhe | hariṇo puḍhama-samāama-saddhasa-basa-bebilo hattho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरेः प्रथम-समागम-साध्वस-वश-वेपन-शीलो हस्तः ॥) स्त्री-साध्वसात् सङ्क्षिप्तो, यथा- चुम्बनेष्व् अधर-दान-वर्जितं सन्न-हस्त-मदयोपगूहने । क्लिष्ट-मन्मथम् अपि प्रियं प्रभोर् दुर्लभ-प्रतिकृतं वधूरतम् ॥स्र्स् २।४५८॥ (कुसं। ८।८) अथ सङ्कीर्णः- सङ्कीर्णस् तु पराधीन व्यलीक-मरणादिभिः । २२५ सङ्कीर्यमाणः सम्भोगः किञ्चित् पुष्पेषु-पेशलः

hareḥ prathama-samāgama-sādhvasa-vaśa-vepana-śīlo hastaḥ ||) strī-sādhvasāt saṅkṣipto, yathā- cumbaneṣv adhara-dāna-varjitaṃ sanna-hasta-madayopagūhane | kliṣṭa-manmatham api priyaṃ prabhor durlabha-pratikṛtaṃ vadhūratam ||SRs 2.458|| (ku.saṃ. 8.8) atha saṅkīrṇaḥ- saṅkīrṇas tu parādhīna vyalīka-maraṇādibhiḥ | 225 saṅkīryamāṇaḥ sambhogaḥ kiñcit puṣpeṣu-peśalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- विमर्द-रम्याणि समत्सराणि विभेजिरे तैर् मिथुनै रतानि । वैयात्य-विस्रम्भ-विकल्पितानि मानावसादाद् विशदीकृतानि

yathā- vimarda-ramyāṇi samatsarāṇi vibhejire tair mithunai ratāni | vaiyātya-visrambha-vikalpitāni mānāvasādād viśadīkṛtāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सम्पन्नः- भय-व्यलीक-स्मरणाद्य्-अभावात् प्राप्त-वैभवः । २२६ प्रोषितागतयोर् यूनोर् भोगः सम्पन्न ईरितः

atha sampannaḥ- bhaya-vyalīka-smaraṇādy-abhāvāt prāpta-vaibhavaḥ | 226 proṣitāgatayor yūnor bhogaḥ sampanna īritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- दंत-क्खअं कबोले कअग्गहुब्बेल्लिओ अ धम्मिल्लो । परिघुम्मिराअ दिट्ठी पिआगमं साहै बहूए

yathā- daṃta-kkhaaṃ kabole kaaggahubbellio a dhammillo | parighummirāa diṭṭhī piāgamaṃ sāhai bahūe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिघूर्णन-शीला च दृष्टिः प्रियागमं साधयति वध्वाः ॥) अत्र अप्रथम-सम्भोगत्वाद् भयाभावः । दन्त-क्षतादिष्व् अङ्गार्पणानुकूल्येन व्यलीक-स्मरणाद्य्-अभावः । ताभ्याम् उपारूढ-वैभवः सम्पद्यते सम्भोगः । अथ समृद्धिमान्- पुनर् उज्जीवने भोग-समृद्धिः कियती भवेत् । २२७ शिवाभ्याम् एव विज्ञेयम् इत्य् अयं हि समृद्धिमान्

parighūrṇana-śīlā ca dṛṣṭiḥ priyāgamaṃ sādhayati vadhvāḥ ||) atra aprathama-sambhogatvād bhayābhāvaḥ | danta-kṣatādiṣv aṅgārpaṇānukūlyena vyalīka-smaraṇādy-abhāvaḥ | tābhyām upārūḍha-vaibhavaḥ sampadyate sambhogaḥ | atha samṛddhimān- punar ujjīvane bhoga-samṛddhiḥ kiyatī bhavet | 227 śivābhyām eva vijñeyam ity ayaṃ hi samṛddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- चन्द्रापीडं सा च जग्राह कण्ठे कण्ठ-स्थानं जीवितं च प्रपेदे । तेनापूर्वा सा समुल्लास-लक्ष्मीम् इन्दु-स्पृष्टां सिन्धु-लेखेव भेजे

yathā- candrāpīḍaṃ sā ca jagrāha kaṇṭhe kaṇṭha-sthānaṃ jīvitaṃ ca prapede | tenāpūrvā sā samullāsa-lakṣmīm indu-spṛṣṭāṃ sindhu-lekheva bheje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- अकलिअ-परिरम्भ-बिब्भमाइ अजणिअ-चुम्बण-डम्बराइ दूरं । अघडिअ-घण-ताडणाइ णिच्चं णमह अणंग-रहीण मोहणाइं

yathā vā- akalia-parirambha-bibbhamāi ajaṇia-cumbaṇa-ḍambarāi dūraṃ | aghaḍia-ghaṇa-tāḍaṇāi ṇiccaṃ ṇamaha aṇaṃga-rahīṇa mohaṇāiṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजनित-चुम्बन-डम्बराणि दूरम् । अघटित-घन-ताडनानि नित्यं नमतानङ्ग-रत्योर् मोहनानि ॥) अत्र पुनर्-उज्जीवितेनअ कामेन सह रत्या रतेर् बाह्योपचारानपेक्षयैव तत्-फल-रूप-सुख-प्राप्ति-कथनात् सम्भोगः समृद्ध्यति । अथ हास्यः- विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । २२८ हासः सदस्य-रस्यत्वं नीतो हास्य इतीर्यते

ajanita-cumbana-ḍambarāṇi dūram | aghaṭita-ghana-tāḍanāni nityaṃ namatānaṅga-ratyor mohanāni ||) atra punar-ujjīvitenaa kāmena saha ratyā rater bāhyopacārānapekṣayaiva tat-phala-rūpa-sukha-prāpti-kathanāt sambhogaḥ samṛddhyati | atha hāsyaḥ- vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 228 hāsaḥ sadasya-rasyatvaṃ nīto hāsya itīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रालस्य-ग्लानि-निद्रा-व्याध्य्-आद्या व्यभिचारिणः । २२९ एष द्वेधा भवेद् आत्म-पर-स्थिति-विभागतः

tatrālasya-glāni-nidrā-vyādhy-ādyā vyabhicāriṇaḥ | 229 eṣa dvedhā bhaved ātma-para-sthiti-vibhāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.