Simhabhupala: Rasarnavasudhakara 3

प्रकरी-नियताप्त्यानुगुण्याद् अत्राङ्ग-कल्पनम् । ५९ अपवादोऽ थ सम्फेटो विद्रव-द्रव-शक्तयः

prakarī-niyatāptyānuguṇyād atrāṅga-kalpanam | 59 apavādo' tha sampheṭo vidrava-drava-śaktayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्युति-प्रसङ्गौ छलन-व्यवसायौ निरोधनम् । ६० प्ररोचना विचलनम् आदानं स्युस् त्रयोदश

dyuti-prasaṅgau chalana-vyavasāyau nirodhanam | 60 prarocanā vicalanam ādānaṃ syus trayodaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सादृश्यं यत्र सङ्क्षोभात् तत् सारूप्यं निरूप्यते । ईप्सितार्थ-प्रसिद्ध्य्-अर्थं कथ्यन्ते यत्र सूरिभिः

sādṛśyaṃ yatra saṅkṣobhāt tat sārūpyaṃ nirūpyate | īpsitārtha-prasiddhy-arthaṃ kathyante yatra sūribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोजनान्य् अनेकानि सा मालेत्य् अभिधीयते । यत् प्रसन्नेन सारूप्यं यत्र पूजयितुं वचः

prayojanāny anekāni sā mālety abhidhīyate | yat prasannena sārūpyaṃ yatra pūjayituṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तुति-प्रकाशनं तत् तु स्मृतं मधुर-भाषणम् । प्रश्नेनैवोत्तरं यत्र सा पृच्छा परिकीर्तिता

stuti-prakāśanaṃ tat tu smṛtaṃ madhura-bhāṣaṇam | praśnenaivottaraṃ yatra sā pṛcchā parikīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिगृह्य तु शास्त्रार्थं यद् वाक्यम् अभिधीयते । विद्वन्-मनोहरं स्वन्तम् उपदिष्टं तद् उच्यते

pratigṛhya tu śāstrārthaṃ yad vākyam abhidhīyate | vidvan-manoharaṃ svantam upadiṣṭaṃ tad ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथादेशं यथा-कालं यथा-रूपं च वर्ण्यते । यत् प्रत्यक्षं परोक्षं वा तद् दृष्टम् दृष्टवन् मतम्

yathādeśaṃ yathā-kālaṃ yathā-rūpaṃ ca varṇyate | yat pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā tad dṛṣṭam dṛṣṭavan matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्री-सिंह-भूपेन कवीश्वराणां विश्राणितानेक-विभूषणेन । षट्त्रिंशद् उक्तानि हि भूषणानि सलक्ष्मलक्ष्याणि मुनेर् मतेन

śrī-siṃha-bhūpena kavīśvarāṇāṃ viśrāṇitāneka-vibhūṣaṇena | ṣaṭtriṃśad uktāni hi bhūṣaṇāni salakṣmalakṣyāṇi muner matena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षद् एवोपदेशेन प्रायो धर्म-समन्वयात् । अङ्गाङ्गि-भाव-सम्पन्न-समस्त-रस-संश्रयात्

sākṣad evopadeśena prāyo dharma-samanvayāt | aṅgāṅgi-bhāva-sampanna-samasta-rasa-saṃśrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृत्य्-अवस्था-सन्ध्यादि-सम्पत्त्य्-उपनिबन्धनात् । आहुः प्रकरणादीनां नाटकं प्रकृतिं बुधाः

prakṛty-avasthā-sandhyādi-sampatty-upanibandhanāt | āhuḥ prakaraṇādīnāṃ nāṭakaṃ prakṛtiṃ budhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिदेश-बल-प्रापत-नाटकाङ्गोपजीवनात् । अन्यानि रूपकाणि स्युर् विकारा नाटकं प्रति

atideśa-bala-prāpata-nāṭakāṅgopajīvanāt | anyāni rūpakāṇi syur vikārā nāṭakaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो हि लक्षणं पूर्वं नाटकस्याभिधीयते । दिव्येन वा मानुषेण धीरोदात्तेन संयुतम्

ato hi lakṣaṇaṃ pūrvaṃ nāṭakasyābhidhīyate | divyena vā mānuṣeṇa dhīrodāttena saṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गार-वीरान्यतर-प्रधान-रस-संश्रयम् । ख्यातेति वृत्त-सम्बद्धं सन्धि-पञ्चक-संयुतम्

śṛṅgāra-vīrānyatara-pradhāna-rasa-saṃśrayam | khyāteti vṛtta-sambaddhaṃ sandhi-pañcaka-saṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृत्य्-अवस्था-सन्ध्य्-अङ्ग-सन्ध्य्-अन्तर-विभूषणैः । पताका-स्थानकैर् वृत्ति-तद्-अङ्गैश् च प्रवृत्तिभिः

prakṛty-avasthā-sandhy-aṅga-sandhy-antara-vibhūṣaṇaiḥ | patākā-sthānakair vṛtti-tad-aṅgaiś ca pravṛttibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ द्रवः- गुरु-व्यतिक्रमं प्राह द्रवं तु भरतो मुनिः ॥स्र्स् ३।१२९॥ ६३अ यथा तत्रैव, करङ्कः- धिक् शौण्डीर्य-मदोद्धतं भुज-वनं धिक् चन्द्रहासं च ते धिग् वक्त्राणि निकृत्त-कण्ठ-वलय-प्रीतेन्दु-मौलीनि च । निद्रा-लावतिघस्मरे प्रतिदिनं स्वापान् महा-मेदुरे प्रत्याशा चिर-विस्मृतायुध-विधौ यत् कुम्भकर्णे स्थिता ॥स्र्स् ३।१३०॥ [बारा। ८।७४] इत्य् अत्र स्वामिनोर् दशकण्ठ-कुम्भकर्णयोर् अनुजीविना राक्षसेन निन्दा-करणाद् द्रवः । अथ शक्तिः- उत्पन्नस्य विरोधस्य शमनं शक्तिर् इष्यते ॥स्र्स् ३।१३१॥ ६३ यथा तत्रैव रावण-वध-नामनि नवमाङ्के [९।४९ पद्याद् पूर्वम्], पुरन्दरः-यत् कुलाचल-सन्दोह-दहन-कर्मणि भगवान् कालाग्निरुद्रः इत्य् उपक्रम्य, नेपथ्ये- बाणैर् लाञ्छित-केतु-यष्टि-शिखरो मूर्च्छा-नमत्-सारथिर् मासास्वादन-लुब्ध-गृध्र-विहग-श्रेणीभिर् आसेवितः । रक्षो-नाथ-महा-कबन्ध-पतन-क्षुण्णाक्ष-दण्डो हयैर् हेषित्वा स्मृत-मन्दुरास्थिति-हृतैर् लङ्कां रथो नीयत ॥स्र्स् ३।१३२॥ [बारा। ९।५६] इत्य् अन्तेन निरवशेष-प्रतिनायक-भूत-रावण-कण्ठोत्सादन-कथनेन विरोध-शमनात् शक्तिः । अथ द्युतिः- द्युतिर् नाम समुद्दिष्टा तर्जनोद्वेजने बुधैः ॥स्र्स् ३।१३३॥ ६४अ यथा तत्रैव अष्टमाङ्के, रावणः (ऊर्ध्वम् अवलोक्य)-किम् अयम् अतिसत्वरः सुर-समाजः ? शङ्के कतिपय-यातुधान-वधान् तापसं प्रति प्रीयते । (स-क्रोध-तर्जनम्) हर्षोत्कर्षः किम् अयम् अमराः क्षुद्र-रक्षो-वधाद् वस् तन् मे दोष्णां विजित-जगतां विक्रमं विस्तृताः स्थ । किं चाद्यैव प्रिय-रण-रसो बोध्यते कुम्भकर्णस् तूर्णं जेता स च दिविषदां बोध्यते मेघनादः ॥स्र्स् ३।१३४॥ [बारा। ८।१२] इत्य् उपक्रम्य, नेपथ्ये-बिरएह केलि-आकड्ढण-पाडणिज्जं गोउर-दुवारं, बोढेह बिबिह-प्पहरण-सण्णाह-दह-सहस्साइ । (व्रचयत केलिकाकर्षण-पातनीयं गोपुर-द्वारम् । वहत विविध-प्रहरण-संनाह-दश-सहस्राणि ।) इत्य् अन्तेन देवता-तर्जन-लङ्का-पुर-जनोद्वेजन-कथनाद् द्युतिः । अथ प्रसङ्गः- प्रस्तुतार्थस्य कथनं प्रसङ्गः परिकीर्तितः । ६४ब् प्रसङ्गं कथयन्त्य् अन्ये गुरूणां परिकीर्तनम्

atha dravaḥ- guru-vyatikramaṃ prāha dravaṃ tu bharato muniḥ ||SRs 3.129|| 63a yathā tatraiva, karaṅkaḥ- dhik śauṇḍīrya-madoddhataṃ bhuja-vanaṃ dhik candrahāsaṃ ca te dhig vaktrāṇi nikṛtta-kaṇṭha-valaya-prītendu-maulīni ca | nidrā-lāvatighasmare pratidinaṃ svāpān mahā-medure pratyāśā cira-vismṛtāyudha-vidhau yat kumbhakarṇe sthitā ||SRs 3.130|| [bā.rā. 8.74] ity atra svāminor daśakaṇṭha-kumbhakarṇayor anujīvinā rākṣasena nindā-karaṇād dravaḥ | atha śaktiḥ- utpannasya virodhasya śamanaṃ śaktir iṣyate ||SRs 3.131|| 63 yathā tatraiva rāvaṇa-vadha-nāmani navamāṅke [9.49 padyād pūrvam], purandaraḥ-yat kulācala-sandoha-dahana-karmaṇi bhagavān kālāgnirudraḥ ity upakramya, nepathye- bāṇair lāñchita-ketu-yaṣṭi-śikharo mūrcchā-namat-sārathir māsāsvādana-lubdha-gṛdhra-vihaga-śreṇībhir āsevitaḥ | rakṣo-nātha-mahā-kabandha-patana-kṣuṇṇākṣa-daṇḍo hayair heṣitvā smṛta-mandurāsthiti-hṛtair laṅkāṃ ratho nīyata ||SRs 3.132|| [bā.rā. 9.56] ity antena niravaśeṣa-pratināyaka-bhūta-rāvaṇa-kaṇṭhotsādana-kathanena virodha-śamanāt śaktiḥ | atha dyutiḥ- dyutir nāma samuddiṣṭā tarjanodvejane budhaiḥ ||SRs 3.133|| 64a yathā tatraiva aṣṭamāṅke, rāvaṇaḥ (ūrdhvam avalokya)-kim ayam atisatvaraḥ sura-samājaḥ ? śaṅke katipaya-yātudhāna-vadhān tāpasaṃ prati prīyate | (sa-krodha-tarjanam) harṣotkarṣaḥ kim ayam amarāḥ kṣudra-rakṣo-vadhād vas tan me doṣṇāṃ vijita-jagatāṃ vikramaṃ vistṛtāḥ stha | kiṃ cādyaiva priya-raṇa-raso bodhyate kumbhakarṇas tūrṇaṃ jetā sa ca diviṣadāṃ bodhyate meghanādaḥ ||SRs 3.134|| [bā.rā. 8.12] ity upakramya, nepathye-biraeha keli-ākaḍḍhaṇa-pāḍaṇijjaṃ goura-duvāraṃ, boḍheha bibiha-ppaharaṇa-saṇṇāha-daha-sahassāi | (vracayata kelikākarṣaṇa-pātanīyaṃ gopura-dvāram | vahata vividha-praharaṇa-saṃnāha-daśa-sahasrāṇi |) ity antena devatā-tarjana-laṅkā-pura-janodvejana-kathanād dyutiḥ | atha prasaṅgaḥ- prastutārthasya kathanaṃ prasaṅgaḥ parikīrtitaḥ | 64b prasaṅgaṃ kathayanty anye gurūṇāṃ parikīrtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधेर् यथैव सङ्कल्पो मुखतां प्रतिपद्यते । प्रधानस्य प्रबन्धस्य तथा प्रस्तावना स्मृता

vidher yathaiva saṅkalpo mukhatāṃ pratipadyate | pradhānasya prabandhasya tathā prastāvanā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थस्य प्रतिपाद्यस्य तीर्थं प्रस्तावनोच्यते । प्रस्तावनायास् तु मुखे नान्दी कार्या शुभावहा

arthasya pratipādyasya tīrthaṃ prastāvanocyate | prastāvanāyās tu mukhe nāndī kāryā śubhāvahā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशीर्नमस्क्रिया-वस्तुनिर्देशान्यतमा स्मृता । चन्द्रनामाङ्किता प्रायो मङ्गलार्थ-पदोज्ज्वला

āśīrnamaskriyā-vastunirdeśānyatamā smṛtā | candranāmāṅkitā prāyo maṅgalārtha-padojjvalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टाभिर् दशभिश् चेष्टा सेयं द्वादशभिः पदैः । समैर् वा विषमैर् वापि प्रयोज्येत्य् अपरे जगुः

aṣṭābhir daśabhiś ceṣṭā seyaṃ dvādaśabhiḥ padaiḥ | samair vā viṣamair vāpi prayojyety apare jaguḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नान्द्य्-अन्ते तु प्रविष्टेन सूत्रधारेण धीमता । प्रसाधनाय रङ्गस्य वृत्तिर् योज्या हि भारती

nāndy-ante tu praviṣṭena sūtradhāreṇa dhīmatā | prasādhanāya raṅgasya vṛttir yojyā hi bhāratī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गान्य् अस्याश् च चत्वारि भरतेनावभाषिरे । प्ररोचनामुखे चैव वीथी-प्रहसने इति

aṅgāny asyāś ca catvāri bharatenāvabhāṣire | prarocanāmukhe caiva vīthī-prahasane iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीथी प्रहसनं स्व-स्व-प्रसङ्गे वक्ष्यते स्फुटम् । प्ररोचना तु सा प्रोक्ता प्रकृतार्थ-प्रशंसया

vīthī prahasanaṃ sva-sva-prasaṅge vakṣyate sphuṭam | prarocanā tu sā proktā prakṛtārtha-praśaṃsayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदस्य-चित्त-वृत्तीनां संमुखीकरणं च यत् । प्रशंसा तु द्विधा ज्ञेया चेतनाचेतनाश्रया

sadasya-citta-vṛttīnāṃ saṃmukhīkaraṇaṃ ca yat | praśaṃsā tu dvidhā jñeyā cetanācetanāśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचेतनौ देश-कालौ कालो मधु-शरन्-मुखः । देशस् तु देवताराज-तीर्थ-स्थानादिर् उच्यते

acetanau deśa-kālau kālo madhu-śaran-mukhaḥ | deśas tu devatārāja-tīrtha-sthānādir ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अद्य काल-नाथस्य यात्रेत्यादिषु लक्ष्यताम् । चेतनास् तु कथा-नाथ-कवि-सभ्य-नटाः स्मृताः

tad adya kāla-nāthasya yātretyādiṣu lakṣyatām | cetanās tu kathā-nātha-kavi-sabhya-naṭāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथा-नाथास् तु धर्मार्थ-रस-मोक्षोपयोगिनः । धर्मोपयोगिनस् तत्र युधिष्ठिर-नलादयः

kathā-nāthās tu dharmārtha-rasa-mokṣopayoginaḥ | dharmopayoginas tatra yudhiṣṭhira-nalādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थोपयोगिनो रुद्र-नरसिंह-नृपादयः । रसोपयोगिनो विद्याधर-वत्सेश्वरादयः

arthopayogino rudra-narasiṃha-nṛpādayaḥ | rasopayogino vidyādhara-vatseśvarādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षोपयोगिनो राम-वासुदेवादयो मताः । एके त्व् अभेदम् इच्छन्ति धर्म-मोक्षोपयोगिनोः

mokṣopayogino rāma-vāsudevādayo matāḥ | eke tv abhedam icchanti dharma-mokṣopayoginoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कवयस् तु प्रबन्धारस् ते भवेयुश् चतुर्विधाः । उदात्त उद्धतः प्रौढो विनीत इति भेदतः

kavayas tu prabandhāras te bhaveyuś caturvidhāḥ | udātta uddhataḥ prauḍho vinīta iti bhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्-गूढाभिमानोक्तिर् उदात्त इति गीयते । परापवादात् स्वोत्कर्ष-वादी तूद्धत उच्यते

antar-gūḍhābhimānoktir udātta iti gīyate | parāpavādāt svotkarṣa-vādī tūddhata ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोचित-निजोत्कर्ष-वादी प्रौढ इतीरितः । युक्त्या निजोत्कर्ष-वादी प्रौढ इत्य् अपरैः स्मृतः

yathocita-nijotkarṣa-vādī prauḍha itīritaḥ | yuktyā nijotkarṣa-vādī prauḍha ity aparaiḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनीतो विनयोत्कर्षात् स्वापकर्ष-प्रकाशकः । सभ्यास् तु विबुधैर् ज्ञेया ये दिदृक्षानिव्ता जनाः

vinīto vinayotkarṣāt svāpakarṣa-prakāśakaḥ | sabhyās tu vibudhair jñeyā ye didṛkṣānivtā janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेऽ पि द्विधा प्रार्थनीयाः प्रार्थक् इति च स्फुटम् । इदं प्रयोक्ष्ये युष्माभिर् अनुज्ञा दीयताम् इति

te' pi dvidhā prārthanīyāḥ prārthak iti ca sphuṭam | idaṃ prayokṣye yuṣmābhir anujñā dīyatām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्प्रार्थ्याः सूत्रधारेण प्रार्थनीया इति स्मृताः । त्वया प्रयोगः क्रियताम् इत्य् उत्कण्ठित-चेतसः

samprārthyāḥ sūtradhāreṇa prārthanīyā iti smṛtāḥ | tvayā prayogaḥ kriyatām ity utkaṇṭhita-cetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये सूत्रिणं प्रार्थयन्ते ते सभ्याः प्रार्थकाः स्मृताह् । रङ्गोपजीविनः प्रोक्ता नटास् तेऽ पि त्रिधा स्मृताः

ye sūtriṇaṃ prārthayante te sabhyāḥ prārthakāḥ smṛtāh | raṅgopajīvinaḥ proktā naṭās te' pi tridhā smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वादका गायकाश् चैव नर्तकाश् चेति कोविदैः । वीणा-वेणु-मृदङ्गादि-वादका वादकाः स्मृताः

vādakā gāyakāś caiva nartakāś ceti kovidaiḥ | vīṇā-veṇu-mṛdaṅgādi-vādakā vādakāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलापन-ध्रुवागीत-गायका गायका मताः । नाना-प्रकाराभिनय-कर्तारो नर्तकाः स्मृताः

ālāpana-dhruvāgīta-gāyakā gāyakā matāḥ | nānā-prakārābhinaya-kartāro nartakāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्तराद् उत सङ्क्षेपात् प्रयुञ्जीत प्ररोचनाम् । एवं प्ररोचयन् सभ्यान् सूत्री कुर्याद् अथामुखम्

vistarād uta saṅkṣepāt prayuñjīta prarocanām | evaṃ prarocayan sabhyān sūtrī kuryād athāmukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्र-धारो नटीं ब्रूते स्व-कार्यं प्रति युक्तितः । प्रस्तुताक्षेप-चित्रोक्त्या यत् तद् आमुखम् ईरितम्

sūtra-dhāro naṭīṃ brūte sva-kāryaṃ prati yuktitaḥ | prastutākṣepa-citroktyā yat tad āmukham īritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रीण्यामुखाङ्गान्य् उच्यन्ते कथोद्घातः प्रवर्तकः । प्रयोगातिशयश् चेति तेषां लक्षणम् उच्यते

trīṇyāmukhāṅgāny ucyante kathodghātaḥ pravartakaḥ | prayogātiśayaś ceti teṣāṃ lakṣaṇam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्रिणो वाक्यम् अर्थं वा स्वेतिवृत्त-समं यदा । स्वीकृत्य प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातो द्विधा मतः

sūtriṇo vākyam arthaṃ vā svetivṛtta-samaṃ yadā | svīkṛtya praviśet pātraṃ kathodghāto dvidhā mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आक्षिप्तं काल-साम्येन प्रवृत्तिः स्यात् प्रवर्तकम् । एषोऽ यम् इत्य् उपक्षेपात् सूत्रधार-प्रयोगतः

ākṣiptaṃ kāla-sāmyena pravṛttiḥ syāt pravartakam | eṣo' yam ity upakṣepāt sūtradhāra-prayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोग-सूचनं यत्र प्रयोगातिशयो हि सः । प्रस्तावना-स्थापनेति द्विधा स्याद् इदम् आमुखम्

prayoga-sūcanaṃ yatra prayogātiśayo hi saḥ | prastāvanā-sthāpaneti dvidhā syād idam āmukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदूषक-नटी-पारिपार्श्विकैः सह संलापन् । स्तोक-वीथ्य्-अङ्ग-सहितान्य् आमुखाङ्गानि सूत्र-भृत्

vidūṣaka-naṭī-pāripārśvikaiḥ saha saṃlāpan | stoka-vīthy-aṅga-sahitāny āmukhāṅgāni sūtra-bhṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योजयेद् यत्र नाट्य-ज्ञैर् एषा प्रस्तावना स्मृता । सर्वामुखाङ्ग-वीथ्य्-अङ्ग-समेतैर् वाक्य-विस्तरैः

yojayed yatra nāṭya-jñair eṣā prastāvanā smṛtā | sarvāmukhāṅga-vīthy-aṅga-sametair vākya-vistaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्रधारो यत्र नटी-विदूषक-नटादिभिः । संलपन प्रस्तुतं चार्थम् आक्षिपेत् स्थापना हि सा

sūtradhāro yatra naṭī-vidūṣaka-naṭādibhiḥ | saṃlapana prastutaṃ cārtham ākṣipet sthāpanā hi sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गार-प्रचुरे नाट्ये योग्यः स्याद् आमुख-क्रमः । रत्नावल्य्दिके प्रायो लक्ष्यतां कोविदैर् अयम्

śṛṅgāra-pracure nāṭye yogyaḥ syād āmukha-kramaḥ | ratnāvalydike prāyo lakṣyatāṃ kovidair ayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीराद्भुतादि प्राये तु प्रायः प्रस्तावनोचिता । अनर्घ-राघवाद्येषु प्रायशो वीक्ष्यताम् इयम्

vīrādbhutādi prāye tu prāyaḥ prastāvanocitā | anargha-rāghavādyeṣu prāyaśo vīkṣyatām iyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हास्य-बीभत्स-रौद्रादि-प्राये तु स्थापना मता । वीर-भद्र-विजृम्भादौ सा प्रायेण समीक्ष्यताम्

hāsya-bībhatsa-raudrādi-prāye tu sthāpanā matā | vīra-bhadra-vijṛmbhādau sā prāyeṇa samīkṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथितान्य् आमुखाङ्गानि वीथ्य्-अङ्गानि प्रचक्ष्महे । आमुखेऽ पि च वीथ्यां च साधारण्येऽ पि संमतः

kathitāny āmukhāṅgāni vīthy-aṅgāni pracakṣmahe | āmukhe' pi ca vīthyāṃ ca sādhāraṇye' pi saṃmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीथ्य्-अङ्ग-संप्रथा तेषां वीथ्याम् आवश्यकत्वतः । उद्घात्यकावलगित-प्रपञ्च-त्रिगते छलम्

vīthy-aṅga-saṃprathā teṣāṃ vīthyām āvaśyakatvataḥ | udghātyakāvalagita-prapañca-trigate chalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्केल्य्-अधिबले गण्डम् अवस्यन्दित-नालिके । असत्-प्रलाप-व्याहारौ मृदवं च त्रयोदश

vākkely-adhibale gaṇḍam avasyandita-nālike | asat-pralāpa-vyāhārau mṛdavaṃ ca trayodaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रोद्घात्यकम् अन्योन्यालाप-माला द्विधा हि तत् । गूढारथ-पद-पर्याय-क्रमात् प्रश्नोत्तर-क्रमात्

tatrodghātyakam anyonyālāpa-mālā dvidhā hi tat | gūḍhāratha-pada-paryāya-kramāt praśnottara-kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विधावलगितं प्रोक्तम् अर्थावलगनात्मकम् । अन्य-प्रसङ्गाद् अन्यस्य संसिद्धिः प्रकृतस्य व

dvidhāvalagitaṃ proktam arthāvalaganātmakam | anya-prasaṅgād anyasya saṃsiddhiḥ prakṛtasya va

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रपञ्चस् तु मिथः स्तोत्रम् असद्भूतं च हास्यकृत् । श्रुति-साम्याद् अनेकार्थ-योजनं त्रिगतं भवेत्

prapañcas tu mithaḥ stotram asadbhūtaṃ ca hāsyakṛt | śruti-sāmyād anekārtha-yojanaṃ trigataṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोक्तं छलं ससोत्प्रासैः प्रियाभासैर् विलोभनम् । साकाङ्क्षस्यैव वाक्यस्य वाक्केलिः स्यात् समाप्तितः

proktaṃ chalaṃ sasotprāsaiḥ priyābhāsair vilobhanam | sākāṅkṣasyaiva vākyasya vākkeliḥ syāt samāptitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पर्धयान्योन्य-सामर्थ्य-व्यक्तिस् त्व् अधिबलं भवेत् । गण्डं प्रस्तुत-सम्बन्धि भिन्नार्थं सहसोदितम्

spardhayānyonya-sāmarthya-vyaktis tv adhibalaṃ bhavet | gaṇḍaṃ prastuta-sambandhi bhinnārthaṃ sahasoditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्तस्यान्यथा व्याख्या यत्रावस्यन्दितं हि तत् । प्रहेलिका निगूढार्था हास्यार्थं नालिका स्मृता

pūrvoktasyānyathā vyākhyā yatrāvasyanditaṃ hi tat | prahelikā nigūḍhārthā hāsyārthaṃ nālikā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्लापा बहिर्लापेत्य् एषा द्वेधा समीरिता । असम्बद्ध-कथालापोऽ सत्-प्रलाप इतीरितः

antarlāpā bahirlāpety eṣā dvedhā samīritā | asambaddha-kathālāpo' sat-pralāpa itīritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यार्थं वचनं हास्य-करं व्याहार उच्यते । दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर् मृदवं हि तत्

anyārthaṃ vacanaṃ hāsya-karaṃ vyāhāra ucyate | doṣā guṇā guṇā doṣā yatra syur mṛdavaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आमुखम् आयोज्य सूत्रधारे सहानुगे । निष्क्रान्तेऽ थत् तद्-आक्षिप्तैः पात्रैर् वस्तु प्रपञ्चयेत्

evam āmukham āyojya sūtradhāre sahānuge | niṣkrānte' that tad-ākṣiptaiḥ pātrair vastu prapañcayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तु सर्वं द्विधा सूच्यम् असूच्यम् इति भेदतः । रस-हीनं भवेद् अत्र वस्तु तत् सूच्यम् उच्यते

vastu sarvaṃ dvidhā sūcyam asūcyam iti bhedataḥ | rasa-hīnaṃ bhaved atra vastu tat sūcyam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् वस्तु नीरसं तत् तु सूचयेत् सूचकास् त्व् अमी । विष्कम्भ-चूलिकाङ्कास्याङ्कावतार-प्रवेशकाः

yad vastu nīrasaṃ tat tu sūcayet sūcakās tv amī | viṣkambha-cūlikāṅkāsyāṅkāvatāra-praveśakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र विष्कम्भो भूत-भावि-वस्त्व्-अंश-सूचकः । अमुख्य-पात्र-रचितः सङ्क्षेपैक-प्रयोजनः

tatra viṣkambho bhūta-bhāvi-vastv-aṃśa-sūcakaḥ | amukhya-pātra-racitaḥ saṅkṣepaika-prayojanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स शुद्धो मिश्र इत्य् उक्तो मिश्रः स्यान् नीच-मध्यमैः । सोऽ यं चेटी-नटाचार्य-संलाप-परिकल्पितः

sa śuddho miśra ity ukto miśraḥ syān nīca-madhyamaiḥ | so' yaṃ ceṭī-naṭācārya-saṃlāpa-parikalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मालविकाग्निमित्रस्य प्रथमाङ्के निरूप्यताम् । शुद्धः केवल-मध्योऽ यम् एकानेक-कृतो द्विधा

mālavikāgnimitrasya prathamāṅke nirūpyatām | śuddhaḥ kevala-madhyo' yam ekāneka-kṛto dvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नावल्याम् एक-शुद्धः प्राप्त-यौगन्धरायणः । अनेक-शुद्धो विष्कम्भः षष्ठाङ्केऽ नर्घ-राघवे

ratnāvalyām eka-śuddhaḥ prāpta-yaugandharāyaṇaḥ | aneka-śuddho viṣkambhaḥ ṣaṣṭhāṅke' nargha-rāghave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरूप्यतां सम्प्रयुक्तो माल्यवच्छुक-सारणैः । वन्दि-मागध-सूताद्यैः प्रतिसीरान्तर-स्थितैः

nirūpyatāṃ samprayukto mālyavacchuka-sāraṇaiḥ | vandi-māgadha-sūtādyaiḥ pratisīrāntara-sthitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थोपक्षेपणं यत् तु क्रियते सा हि चूलिका । सा द्विधा चूलिका खण्ड-चूलिका चेति भेदतः

arthopakṣepaṇaṃ yat tu kriyate sā hi cūlikā | sā dvidhā cūlikā khaṇḍa-cūlikā ceti bhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पात्रैर् यवनिकान्तःस्थैः केवलं या तु निर्मिता । आदाव् अङ्कस्य मध्ये वा चूलिका नाम सा स्मृता

pātrair yavanikāntaḥsthaiḥ kevalaṃ yā tu nirmitā | ādāv aṅkasya madhye vā cūlikā nāma sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवेश-निर्गमाभावाद् इयम् अङ्काद् बहिर् गता । रङ्ग-नेपथ-संस्थायि-पात्र-संलाप-विस्तरैः

praveśa-nirgamābhāvād iyam aṅkād bahir gatā | raṅga-nepatha-saṃsthāyi-pātra-saṃlāpa-vistaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ केवलम् अङ्कस्य कल्पिता खण्ड-चूलिका । प्रवेश-निर्गमाप्राप्तेर् इयम् अङ्काद् बहिर्-गता

ādau kevalam aṅkasya kalpitā khaṇḍa-cūlikā | praveśa-nirgamāprāpter iyam aṅkād bahir-gatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एनां विष्कम्भम् एवान्ये प्राहुर् नैतन् मतं मम । अप्रविष्टस्य संलापो विष्कम्भे न हि युज्यते

enāṃ viṣkambham evānye prāhur naitan mataṃ mama | apraviṣṭasya saṃlāpo viṣkambhe na hi yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् विष्कम्भ-शिरस्कत्वान् मतेयं खण्ड-चूलिका । पूर्वाङ्कान्ते सम्प्रविष्टैः पात्रैर् भाव्य्-अङ्क-वस्तुनः

tad viṣkambha-śiraskatvān mateyaṃ khaṇḍa-cūlikā | pūrvāṅkānte sampraviṣṭaiḥ pātrair bhāvy-aṅka-vastunaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूचनं तद्-अविच्छित्यै यत् तद् अङ्कास्यम् ईरितम् । यथा हि वीर-चरिते द्वितीयाङ्कावसानके

sūcanaṃ tad-avicchityai yat tad aṅkāsyam īritam | yathā hi vīra-carite dvitīyāṅkāvasānake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविष्टेन सुमन्त्रेण सूचितं राम-विग्रहे । वसिष्ठ-विश्वामित्रादि-समाभाषण-लक्षणम्

praviṣṭena sumantreṇa sūcitaṃ rāma-vigrahe | vasiṣṭha-viśvāmitrādi-samābhāṣaṇa-lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तूत्तराङ्के पूर्वार्थाविच्छेदेनैव कल्पितम् । अङ्कावतारः पात्राणां पूर्व-कार्यानुवर्तिनाम्

vastūttarāṅke pūrvārthāvicchedenaiva kalpitam | aṅkāvatāraḥ pātrāṇāṃ pūrva-kāryānuvartinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविभागेन सर्वेषां भाविन्य् अङ्के प्रवेशनम् । द्वितीयाङ्के मालविकाग्निमित्रे स निरूप्यताम्

avibhāgena sarveṣāṃ bhāviny aṅke praveśanam | dvitīyāṅke mālavikāgnimitre sa nirūpyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पात्रेणाङ्क-प्रविष्टेन केवलं सूचितत्वतः । भवेद् अङ्काद् अबाह्यत्वम् अङ्कास्याङ्कावतारयोः

pātreṇāṅka-praviṣṭena kevalaṃ sūcitatvataḥ | bhaved aṅkād abāhyatvam aṅkāsyāṅkāvatārayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन् नीचैः केवलं पात्रैर् भावि-भूतार्थ-सूचनम् । अङ्कयोर् उभयोर् मध्ये स विज्ञेयः प्रवेशकः

yan nīcaiḥ kevalaṃ pātrair bhāvi-bhūtārtha-sūcanam | aṅkayor ubhayor madhye sa vijñeyaḥ praveśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोऽ यं चेटि-द्वयालाप-संविधानोपकल्पितः । मालती-माधवे प्राज्ञैर् द्वितीयाङ्के निरूप्यताम्

so' yaṃ ceṭi-dvayālāpa-saṃvidhānopakalpitaḥ | mālatī-mādhave prājñair dvitīyāṅke nirūpyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असूच्यं तु शुभोदात्त-रस-भाव-निरन्तरम् । प्रारम्भे यद्य् असूच्यं स्याद् अङ्कम् एवात्र कल्पयेत्

asūcyaṃ tu śubhodātta-rasa-bhāva-nirantaram | prārambhe yady asūcyaṃ syād aṅkam evātra kalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसालङ्कार-वस्तूनाम् उपलालन-काङ्क्षिणाम् । जनन्य्-अङ्कवदाधार-भूतत्वाद् अङ्क उच्यते

rasālaṅkāra-vastūnām upalālana-kāṅkṣiṇām | janany-aṅkavadādhāra-bhūtatvād aṅka ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कस् तु पञ्चषैर् द्वित्रैर् अङ्गिनोऽ ङ्गस्य वस्तुनः । रसस्य वा समालम्ब-भूतैः पात्रैर् मनोहरः

aṅkas tu pañcaṣair dvitrair aṅgino' ṅgasya vastunaḥ | rasasya vā samālamba-bhūtaiḥ pātrair manoharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संविधान-विशेषः स्यात् तत्रासूच्यं प्रपञ्चयेत् । असूच्यं तद् द्विधा दृश्यं श्राव्यं चाद्यं तु दर्शयेत्

saṃvidhāna-viśeṣaḥ syāt tatrāsūcyaṃ prapañcayet | asūcyaṃ tad dvidhā dṛśyaṃ śrāvyaṃ cādyaṃ tu darśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वेधा द्वितीयं स्वगतं प्रकाशं चेति भेदतः । स्वगतं स्वैक-विज्ञेयं प्रकाशं तद् द्विधा भवेत्

dvedhā dvitīyaṃ svagataṃ prakāśaṃ ceti bhedataḥ | svagataṃ svaika-vijñeyaṃ prakāśaṃ tad dvidhā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व-प्रकाशं नियत-प्रकाशं चेति भेदतः । सर्व-प्रकाशं सर्वेषां स्थितानां श्रवणोचितम्

sarva-prakāśaṃ niyata-prakāśaṃ ceti bhedataḥ | sarva-prakāśaṃ sarveṣāṃ sthitānāṃ śravaṇocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयं तु स्थितेष्व् अप्य् एष्व् एकस्य श्रवणोचितम् । द्विधा विभाव्यतेऽ न्यच् च जनान्तम् अपवारितम्

dvitīyaṃ tu sthiteṣv apy eṣv ekasya śravaṇocitam | dvidhā vibhāvyate' nyac ca janāntam apavāritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिपताका-करेणान्यान् अपवार्यान्तरा कथाम् । अन्येनामन्त्रणं यत् स्यात् तज् जनान्तिकम् उच्यते

tripatākā-kareṇānyān apavāryāntarā kathām | anyenāmantraṇaṃ yat syāt taj janāntikam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रहस्यं कथ्यतेऽ न्यस्य परावृत्यापवारितम् । इत्थं श्राव्यं च दृश्यं च प्रयुज्य सुसमाहितैः ॥३।२१०॥ पात्रैर् निष्क्रमणं कार्यम् अङ्कान्ते समम् एव हि । अङ्क-च्छेदश् च कर्तव्यः कालावस्थानुरोधतः

rahasyaṃ kathyate' nyasya parāvṛtyāpavāritam | itthaṃ śrāvyaṃ ca dṛśyaṃ ca prayujya susamāhitaiḥ ||3.210|| pātrair niṣkramaṇaṃ kāryam aṅkānte samam eva hi | aṅka-cchedaś ca kartavyaḥ kālāvasthānurodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिनार्ध-दिनयोर् योग्यम् अङ्के वस्तु प्रवर्तयेत् । अङ्क-प्रसङ्गाद् गर्भाङ्क-लक्षणं वक्ष्यते मया

dinārdha-dinayor yogyam aṅke vastu pravartayet | aṅka-prasaṅgād garbhāṅka-lakṣaṇaṃ vakṣyate mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसनायक-वस्तूनां महोत्कर्षाय कोविदैः । अङ्कस्य मध्ये योऽ ङ्कः स्याद् असौ गर्भाङ्क ईरितः

rasanāyaka-vastūnāṃ mahotkarṣāya kovidaiḥ | aṅkasya madhye yo' ṅkaḥ syād asau garbhāṅka īritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तु-सूचक-नान्दीको दिङ्-मात्र-मुख-सङ्गतः । अर्थोपक्षेपकैर् हीनश् चूलिका-परिवर्जितैः

vastu-sūcaka-nāndīko diṅ-mātra-mukha-saṅgataḥ | arthopakṣepakair hīnaś cūlikā-parivarjitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेष्यद्-वस्तु-विषयः पात्रैश् त्रि-चतुरैर् युतः । नातिप्रपञ्चेतिवृत्तः स्वाधाराङ्काङ्ग-शोभितः

aneṣyad-vastu-viṣayaḥ pātraiś tri-caturair yutaḥ | nātiprapañcetivṛttaḥ svādhārāṅkāṅga-śobhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्तुतार्थानुबन्धी च पात्र-निष्क्रमणावधिः । प्रथमाङ्के न कर्तव्यः सोऽ यं काव्य-विशारदैः

prastutārthānubandhī ca pātra-niṣkramaṇāvadhiḥ | prathamāṅke na kartavyaḥ so' yaṃ kāvya-viśāradaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोऽ यम् उत्तर-रामे तु रसोत्कर्षाय कथ्यताम् । नेतुर् उत्कर्षको ज्ञेयो बाल-रामायणे त्व् अयम्

so' yam uttara-rāme tu rasotkarṣāya kathyatām | netur utkarṣako jñeyo bāla-rāmāyaṇe tv ayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमोघ-राघवे सोऽ यं वस्तूत्कर्षैक-कारणम् । नाटकेऽ ङ्का न कर्तव्याः पञ्च-न्यूना दशाधिकाः

amogha-rāghave so' yaṃ vastūtkarṣaika-kāraṇam | nāṭake' ṅkā na kartavyāḥ pañca-nyūnā daśādhikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् ईदृश-गुणोपेतं नाटकं भुक्ति-मुक्तिदम् । तथा च भरतः- धर्मार्थ-साधनं नाट्यं सर्व-दुःखापनोद-कृत् । आसेवध्वं तद् ऋषयस् तस्योत्थानं तु नाटकम् ॥इति॥ नाटकस्य तु पूर्णादि-भेदाः केचन कल्पिताः

tad īdṛśa-guṇopetaṃ nāṭakaṃ bhukti-muktidam | tathā ca bharataḥ- dharmārtha-sādhanaṃ nāṭyaṃ sarva-duḥkhāpanoda-kṛt | āsevadhvaṃ tad ṛṣayas tasyotthānaṃ tu nāṭakam ||iti|| nāṭakasya tu pūrṇādi-bhedāḥ kecana kalpitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां नातीव रम्यत्वाद् अपरीक्षाक्षमत्वतः । मुनिनानादृतत्वाच् च तान् उद्देष्टुम् उदास्महे

teṣāṃ nātīva ramyatvād aparīkṣākṣamatvataḥ | muninānādṛtatvāc ca tān uddeṣṭum udāsmahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवृत्तिः स्वयम् उक्तस्य स्वयम् प्रच्छादनं भवेत् ॥स्र्स् ३।२११॥ ९०अ यथा शाकुन्तले, राजा (स्वगतम्)-अतिचपलोऽ यं बटुः । कदाचिद् इमां कथाम् अन्तः-पुरेभ्यः कथयेत् । भवतु । एनम् एव वक्ष्ये- क्व वयं क्व परोक्ष-मन्मथो मृगशावैः समम् एधितो जनः । परिहास-विजल्पितं सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः ॥स्र्स् ३।२१२॥ [अश। २।१८] अत्र दुष्यन्तेन स्वयम् उक्तस्य शकुन्तला-प्रसङ्गस्य स्वयं प्रच्छादनं संवृत्तिः । अथ भ्रान्तिः- भ्रान्तिर् विपर्यय-ज्ञानं प्रसङ्गस्य ह्य् अनिश्चयात् ॥स्र्स् ३।२१३॥ ९०ब् यथा वेणी-संहारे द्वितीयाङ्के [२।१० पद्याद् अनन्तरं], भानुमती-तदो अहं तस्स अदिसैददिब्ब-रूबिणो णौलस्स दंसणेण उच्छुआ जादा हिद-हिअआ अ । तदो उज्झिअ तं आसनट्ठाणं लदा-मण्डपं पबिसिदुं आरद्धा । [ततोऽ हं तस्यातिशयित-दिव्य-रूपिणो मकुलस्य दर्शनेनोत्सुका जाता हृत-हृदया च । तत उज्झित्वा तदासन-स्थानं लता-मण्डपं प्रवेष्टुम् आरब्धा ।] राजा (सवैलक्ष्यम्)-किं नामातिशयित-दिव्य-रूपिणो नकुलस्य दर्चानेनोत्सुका जाता । हृत-हृदया च । तत् कथम् अनया पापया माद्री-सुतानुरक्तया वयम् एवं विप्रलब्धाः । मूर्ख दुर्योधन कुलटा-विप्रलभ्यमानम् आत्मानं बहु मन्यमानोऽ धुना किं वक्ष्यसि । (किं कण्ठे शिथिलीकृत [वेसं। २।९] इत्य् आदि पठित्वा दिशोऽ वलोक्य) अहो एतद् अर्थम् एवास्याः प्रातर् एव विविक्त-स्थानाभिलाषः सखी-जन-सङ्कथासु च पक्ष-पातः । दुर्योधनस् तु मोहाद् अविज्ञात-बन्धकी-हृदय-सारः क्वापि परिभ्रान्तः । इत्य् अत्र देवी-स्वप्नस्य अनिश्चयाद् दुर्योधनस्य विपरीत-ज्ञानं भ्रान्तिः । अथ दूत्यम्- दूत्यं तु सहकारित्वं दुर्घटे कार्य-वस्तुनि ॥स्र्स् ३।२१४॥ ९१अ यथा मालविकाग्निमित्रे [तृतीयाङ्के] विदूषकः-अलं भवदो धीरदं उज्झिअ परिदेबिदेण । दिट्ठा क्खु मए तत्तहोदीए मालबिआए पिअसही बौलाबलिआ । सुणाबिदाअ मह जं भवदा संदिट्ठं । [अलं भवतो धीरतां उज्झित्वा परिदेवितेन । दृष्टा खलु मया तत्र-भवत्या मालविकायाः प्रिय-सखी बकुलावलिका । श्राविता च मया यद् भवता सन्दिष्टम्] [३।१ पद्याद् अनन्तरम्] राजा-ततः किम् उक्तवती । विदूषकः-विज्ञापय भट्टारकम᳡ तथापि घटयिष्यामि इति । अत्र च बकुलावलिकया मालविकाग्निमित्रयोर् घटने सहकारित्वम् अङ्गीकृतम् इति दूत्यम् । अथ हेत्व्-अवधारणम्- निश्चयो हेतुनार्थस्य मतं हेत्व्-अवधारणम् ॥स्र्स् ३।२१५॥ ९१ब् यथा शाकुन्तले, राजा- स्त्रीणाम् अशिक्षित-पटुत्वम् अमानुषीषु सन्दृश्यते किम् उत याः प्रतिबोधवत्यः । प्राग् अन्तरिक्ष-गमनात् स्वम् अपत्य-जातम् अन्यैर् द्विजैः पर-भृताः खलु पोषयन्ति ॥स्र्स् ३।२१६॥ [अश। ५।२२] अत्र पर-भृतानिदर्शनोपबृंहितेन स्त्रीत्व-हेतुना मृषा-भाषण-लक्षणस्यार्थस्य निश्चयो हेत्व्-अवधारणम् । अथ स्वप्नः- स्वप्नो निद्रान्तरे मन्त्र-भेद-कृद् वचनं मतम् ॥स्र्स् ३।२१७॥ ९२अ यथा मालविकाग्निमित्रे [४।१५ पद्याद् अनन्तरम्] विदूषकः (उत्स्वप्नायते)-भोदि मालबिए ! [भवति मालिके !] निपुणिका-सुदं भट्टिणीए । कस्स एसो अत्तणिओअ-संपादण् विस्ससणिज्जो हदासो । सब्ब-कालं इदो एब्ब सोत्थिबाअण-मोदएहिं कुच्छिं पूरिअ संपदं मालबिअं उस्सिबिणाबेदि । [श्रुतं भट्टन्या । कस्यैव आत्म-नियोग-सम्पादने विश्वसनीयो हताशः । सर्व-कालम् इत एव स्वस्ति-वाचन-मोदकैः कुक्षिं पूरयित्वा साम्प्रतं मालविकाम् उत्स्वप्नायते ।] विदूषकः-इरावदिं अदिक्कमंती होहि । [इरावतीम् अतिक्रामन्ती भव ।] इत्य् अत्र विदूषकस्योत्स्वप्नायितं स्वप्नः । अथ लेखः- विवक्षितार्थ-कलिता पत्रिका लेख ईरितः ॥स्र्स् ३।२१८॥ ९२ब् यथा विक्रमोर्वशीये [२।११ पद्याद् अनन्तरम्] राजा (विभाव्य)-सखे ! भूर्ज-पत्र-गतोऽ यम् अक्षर-विन्यासः । इत्य् आरभ्य, राजा-वयस्य अङ्गुलि-स्वेदेन दूष्येरन्न् अक्षराणि । धार्यताम् अयं प्रियायाः स्व-हस्त-लेखः । इत्य् अत्र उर्वशी-प्रहित-पत्रिकार्थो लेखः । अथ मदः- मदस् तु मद्यजः ॥स्र्स् ३।२१९॥ ९३अ यथा मालविकाग्निमित्रे [३।१२ पद्याद् अनन्तरम्] (ततः प्रविशति युक्त-मदा इरावती चेटी च) इत्य् अत्रेरावती-मदः । अथ चित्रम्- चित्रं चाकार्स्य विलेखनम् ॥स्र्स् ३।२२०॥ ९३ब् यथा शाकुन्तले [६।१३, पद्याद् अनन्तरम्] राजा : अकारण-परित्यागानुशय-तप्त-हृदयस् तावद् अनुकम्प्यताम् अयं जनः पुनर् दर्शनेन । इत्य् आरभ्य, राजा- दर्शन-मुखम् अनुभवतः साक्षाद् इव तन्-मयेन हृदयेन । स्मृति-कारिणा त्वया मे पुनर् अपि चित्रीकृता कान्ता

saṃvṛttiḥ svayam uktasya svayam pracchādanaṃ bhavet ||SRs 3.211|| 90a yathā śākuntale, rājā (svagatam)-aticapalo' yaṃ baṭuḥ | kadācid imāṃ kathām antaḥ-purebhyaḥ kathayet | bhavatu | enam eva vakṣye- kva vayaṃ kva parokṣa-manmatho mṛgaśāvaiḥ samam edhito janaḥ | parihāsa-vijalpitaṃ sakhe paramārthena na gṛhyatāṃ vacaḥ ||SRs 3.212|| [a.śa. 2.18] atra duṣyantena svayam uktasya śakuntalā-prasaṅgasya svayaṃ pracchādanaṃ saṃvṛttiḥ | atha bhrāntiḥ- bhrāntir viparyaya-jñānaṃ prasaṅgasya hy aniścayāt ||SRs 3.213|| 90b yathā veṇī-saṃhāre dvitīyāṅke [2.10 padyād anantaraṃ], bhānumatī-tado ahaṃ tassa adisaidadibba-rūbiṇo ṇaulassa daṃsaṇeṇa ucchuā jādā hida-hiaā a | tado ujjhia taṃ āsanaṭṭhāṇaṃ ladā-maṇḍapaṃ pabisiduṃ āraddhā | [tato' haṃ tasyātiśayita-divya-rūpiṇo makulasya darśanenotsukā jātā hṛta-hṛdayā ca | tata ujjhitvā tadāsana-sthānaṃ latā-maṇḍapaṃ praveṣṭum ārabdhā |] rājā (savailakṣyam)-kiṃ nāmātiśayita-divya-rūpiṇo nakulasya darcānenotsukā jātā | hṛta-hṛdayā ca | tat katham anayā pāpayā mādrī-sutānuraktayā vayam evaṃ vipralabdhāḥ | mūrkha duryodhana kulaṭā-vipralabhyamānam ātmānaṃ bahu manyamāno' dhunā kiṃ vakṣyasi | (kiṃ kaṇṭhe śithilīkṛta [ve.saṃ. 2.9] ity ādi paṭhitvā diśo' valokya) aho etad artham evāsyāḥ prātar eva vivikta-sthānābhilāṣaḥ sakhī-jana-saṅkathāsu ca pakṣa-pātaḥ | duryodhanas tu mohād avijñāta-bandhakī-hṛdaya-sāraḥ kvāpi paribhrāntaḥ | ity atra devī-svapnasya aniścayād duryodhanasya viparīta-jñānaṃ bhrāntiḥ | atha dūtyam- dūtyaṃ tu sahakāritvaṃ durghaṭe kārya-vastuni ||SRs 3.214|| 91a yathā mālavikāgnimitre [tṛtīyāṅke] vidūṣakaḥ-alaṃ bhavado dhīradaṃ ujjhia paridebideṇa | diṭṭhā kkhu mae tattahodīe mālabiāe piasahī baulābaliā | suṇābidāa maha jaṃ bhavadā saṃdiṭṭhaṃ | [alaṃ bhavato dhīratāṃ ujjhitvā paridevitena | dṛṣṭā khalu mayā tatra-bhavatyā mālavikāyāḥ priya-sakhī bakulāvalikā | śrāvitā ca mayā yad bhavatā sandiṣṭam] [3.1 padyād anantaram] rājā-tataḥ kim uktavatī | vidūṣakaḥ-vijñāpaya bhaṭṭārakamà tathāpi ghaṭayiṣyāmi iti | atra ca bakulāvalikayā mālavikāgnimitrayor ghaṭane sahakāritvam aṅgīkṛtam iti dūtyam | atha hetv-avadhāraṇam- niścayo hetunārthasya mataṃ hetv-avadhāraṇam ||SRs 3.215|| 91b yathā śākuntale, rājā- strīṇām aśikṣita-paṭutvam amānuṣīṣu sandṛśyate kim uta yāḥ pratibodhavatyaḥ | prāg antarikṣa-gamanāt svam apatya-jātam anyair dvijaiḥ para-bhṛtāḥ khalu poṣayanti ||SRs 3.216|| [a.śa. 5.22] atra para-bhṛtānidarśanopabṛṃhitena strītva-hetunā mṛṣā-bhāṣaṇa-lakṣaṇasyārthasya niścayo hetv-avadhāraṇam | atha svapnaḥ- svapno nidrāntare mantra-bheda-kṛd vacanaṃ matam ||SRs 3.217|| 92a yathā mālavikāgnimitre [4.15 padyād anantaram] vidūṣakaḥ (utsvapnāyate)-bhodi mālabie ! [bhavati mālike !] nipuṇikā-sudaṃ bhaṭṭiṇīe | kassa eso attaṇioa-saṃpādaṇ vissasaṇijjo hadāso | sabba-kālaṃ ido ebba sotthibāaṇa-modaehiṃ kucchiṃ pūria saṃpadaṃ mālabiaṃ ussibiṇābedi | [śrutaṃ bhaṭṭanyā | kasyaiva ātma-niyoga-sampādane viśvasanīyo hatāśaḥ | sarva-kālam ita eva svasti-vācana-modakaiḥ kukṣiṃ pūrayitvā sāmprataṃ mālavikām utsvapnāyate |] vidūṣakaḥ-irāvadiṃ adikkamaṃtī hohi | [irāvatīm atikrāmantī bhava |] ity atra vidūṣakasyotsvapnāyitaṃ svapnaḥ | atha lekhaḥ- vivakṣitārtha-kalitā patrikā lekha īritaḥ ||SRs 3.218|| 92b yathā vikramorvaśīye [2.11 padyād anantaram] rājā (vibhāvya)-sakhe ! bhūrja-patra-gato' yam akṣara-vinyāsaḥ | ity ārabhya, rājā-vayasya aṅguli-svedena dūṣyerann akṣarāṇi | dhāryatām ayaṃ priyāyāḥ sva-hasta-lekhaḥ | ity atra urvaśī-prahita-patrikārtho lekhaḥ | atha madaḥ- madas tu madyajaḥ ||SRs 3.219|| 93a yathā mālavikāgnimitre [3.12 padyād anantaram] (tataḥ praviśati yukta-madā irāvatī ceṭī ca) ity atrerāvatī-madaḥ | atha citram- citraṃ cākārsya vilekhanam ||SRs 3.220|| 93b yathā śākuntale [6.13, padyād anantaram] rājā : akāraṇa-parityāgānuśaya-tapta-hṛdayas tāvad anukampyatām ayaṃ janaḥ punar darśanena | ity ārabhya, rājā- darśana-mukham anubhavataḥ sākṣād iva tan-mayena hṛdayena | smṛti-kāriṇā tvayā me punar api citrīkṛtā kāntā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् अन्तेन चित्रं स्फुटम् इति कल्याणम् । भाग-कल्पनयाङ्गानां मुख-प्रमुख-सन्धिषु । ९३च् प्रत्येकं नियतत्वेन योज्या तत्रैव कल्पना

ity antena citraṃ sphuṭam iti kalyāṇam | bhāga-kalpanayāṅgānāṃ mukha-pramukha-sandhiṣu | 93c pratyekaṃ niyatatvena yojyā tatraiva kalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्ध्य्-अन्तराणां विज्ञेयः प्रयोगस् त्व् अविभागतः । ९४ तथैव दर्शनाद् एषाम् अनैयत्येन सन्धिषु

sandhy-antarāṇāṃ vijñeyaḥ prayogas tv avibhāgataḥ | 94 tathaiva darśanād eṣām anaiyatyena sandhiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एषाम् अविचारेण कथितो दशरूपके । ९५ सन्ध्य्-अन्तराणाम् अङ्गेषु नान्तर्भावो मतो मम

tad eṣām avicāreṇa kathito daśarūpake | 95 sandhy-antarāṇām aṅgeṣu nāntarbhāvo mato mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामाद्य्-उपाय-दक्षेण सन्ध्यादि-गुण-शोभिता । ९६ निर्व्यूढं सिंह-भूपेन सन्ध्य्-अन्तर-निरूपणम्

sāmādy-upāya-dakṣeṇa sandhyādi-guṇa-śobhitā | 96 nirvyūḍhaṃ siṃha-bhūpena sandhy-antara-nirūpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ षट्-त्रिंशद् भूषणानि- एवम् अङ्गैर् उपाङ्गैश् च सुश्लिष्टं रूपक-श्रियः । ९७ शरीरं वस् त्व् अलङ्कुर्यात् षट्-त्रिंशद् भूषणैः स्फुटम्

atha ṣaṭ-triṃśad bhūṣaṇāni- evam aṅgair upāṅgaiś ca suśliṣṭaṃ rūpaka-śriyaḥ | 97 śarīraṃ vas tv alaṅkuryāt ṣaṭ-triṃśad bhūṣaṇaiḥ sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूषणाक्षर-सङ्घातौ हेतुः प्राप्तिर् उदाहृतिः । ९८ शोभा संशय-दृष्टान्ताव् अभिप्रायो निदर्शनम्

bhūṣaṇākṣara-saṅghātau hetuḥ prāptir udāhṛtiḥ | 98 śobhā saṃśaya-dṛṣṭāntāv abhiprāyo nidarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धि-प्रसिद्धी दाक्षिण्यम् अर्थापत्तिर् विशेषणम् । ९९ पदोच्चयस् तुल्य-तर्को विचारस् तद्-विपर्ययः

siddhi-prasiddhī dākṣiṇyam arthāpattir viśeṣaṇam | 99 padoccayas tulya-tarko vicāras tad-viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणातिपातोऽ तिशयो निरुक्तं गुण-कीर्तनम् । १०० गर्हणानुनयो भ्रंशो लेश-क्षोभौ मनोरथः

guṇātipāto' tiśayo niruktaṃ guṇa-kīrtanam | 100 garhaṇānunayo bhraṃśo leśa-kṣobhau manorathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्ति-सिद्धिः सारूप्यं माला मधुर-भाषणम् । १०१ पृच्छोपदिष्ट-दृष्टानि षट्-त्रिंशद्-भूषणानि हि

anukti-siddhiḥ sārūpyaṃ mālā madhura-bhāṣaṇam | 101 pṛcchopadiṣṭa-dṛṣṭāni ṣaṭ-triṃśad-bhūṣaṇāni hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीणां विलाप-व्यापारैर् उपेतः करुणाश्रयः । नाना-सङ्ग्राम-संनाह-प्रहारमरणोत्कटः

strīṇāṃ vilāpa-vyāpārair upetaḥ karuṇāśrayaḥ | nānā-saṅgrāma-saṃnāha-prahāramaraṇotkaṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र भूषणम्- गुणालङ्कार-बहुलं भाषणं भूषणं मतम् ॥स्र्स् ३।२३१॥ १०२ यथा रामानन्दे- खं वस्ते कलबिङ्क-कण्ठ-मलिनं कादम्बिनी कम्बल- चर्चां पारयतीव दर्दुर-कुलं कोलाहलैर् उन्मदम् । गन्धं मुञ्चति सिक्त-लाज-सुरभिर् वर्षेण सिक्ता स्थली दुर्लक्षोऽ पि विभाव्यते कमलिनी-हासेन भासां पतिः

tatra bhūṣaṇam- guṇālaṅkāra-bahulaṃ bhāṣaṇaṃ bhūṣaṇaṃ matam ||SRs 3.231|| 102 yathā rāmānande- khaṃ vaste kalabiṅka-kaṇṭha-malinaṃ kādambinī kambala- carcāṃ pārayatīva dardura-kulaṃ kolāhalair unmadam | gandhaṃ muñcati sikta-lāja-surabhir varṣeṇa siktā sthalī durlakṣo' pi vibhāvyate kamalinī-hāsena bhāsāṃ patiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र श्लेष-प्रसाद-समाधि-समतादीनां गुणानां उपमा-रूपकोत्प्रेक्ष-हेतूनाम् अलङ्काराणां च सम्भवाद् इदं भूषणम् । अथ अक्षर-सङ्घातः- वाक्यम् अक्षर-सङ्घातो भिन्नार्थं श्लिष्ट-वर्णकम्

atra śleṣa-prasāda-samādhi-samatādīnāṃ guṇānāṃ upamā-rūpakotprekṣa-hetūnām alaṅkārāṇāṃ ca sambhavād idaṃ bhūṣaṇam | atha akṣara-saṅghātaḥ- vākyam akṣara-saṅghāto bhinnārthaṃ śliṣṭa-varṇakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उज्जीवनाद् अप्य् अधिकं मनोरथ-फलोऽ पि वा । विज्ञेयम् अस्य लक्ष्यं तु करुणाकन्दलादिकम्

ujjīvanād apy adhikaṃ manoratha-phalo' pi vā | vijñeyam asya lakṣyaṃ tu karuṇākandalādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालः (सदृष्टि-क्षेपम्)-कहिं वा मे अज्जू । [कुत्र वा मम माता ।] उभे-णाम-सारिस्सेण बंचिदो माउबच्छलो । [नाम-सादृश्येन वञ्चितो मातृ-वत्सलः ।] द्वितीया-बच्छ, इमस्स मित्तिआ-मोरस्स रंमत्तणं देक्ख त्ति भणिदोऽ सि । [वत्स, अस्य मृत्तिका-मयूरस्य रम्यत्वं पश्येति भणितोऽ सि ।] राजा (आत्म-गतम्)-किं वा शकुन्तलेत्य् अस्य मातुर् आख्या । इत्य् अन्तम् । अत्र शकुन्त-लावण्यम् इत्य् अत्र शकुन्तला-नामाक्षराणां प्रतिभानाद् अयम् अक्षर-सङ्घातः । अथ हेतुः- स हेतुर् इति निर्दिष्टो यत् साध्यार्थ-प्रसाधकः ॥स्र्स् ३।२३४॥ १०३ यथा रत्नावल्यां, राजा (तथा कृत्वा श्रुत्वा च)- स्पष्टाक्षरम् इदं यत्नान् मधुरं स्त्री-स्वभावतः । अल्पाङ्गत्वाद् अनिर्ह्रादि मन्ये वदति शारिका

bālaḥ (sadṛṣṭi-kṣepam)-kahiṃ vā me ajjū | [kutra vā mama mātā |] ubhe-ṇāma-sārisseṇa baṃcido māubacchalo | [nāma-sādṛśyena vañcito mātṛ-vatsalaḥ |] dvitīyā-baccha, imassa mittiā-morassa raṃmattaṇaṃ dekkha tti bhaṇido' si | [vatsa, asya mṛttikā-mayūrasya ramyatvaṃ paśyeti bhaṇito' si |] rājā (ātma-gatam)-kiṃ vā śakuntalety asya mātur ākhyā | ity antam | atra śakunta-lāvaṇyam ity atra śakuntalā-nāmākṣarāṇāṃ pratibhānād ayam akṣara-saṅghātaḥ | atha hetuḥ- sa hetur iti nirdiṣṭo yat sādhyārtha-prasādhakaḥ ||SRs 3.234|| 103 yathā ratnāvalyāṃ, rājā (tathā kṛtvā śrutvā ca)- spaṣṭākṣaram idaṃ yatnān madhuraṃ strī-svabhāvataḥ | alpāṅgatvād anirhrādi manye vadati śārikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र शारिकालाप-साधनाय यत्न-स्पष्टाक्षरत्वादि-हेतूनां कथनाद् अयं हेतुः । अथ प्राप्तिः- एक-देश-परिज्ञानात् प्राप्तिः शेषाभियोजनम्

atra śārikālāpa-sādhanāya yatna-spaṣṭākṣaratvādi-hetūnāṃ kathanād ayaṃ hetuḥ | atha prāptiḥ- eka-deśa-parijñānāt prāptiḥ śeṣābhiyojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिर् अस्यास् त्वया हता । विभावितैकदेशेन देयं यद् अभियुज्यते

haṃsa prayaccha me kāntāṃ gatir asyās tvayā hatā | vibhāvitaikadeśena deyaṃ yad abhiyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र हंसे प्रिया-गमन-मात्र-विभाव्य-प्रिया-हरणाभियोगः प्राप्तिः । अथ उदाहरणम्- वाक्यं यद् गूढ-तुल्यार्थं तद् उदाहरणं मतम्

atra haṃse priyā-gamana-mātra-vibhāvya-priyā-haraṇābhiyogaḥ prāptiḥ | atha udāharaṇam- vākyaṃ yad gūḍha-tulyārthaṃ tad udāharaṇaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा शाकुन्तले, राजा (स्वगतम्)-कथम् आत्मापहारं करोमि ? भवतु, एवं तावद् एनां वक्ष्ये । (प्रकाशम्) भवति यः पौरवेण राज्ञा धर्माधिकारे नियुक्तः सोऽ हम् अविघ्न-क्रियोपलम्भाय धर्मारण्यम् इदम् आयातः । इत्य् आरभ्य, शकुन्तला-तुम्हे अवेध । किं बि हिअए करिअ मतेध । ण बो बअणं सुणिस्सं । [युवाम् अपेतम् । किम् अपि हृदये कृत्वा मन्त्रयेथे । न युवयोर् वचनं श्रोष्यामि ।] इत्य् अन्तम् [१।२१ पद्याद् अनन्तरम्] । अत्र साभिप्राय-गूढार्थतया तद् इदम् उदाहरणम् । अथ शोभा- शोभा स्वभाव-प्राकट्यं यूनोर् अन्योन्यम् उच्यते

yathā śākuntale, rājā (svagatam)-katham ātmāpahāraṃ karomi ? bhavatu, evaṃ tāvad enāṃ vakṣye | (prakāśam) bhavati yaḥ pauraveṇa rājñā dharmādhikāre niyuktaḥ so' ham avighna-kriyopalambhāya dharmāraṇyam idam āyātaḥ | ity ārabhya, śakuntalā-tumhe avedha | kiṃ bi hiae karia matedha | ṇa bo baaṇaṃ suṇissaṃ | [yuvām apetam | kim api hṛdaye kṛtvā mantrayethe | na yuvayor vacanaṃ śroṣyāmi |] ity antam [1.21 padyād anantaram] | atra sābhiprāya-gūḍhārthatayā tad idam udāharaṇam | atha śobhā- śobhā svabhāva-prākaṭyaṃ yūnor anyonyam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्ण्यते भारती-वृत्त्या यत्र तं भाणम् ईरते । एक-पात्र-प्रयोज्येऽ स्मिन् कुर्याद् आकाश-भाषितम्

varṇyate bhāratī-vṛttyā yatra taṃ bhāṇam īrate | eka-pātra-prayojye' smin kuryād ākāśa-bhāṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा रत्नावल्यां, सागरिका (राजानं दृष्ट्वा सहर्षं स-साध्वसं स-कम्पं च स्वगतम्)-एणं पेक्खिअ अदिसद्धसेण ण सक्कणोमि पदादो पदं बि गन्तुं । ता किं वा एत्थ करिस्सं ? [एनं प्रेक्ष्य अतिसाध्वसेन न शक्नोमि पदात् पदम् अपि गन्तुम् । तत् किं वा अत्र करिष्यामि ?] विदूषकः (सागरिकां दृष्ट्वा)-अहो अच्चरिअं । ईरिसं कण्णारअणं माणुसलोए ण दीसदि । भो बअस्स तह तक्केमि पआवैणोबि एदं णिम्माबिअ पुणो पुणो बिह्मओ संबुत्तो त्ति । [अहो आश्चर्यम् । ईदृशं कन्या-रत्नं मानुस-लोके न दृश्यते । भो वयस्य तस्मात् तर्कयामि प्रजापतेर् अपि इदं निर्माय पुनः पुनर् विस्मयः संवृत्त इति ।] राजा-सखे ममाप्य् एतद् एव मनसि वर्तते [२।१५ पद्यात् पूर्वम्] इत्य् आदिना सागरिका-वत्सराजयोर् अन्योन्य-निर्वर्णनेन रूपातिशय-प्रकटनं शोभा । अथ संशयः- अनिश्चयान्तं यद् वाक्यं संशयः स निगद्यते ॥स्र्स् ३।२४०॥ १०५ यथा मालती-माधवे, मकरन्दः- याता भवेद् भगवती-भवनं सखी नो जीवन्त्य् अथैष्यति न वेत्य् अभिशङ्कितोऽ स्मि । प्रायेण बान्धव-सुहृत्-प्रिय-सङ्गमादि सौदामिनी-स्फुरण्-चञ्चलम् एव सौख्यम्

yathā ratnāvalyāṃ, sāgarikā (rājānaṃ dṛṣṭvā saharṣaṃ sa-sādhvasaṃ sa-kampaṃ ca svagatam)-eṇaṃ pekkhia adisaddhaseṇa ṇa sakkaṇomi padādo padaṃ bi gantuṃ | tā kiṃ vā ettha karissaṃ ? [enaṃ prekṣya atisādhvasena na śaknomi padāt padam api gantum | tat kiṃ vā atra kariṣyāmi ?] vidūṣakaḥ (sāgarikāṃ dṛṣṭvā)-aho accariaṃ | īrisaṃ kaṇṇāraaṇaṃ māṇusaloe ṇa dīsadi | bho baassa taha takkemi paāvaiṇobi edaṃ ṇimmābia puṇo puṇo bihmao saṃbutto tti | [aho āścaryam | īdṛśaṃ kanyā-ratnaṃ mānusa-loke na dṛśyate | bho vayasya tasmāt tarkayāmi prajāpater api idaṃ nirmāya punaḥ punar vismayaḥ saṃvṛtta iti |] rājā-sakhe mamāpy etad eva manasi vartate [2.15 padyāt pūrvam] ity ādinā sāgarikā-vatsarājayor anyonya-nirvarṇanena rūpātiśaya-prakaṭanaṃ śobhā | atha saṃśayaḥ- aniścayāntaṃ yad vākyaṃ saṃśayaḥ sa nigadyate ||SRs 3.240|| 105 yathā mālatī-mādhave, makarandaḥ- yātā bhaved bhagavatī-bhavanaṃ sakhī no jīvanty athaiṣyati na vety abhiśaṅkito' smi | prāyeṇa bāndhava-suhṛt-priya-saṅgamādi saudāminī-sphuraṇ-cañcalam eva saukhyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.