Library·Simhabhupala: Rasarnavasudhakara·3
लास्याङ्गानि दशैतस्मिन् संयोज्यान्यत्र तानि तु । गेय-पदं स्थित-पाठ्यम् आसीनं पुष्प-गन्धिका
lāsyāṅgāni daśaitasmin saṃyojyānyatra tāni tu | geya-padaṃ sthita-pāṭhyam āsīnaṃ puṣpa-gandhikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रच्छेदकस् त्रिमूढं च सैन्धवाख्यं द्विमूढकम् । उत्तमोत्तमकं चान्यद् उक्त-प्रत्युक्तम् एव च
pracchedakas trimūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvimūḍhakam | uttamottamakaṃ cānyad ukta-pratyuktam eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् अत्र मालती कामन्धक्याः गृहं गता वा जीवति वा न वेति संशयेन वाक्य-समाप्तेर् अयं संशयः । अथ दृष्टान्तः- स्व-पक्षे दर्शनं हेतोर् दृष्टान्तः साध्य-सिद्धये ॥स्र्स् ३।२४२॥ १०६अ यथा शाकुन्तले, राजा- शम-प्रधानेषु तपोधनेषु गूढं हि दाहात्मकम् अस्ति तेजः । स्पर्शानुकूला इव सूर्य-कान्तास् तद् अन्य-तेजोऽ भिभवाद् वमन्ति ॥स्र्स् ३।२४३॥ [अश। २।७] इत्य् अत्र तपोधनेषु गूढ-दाहात्मक-तेजः-सद्भावे साध्ये तत्-साधकस्य अन्य-तेजस् तिरस्कार-जनित-तेजः-समुद्गार-रूपस्य हेतोः सूर्य-कान्तेषु दर्शितत्वाद् दृष्टान्तः । अथ अभिप्रायः- अभिप्रायस् त्व् अभूतार्थो हृद्यः साम्येन कल्पितः । १०६ब् अभिप्रायं परे प्राहुर् ममतां हृद्य-वस्तुनि
ity atra mālatī kāmandhakyāḥ gṛhaṃ gatā vā jīvati vā na veti saṃśayena vākya-samāpter ayaṃ saṃśayaḥ | atha dṛṣṭāntaḥ- sva-pakṣe darśanaṃ hetor dṛṣṭāntaḥ sādhya-siddhaye ||SRs 3.242|| 106a yathā śākuntale, rājā- śama-pradhāneṣu tapodhaneṣu gūḍhaṃ hi dāhātmakam asti tejaḥ | sparśānukūlā iva sūrya-kāntās tad anya-tejo' bhibhavād vamanti ||SRs 3.243|| [a.śa. 2.7] ity atra tapodhaneṣu gūḍha-dāhātmaka-tejaḥ-sadbhāve sādhye tat-sādhakasya anya-tejas tiraskāra-janita-tejaḥ-samudgāra-rūpasya hetoḥ sūrya-kānteṣu darśitatvād dṛṣṭāntaḥ | atha abhiprāyaḥ- abhiprāyas tv abhūtārtho hṛdyaḥ sāmyena kalpitaḥ | 106b abhiprāyaṃ pare prāhur mamatāṃ hṛdya-vastuni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चञ्चत्-पुटादिना वाक्याभिनयो नायिका-कृतः । भूमि-चारी-प्रचारेण स्थित-पाठ्यं तद् उच्यते
cañcat-puṭādinā vākyābhinayo nāyikā-kṛtaḥ | bhūmi-cārī-pracāreṇa sthita-pāṭhyaṃ tad ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा रत्नावल्यां, राजा- किं पद्मस्य रुचिं न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धिं वा झषकेतनस्य कुरुते नालोक-मात्रेण किम् । वक्त्रेन्दौ तव सत्य् अयं यद् अपरः शीतांशुर् उज्जृम्भते दर्पः स्याद् अमृतेन चेद् इह तद् अप्य् अस्त्य् एव बिम्बाधरे ॥स्र्स् ३।२४५॥ [र। ३।१३] इत्य् अत्र चन्द्र-साम्येन मुखे अमृत-कल्पनाद् अयम् अभिप्रायः । अथवा तत्रैवातिहृद्य-बिम्बाधरे राज्ञो ममत्वम् अभिप्रायः । अथ निदर्शनं- यथार्थानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकीर्तनम् । १०७ परोपेक्षा-व्युदासार्थं तन् निदर्शनम् उच्यते
yathā ratnāvalyāṃ, rājā- kiṃ padmasya ruciṃ na hanti nayanānandaṃ vidhatte na kiṃ vṛddhiṃ vā jhaṣaketanasya kurute nāloka-mātreṇa kim | vaktrendau tava saty ayaṃ yad aparaḥ śītāṃśur ujjṛmbhate darpaḥ syād amṛtena ced iha tad apy asty eva bimbādhare ||SRs 3.245|| [ra. 3.13] ity atra candra-sāmyena mukhe amṛta-kalpanād ayam abhiprāyaḥ | athavā tatraivātihṛdya-bimbādhare rājño mamatvam abhiprāyaḥ | atha nidarśanaṃ- yathārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam | 107 paropekṣā-vyudāsārthaṃ tan nidarśanam ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाना-विधेन वाद्येन नाना-ताल-लयान्वितम् । लास्यं प्रयुज्यते यत्र सा ज्ञेया पुष्प-गन्धिका
nānā-vidhena vādyena nānā-tāla-layānvitam | lāsyaṃ prayujyate yatra sā jñeyā puṣpa-gandhikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यासङ्गम-शङ्किन्या नायकस्यातिरोषया । प्रेम-च्छेद-प्रकटनं लास्यं प्रच्छेदकं विदुः
anyāsaṅgama-śaṅkinyā nāyakasyātiroṣayā | prema-ccheda-prakaṭanaṃ lāsyaṃ pracchedakaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिष्ठुर-श्लक्ष्ण-पदं सम-वृत्तैर् अलङ्कृतम् । नाट्यं पुरुष-भावाढ्यं त्रिमूढकम् उदाहृतम्
aniṣṭhura-ślakṣṇa-padaṃ sama-vṛttair alaṅkṛtam | nāṭyaṃ puruṣa-bhāvāḍhyaṃ trimūḍhakam udāhṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा शाकुन्तले, राजा-उपपद्यते- मानुषीषु कथं वा स्याद् अस्य रूपस्य सम्भवः । न प्रभा-तरल-ज्योतिर् उदेति वसुधा-तलात् ॥स्र्स् ३।२४७॥ [अश। १।२२] अत्र प्रति-वस्तु-न्यायेन सदृश-वस्तु-कीर्तनं निदर्शनम् । अथ सिद्धिः- अतर्कितोपपन्नः स्यात् सिद्धिर् इष्टार्थ-सङ्गमः ॥स्र्स् ३।२४८॥ १०८ यथा मालविकाग्निमित्रे, विदूषकः (दृष्ट्वा)-ही ही बअस्स एदं खु सीहुपाणु-बेज्जिदस्स मच्छआडिआ उबणदा । [आश्चर्यं आश्चर्यं वयस्य एतत् खलु सीधुपानोद्वेजितस्य मत्स्यण्डिका उपनता ।] राजा-अये किम् एतत् ? विदूषकः-एसा णादिपरिक्खिदबेसा ऊसुअबअणा एआइणी मालबिआ अदूरे बट्टदि । [एषा नादिपरिष्कृत-वेषा उत्सुक-वदना एकाकिनी मालविका अदूरे वर्तते ।] राजा (सहर्षं)-कथं मालविका । विदूषकः-अह इं । [अथ किम् ।] राजा-शक्यम् इदानीं जीवितम् अवलम्बितम् [३।५ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अत्र इरावती-सङ्केतं गच्छतो राज्ञः मालविका-दर्शन-सिद्धिर् अचिन्तिता सिद्धिः । अथ प्रसिद्धिः- प्रसिद्धिर् लोक-विख्यातैर् वाक्यैर् अर्थ-प्रसाधनम् ॥स्र्स् ३।२४९॥ १०९अ यथा शाकुन्तले, राजा- सरसिजम् अनुविद्धं शवलेनापि रम्यं मलिनम् अपि हिमांशोर् लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति । इत्यम् अधिक-मनोज्ञा बल्कलेनापि तन्वी किम् इव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्
yathā śākuntale, rājā-upapadyate- mānuṣīṣu kathaṃ vā syād asya rūpasya sambhavaḥ | na prabhā-tarala-jyotir udeti vasudhā-talāt ||SRs 3.247|| [a.śa. 1.22] atra prati-vastu-nyāyena sadṛśa-vastu-kīrtanaṃ nidarśanam | atha siddhiḥ- atarkitopapannaḥ syāt siddhir iṣṭārtha-saṅgamaḥ ||SRs 3.248|| 108 yathā mālavikāgnimitre, vidūṣakaḥ (dṛṣṭvā)-hī hī baassa edaṃ khu sīhupāṇu-bejjidassa macchaāḍiā ubaṇadā | [āścaryaṃ āścaryaṃ vayasya etat khalu sīdhupānodvejitasya matsyaṇḍikā upanatā |] rājā-aye kim etat ? vidūṣakaḥ-esā ṇādiparikkhidabesā ūsuabaaṇā eāiṇī mālabiā adūre baṭṭadi | [eṣā nādipariṣkṛta-veṣā utsuka-vadanā ekākinī mālavikā adūre vartate |] rājā (saharṣaṃ)-kathaṃ mālavikā | vidūṣakaḥ-aha iṃ | [atha kim |] rājā-śakyam idānīṃ jīvitam avalambitam [3.5 padyād anantaram] ity atra irāvatī-saṅketaṃ gacchato rājñaḥ mālavikā-darśana-siddhir acintitā siddhiḥ | atha prasiddhiḥ- prasiddhir loka-vikhyātair vākyair artha-prasādhanam ||SRs 3.249|| 109a yathā śākuntale, rājā- sarasijam anuviddhaṃ śavalenāpi ramyaṃ malinam api himāṃśor lakṣma lakṣmīṃ tanoti | ityam adhika-manojñā balkalenāpi tanvī kim iva hi madhurāṇāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चारीभिर् ललिताभिश् च चित्रार्थाभिनयान्वितम् । स्पष्ट-भाव-रसोपेतं लास्यं यत् तद् द्विमूढकम्
cārībhir lalitābhiś ca citrārthābhinayānvitam | spaṣṭa-bhāva-rasopetaṃ lāsyaṃ yat tad dvimūḍhakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरिज्ञात-पार्श्वस्थं गेय-भाव-विभूषितम् । लास्यं सोत्कण्ठ-वाक्यं तद् उत्तमोत्तमकं भवेत्
aparijñāta-pārśvasthaṃ geya-bhāva-vibhūṣitam | lāsyaṃ sotkaṇṭha-vākyaṃ tad uttamottamakaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोप-प्रसाद-जनितं साधिक्षेप-पदाश्रयम् । वाक्यं तद् उक्त-प्रत्युक्तं यूनोः प्रश्नोत्तरात्मकम्
kopa-prasāda-janitaṃ sādhikṣepa-padāśrayam | vākyaṃ tad ukta-pratyuktaṃ yūnoḥ praśnottarātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गार-मञ्जरी-मुख्यम् अस्योदाहरणं मतम् । लास्याङ्ग-दशकं तत्र लक्ष्यं लक्ष्य-विचक्षणैः
śṛṅgāra-mañjarī-mukhyam asyodāharaṇaṃ matam | lāsyāṅga-daśakaṃ tatra lakṣyaṃ lakṣya-vicakṣaṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रख्यातेनेतिवृत्तेन नायकैर् अपि तद्-विधैः । पृथक्-प्रयोजनासक्तैर् मिलितैर् देव-दानवैः
prakhyātenetivṛttena nāyakair api tad-vidhaiḥ | pṛthak-prayojanāsaktair militair deva-dānavaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तं द्वादशभिर् वीर-प्रधानं कैशिकी-मृदु । त्र्य्-अङ्कं विमर्श-हीनं च कपट-त्रय-संयुतम्
yuktaṃ dvādaśabhir vīra-pradhānaṃ kaiśikī-mṛdu | try-aṅkaṃ vimarśa-hīnaṃ ca kapaṭa-traya-saṃyutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रि-विद्रवं त्रि-शृङ्गारं विद्यात् समवकारकम् । मोहात्मको भ्रमः प्रोक्तः कपटस् त्रिविधस् त्व् अयम्
tri-vidravaṃ tri-śṛṅgāraṃ vidyāt samavakārakam | mohātmako bhramaḥ proktaḥ kapaṭas trividhas tv ayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वजः शत्रुजो दैव-जनितश् चेति सत्त्वजः । क्रूर-प्राणि-समुत्पन्नः शत्रुजस् तु रणादिजः
sattvajaḥ śatrujo daiva-janitaś ceti sattvajaḥ | krūra-prāṇi-samutpannaḥ śatrujas tu raṇādijaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वात्यावर्षादि-सम्भूतो दैवजः कपटः स्मृतः । उदाहरणम् एतेषाम् आवेगे लक्ष्यतां बुधैः
vātyāvarṣādi-sambhūto daivajaḥ kapaṭaḥ smṛtaḥ | udāharaṇam eteṣām āvege lakṣyatāṃ budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीव-ग्राहोऽ पि मोहो वा कपटाद् विद्रवस् ततः । कपट-त्रय-सम्भूतेर् अयं च त्रिविधो मतः
jīva-grāho' pi moho vā kapaṭād vidravas tataḥ | kapaṭa-traya-sambhūter ayaṃ ca trividho mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मार्थ-काम-सम्बद्धस् त्रिधा शृङ्गार ईरितः । व्रतादि-जनितः कामो धर्म-शृङ्गार ईरितः
dharmārtha-kāma-sambaddhas tridhā śṛṅgāra īritaḥ | vratādi-janitaḥ kāmo dharma-śṛṅgāra īritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्वती-शिव-सम्भोगस् तद् उदाहरणं मतम् । यत्र कामेन सम्बद्धैर् अर्थैर् अर्थानुबन्धिभिः
pārvatī-śiva-sambhogas tad udāharaṇaṃ matam | yatra kāmena sambaddhair arthair arthānubandhibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुज्यमानैः सुख-प्राप्तिर् अर्थ-शृङ्गार ईरितः । सार्वभौम-फल-प्राप्ति-हेतुना वत्स-भूपतेः
bhujyamānaiḥ sukha-prāptir artha-śṛṅgāra īritaḥ | sārvabhauma-phala-prāpti-hetunā vatsa-bhūpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सह मणि-वलयैर् बाष्प-धारा गलन्ति । तव सुभग वियोगे तस्या उद्वेगिन्याः सह च तनु-लतया दुर्बला जीविताशा ॥] इत्य् अत्र श्वास-दण्डादीनां दीर्घ-भावादि-क्रियासु दिवस-निशादिभिः सह समावेशाद् अयं पदोच्चयः । अथ तुल्यार्थकः- रूपकैर् उपमाभिर् वा तुल्यार्थाभिः प्रयोजितः । अप्रत्यक्षार्थ-संस्पर्शस् तुल्य-तर्क इतीरितः ॥स्र्स् ३।२५९॥ ११३ यथा मालती-माधवे, माधवः (सहर्षम्)-दिष्ट्या लवङ्गिका-द्वितीया मालत्य् अपि (परागता)- आश्चर्यम् उत्पल-दृशो वदनामलेन्दु- सांनिध्यतो मम मुहुर् जदिमानम् एत्य । जात्येन चन्द्रमणिनेव मही-धरस्य सन्धार्यते द्रव-मयो मनसा विकारः ॥स्र्स् ३।२६०॥ [मामा। ३।५] इत्य् अत्र इन्दु-चन्द्रकान्ताद्य्-उपमया परत्यक्षस्य स्नेह-रूप-विकारस्य कथनात् तुल्य-तर्कः ॥ अथ विचारः- विचारस् त्व् एक-साध्यस्य बहु-साधन-वर्णनम् ॥स्र्स् ३।२६१॥ ११४अ यथा मालती-माधवे, मकरन्दः-वयस्य माधव सर्वथा समाश्वसिहि- या कौमुदी नयनयोर् भवतः सुजन्मा तस्या भवान् अपि मनोरथ-लब्ध-बन्धुः । तत् सङ्गमं प्रति सखे न हि संशयोऽ स्ति यस्मिन् विधिश् च मदनश् च कृताभियोगः ॥स्र्स् ३।२६२॥ [मामा। १।३७] अत्र सङ्गम-रूप-साध्यार्थ-सिद्धये परस्परानुराग-सिद्धि-मदन-रूपाणाम् उपायानां सद्-भाव-कथनाद् विचारः । अथ तद्-विपर्ययः- विचारस्यान्यथाभावो विज्ञेयस् तद्-विपर्ययः ॥स्र्स् ३।२६३॥ ११४ यथा रामानन्दे- व्यर्थं यत्र कपीन्द्र-सख्यम् अपि मे वीर्यं कपीनाम् अपि प्रज्ञा जाम्बवतोऽ पि यत्र न गतिः पुत्रस्य वायोर् अपि । मार्गं यत्र न विश्वकर्म-तनयः कर्तुं नलोऽ पि क्षमः सौमित्रेर् अपि पत्रिणाम् अविषयस् तत्र प्रिया क्वापि मे
saha maṇi-valayair bāṣpa-dhārā galanti | tava subhaga viyoge tasyā udveginyāḥ saha ca tanu-latayā durbalā jīvitāśā ||] ity atra śvāsa-daṇḍādīnāṃ dīrgha-bhāvādi-kriyāsu divasa-niśādibhiḥ saha samāveśād ayaṃ padoccayaḥ | atha tulyārthakaḥ- rūpakair upamābhir vā tulyārthābhiḥ prayojitaḥ | apratyakṣārtha-saṃsparśas tulya-tarka itīritaḥ ||SRs 3.259|| 113 yathā mālatī-mādhave, mādhavaḥ (saharṣam)-diṣṭyā lavaṅgikā-dvitīyā mālaty api (parāgatā)- āścaryam utpala-dṛśo vadanāmalendu- sāṃnidhyato mama muhur jadimānam etya | jātyena candramaṇineva mahī-dharasya sandhāryate drava-mayo manasā vikāraḥ ||SRs 3.260|| [mā.mā. 3.5] ity atra indu-candrakāntādy-upamayā paratyakṣasya sneha-rūpa-vikārasya kathanāt tulya-tarkaḥ || atha vicāraḥ- vicāras tv eka-sādhyasya bahu-sādhana-varṇanam ||SRs 3.261|| 114a yathā mālatī-mādhave, makarandaḥ-vayasya mādhava sarvathā samāśvasihi- yā kaumudī nayanayor bhavataḥ sujanmā tasyā bhavān api manoratha-labdha-bandhuḥ | tat saṅgamaṃ prati sakhe na hi saṃśayo' sti yasmin vidhiś ca madanaś ca kṛtābhiyogaḥ ||SRs 3.262|| [mā.mā. 1.37] atra saṅgama-rūpa-sādhyārtha-siddhaye parasparānurāga-siddhi-madana-rūpāṇām upāyānāṃ sad-bhāva-kathanād vicāraḥ | atha tad-viparyayaḥ- vicārasyānyathābhāvo vijñeyas tad-viparyayaḥ ||SRs 3.263|| 114 yathā rāmānande- vyarthaṃ yatra kapīndra-sakhyam api me vīryaṃ kapīnām api prajñā jāmbavato' pi yatra na gatiḥ putrasya vāyor api | mārgaṃ yatra na viśvakarma-tanayaḥ kartuṃ nalo' pi kṣamaḥ saumitrer api patriṇām aviṣayas tatra priyā kvāpi me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्-तद्-आस्वाद-ललितः काम-शृङ्गार ईरितः । तद् उदाहरणं प्रायो दृश्यं प्रसनादिषु
tat-tad-āsvāda-lalitaḥ kāma-śṛṅgāra īritaḥ | tad udāharaṇaṃ prāyo dṛśyaṃ prasanādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गार-त्रितयं तत्र नात्र बिन्दु-प्रवेशकौ । मुख-प्रतिमुखे सन्धी वस्तु द्वादश-नाडिकम्
śṛṅgāra-tritayaṃ tatra nātra bindu-praveśakau | mukha-pratimukhe sandhī vastu dvādaśa-nāḍikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र बहूपाय-सामर्थ्याभाव-कथनाद् विचार-विपर्ययः स्पष्ट एव । अथ गुणातिपातः- गुणातिपातो व्यत्यस्त-गुणाख्यानम् उदाहृतम् ॥स्र्स् ३।२६५॥ ११५अ यथा वेणी-संहारे, (ततः प्रविशतो भीमार्जुनौ) भीमः-भो भो अलम् अलम् आशङ्कया । कर्ता द्यूत-च्छलानां जतु-मय-शरणोद्दीपनः सोऽ तिमानी कृष्णाकेशोत्तरीय-व्यपनयन-मरुत् पाण्डवा यस्य दासाः । राजा दुःशासनादेर् गुरुर् अनुज-शतस्याङ्ग-राजस्य मित्रं क्वास्ते दुर्योधनोऽ सौ कथयत न रुषा द्रष्टुम् अभ्यागतौ स्वः ॥स्र्स् ३।२६६॥ [वेसं। ५।२६] अत्र अधिक्षेप-वाक्यत्वाद् व्यत्यस्त-गुणाख्यानं स्पष्टम् एव । अथ अतिशयः- बहून् गुणान् कीर्तयित्वा सामान्येन च संश्रयान् । ११५ विशेषः कीर्त्यते यत्र ज्ञेयः सोऽ तिशयो बुधैः
atra bahūpāya-sāmarthyābhāva-kathanād vicāra-viparyayaḥ spaṣṭa eva | atha guṇātipātaḥ- guṇātipāto vyatyasta-guṇākhyānam udāhṛtam ||SRs 3.265|| 115a yathā veṇī-saṃhāre, (tataḥ praviśato bhīmārjunau) bhīmaḥ-bho bho alam alam āśaṅkayā | kartā dyūta-cchalānāṃ jatu-maya-śaraṇoddīpanaḥ so' timānī kṛṣṇākeśottarīya-vyapanayana-marut pāṇḍavā yasya dāsāḥ | rājā duḥśāsanāder gurur anuja-śatasyāṅga-rājasya mitraṃ kvāste duryodhano' sau kathayata na ruṣā draṣṭum abhyāgatau svaḥ ||SRs 3.266|| [ve.saṃ. 5.26] atra adhikṣepa-vākyatvād vyatyasta-guṇākhyānaṃ spaṣṭam eva | atha atiśayaḥ- bahūn guṇān kīrtayitvā sāmānyena ca saṃśrayān | 115 viśeṣaḥ kīrtyate yatra jñeyaḥ so' tiśayo budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयाङ्कस् तृतीयस् तु द्वि-नाडिक-कथाश्रयः । निर्विमर्श-चतुः-सन्धिर् एवम् अङ्कास् त्रयः स्मृताः
dvitīyāṅkas tṛtīyas tu dvi-nāḍika-kathāśrayaḥ | nirvimarśa-catuḥ-sandhir evam aṅkās trayaḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीथी-प्रहसनाङ्गानि कुर्याद् अत्र समासतः । प्रस्तावनायाः प्रस्तावे प्रोक्तो वीथ्य्-अङ्ग-विस्तरः
vīthī-prahasanāṅgāni kuryād atra samāsataḥ | prastāvanāyāḥ prastāve prokto vīthy-aṅga-vistaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दश प्रहसनाङ्गानि तत्-प्रसङ्गे प्रचक्ष्महे । उदाहरणम् एतस्य पयोधि-मथनादिकम्
daśa prahasanāṅgāni tat-prasaṅge pracakṣmahe | udāharaṇam etasya payodhi-mathanādikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूच्य-प्रधान-शृङ्गारा मुख-निर्वहणान्विता । एक-योज्या द्वियोज्या वा कैशिकी-वृत्ति-निर्मिता
sūcya-pradhāna-śṛṅgārā mukha-nirvahaṇānvitā | eka-yojyā dviyojyā vā kaiśikī-vṛtti-nirmitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीथ्य्-अङ्ग-सहितैकाङ्का वीथीति कथिता बुधैः । अस्यां प्रायेण लास्याङ्ग-दशकं योजयेन् न वा
vīthy-aṅga-sahitaikāṅkā vīthīti kathitā budhaiḥ | asyāṃ prāyeṇa lāsyāṅga-daśakaṃ yojayen na vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्या परकीया वा नायिकात्रानुरागिणी । वीथ्य्-अङ्ग-प्राय-वृत्तित्वान् नोचिता कुल-पालिका
sāmānyā parakīyā vā nāyikātrānurāgiṇī | vīthy-aṅga-prāya-vṛttitvān nocitā kula-pālikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्ष्यम् अस्यास् तु विज्ञेयं माधवी-वीथिकादिकम् । वस्तु-सन्ध्य्-अङ्क-लास्याङ्ग-वृत्तयो यत्र भाणवत्
lakṣyam asyās tu vijñeyaṃ mādhavī-vīthikādikam | vastu-sandhy-aṅka-lāsyāṅga-vṛttayo yatra bhāṇavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसो हास्यः प्रधानं स्याद् एतत् प्रहसनं मतम् । विशेषेण दशाङ्गानि कल्पयेद् अत्र तानि तु
raso hāsyaḥ pradhānaṃ syād etat prahasanaṃ matam | viśeṣeṇa daśāṅgāni kalpayed atra tāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवगलितावस्कन्दौ व्यवहारो विप्रलम्भ उपपत्तिः । भयम् अनृतं विभ्रान्तिर् गद्गद-वाक् च प्रलापश् च
avagalitāvaskandau vyavahāro vipralambha upapattiḥ | bhayam anṛtaṃ vibhrāntir gadgada-vāk ca pralāpaś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वम् आत्म-गृहीतस्य समाचारस्य मोहतः । दूषणं त्यजनं चात्र द्विधावगलितं मतम्
pūrvam ātma-gṛhītasya samācārasya mohataḥ | dūṣaṇaṃ tyajanaṃ cātra dvidhāvagalitaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवस्कन्दस् त्व् अनेकेषाम् अयोग्यस्यैक-वस्तुनः । सम्बन्धाभास-कथनात् स्व-स्व-योग्यत्व-योजना
avaskandas tv anekeṣām ayogyasyaika-vastunaḥ | sambandhābhāsa-kathanāt sva-sva-yogyatva-yojanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवहारस् तु संवादो द्वित्राणां हास्य-कारणम् । विप्रलम्भो वञ्चना स्याद् भूतावेशादि-कैतवात्
vyavahāras tu saṃvādo dvitrāṇāṃ hāsya-kāraṇam | vipralambho vañcanā syād bhūtāveśādi-kaitavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपपत्तिस् तु सा प्रोक्ता यत् प्रसिद्धस्य वस्तुनः । लोक-प्रसिद्धया युक्त्या साधनं हास्य-हेतुना
upapattis tu sā proktā yat prasiddhasya vastunaḥ | loka-prasiddhayā yuktyā sādhanaṃ hāsya-hetunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् अत्र महा-मांस-विक्रय-साहसस्य दोष-रूपेण कथेनेऽ पि माधवानुरागोत्पादन-गुणतया पर्यवसितम् इदं प्रमुख-गर्हणत्वाद् गर्हणम् । गुण-कीर्तने दोष-पर्यवसानम्, यथा मालती-माधवे, मदयन्तिका (तथा कृत्वा)-दुम्मणाअदि वा इअं वामसीला । [दुर्मनायते वा इयं वाम-शीला ।] लवङ्गिका-कहं णाम णव-वहू-विस्संभणोबाअजाणअं लडहं बिअड्ढ-महुर-भासणं अरोसणं अकादरं दे भादरं भत्तारं समासादिअ दुम्मणाइस्सदि मे पिअसही । [कथं नाम नव-वधू-विस्रम्भनोपाय-ज्ञं लटहं विदग्ध-मधुर-भाषणम् अरोषणम् अकातरं ते भ्रातरं भर्तारं समासाद्य दुर्मणायिष्यते मे प्रिय-सखी ।] मदयन्तिका-पेक्ख बुद्ध-रक्खिदे ! बिप्पदीबं उबालभीआमो । [पश्य बुद्ध-रक्षिते ! विप्रतीपम् उपालभ्यामहे ।] [सप्तमाङ्के उपक्रमे] इत्य् अत्र मुखतो गुण-कीर्तनम् अप्य् अन्ततो दोषायेति गर्हणम् इदम् । अथ अनुनयः- अभ्यर्थना-परं वाक्यं विज्ञेयोऽ नुनयो बुधैः ॥स्र्स् ३।२७३॥ ११९अ यथा वेणि-संहारे, धृतराष्ट्रः-सञ्जय ! मद्-वचनाद् ब्रूहि भारद्वाजम् अश्वत्थामानम्- स्मरति न भवान् पीतं स्तन्यं विभज्य सहामुना मम च मृदितं क्षौमं बाल्ये त्वद्-अङ्ग-विवर्तनैः । अनुज-निधन-स्फीताच् छोकाद् अतिप्रणयाच् च यद् वचन-विकृतिष्व् अस्य क्रोधो मुधा क्रियते त्वया ॥स्र्स् ३।२७४॥ [वेसं। ५।४७] इत्य् अत्र अश्वत्थाम-प्रार्थनम् अनुनयः । अथ भ्रंशः- पतनं प्रकृताद् अर्थाद् अन्यस्मिन् भ्रंश ईरितः ॥स्र्स् ३।२७५॥ ११९ब् यथा प्रसन्न-राघवे, रावणः (संवृत्त-निज-रूपः पुरुष-रूपेण प्रविष्टः ।)-कथय क्व तावत् कर्णान्त-निवेशनीय-गुणं कन्या-रत्नं कार्मुकं च । मञ्जरीकः-इदं तावत् कार्मुकम् । कन्या तु चरमं लोचन-पथम् अवतरिष्यति । रावणः (स-संरम्भम्)-धिङ् मूर्ख ! कथं रे राशि-नक्षत्र-पाठकानां गोष्ठीं न दृष्टवान् असि । तेऽ पि कन्याम् एव प्रथमं प्रकटयन्ति । चरमं धनुः । मञ्जरीकः (स्वगतम्)-कथम् अयं वाचाटताम् एव प्रकटयति । [१।३२ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अत्र रावणेन [पुरुष-रूपेण प्रविष्टेन] धनुः-कन्ययोः प्रकृतम् अर्थं परित्यज्य राशि-लक्षणस्यार्थस्य प्रसञ्जनाद् अयं भ्रंशः । अथ लेशः- लेशः स्याद् इङ्गित-ज्ञान-कृद् विशेषणवद् वचः ॥स्र्स् ३।२७६॥ १२०अ यथा मालती-माधवे, कामन्दकी- असौ विद्याशाभिः शिशुर् अपि विनिर्गत्य भवनाद् इहायातः सम्प्रत्य् अविकल-शरच्-चन्द्र-वदनः । यदालोक-स्थाने भवति पुरम् उन्माद-तरलैः कटाक्षैर् नारीणां कुवलयित-वातायनम् इव ॥स्र्स् ३।२७७॥ [मामा। २।११] इत्य् अत्र कामन्दक्या मालत्य्-अनुराग-ज्ञान-निवेदनस्य उन्माद-तरलैर् इति विशेषणस्य कथनाद् अयं लेशः । अत्र क्षोभः- क्षोभस् त्व् अन्य-गते हेताव् अन्यस्मिन् कार्य-कल्पनं ॥स्र्स् ३।२७८॥ १२० यथा रत्नावल्यां, राजा (उपसृत्य उद्बन्धनम् अपनीय)-देवि ! किम् इदं अकार्यं क्रियते ? मम कण्ठ-गताः प्राणाः पाशे कण्ठ-गते तव । अनर्थार्थ-प्रयत्नोऽ यं त्यज्यतां साहसं प्रिये ॥स्र्स् ३।२७९॥ [र। ३।१६] अत्र पाशे वासवदत्ता-कण्ठ-गते तत्-कार्य-भूतस्य प्राणानां कण्ठ-गतत्वस्य वत्स-राजेन स्वस्मिन् कल्पनात् क्षोभः । अथ मनोरथः- मनोरथस् तु व्याजेन विवक्षित-निवेदनम् ॥स्र्स् ३।२८०॥ १२१अ यथा शाकुन्तले, शकुन्तला (पदान्तरं गत्वा परिवृत्य प्रकाशम्)-लदा-बल्लअ संदाब-हारअ आमंतेमि तुमं भूओबि पैर्भोअस्स । [लता-वलय सन्ताप-हारक आमन्त्रये त्वां भूयोऽ पि परिभोगाय ।] [३।२१ पद्याद् अनन्तरम्] अत्र लता-मण्डप-व्याजेन दुष्यन्तामन्त्रणं मनोरथः । अथ अनुक्त-सिद्धिः- प्रस्तावनैव शेषोऽ र्थो यत्रानुक्तोऽ पि गृह्यते । १२१ अनुक्त-सिद्धिर् एषा स्याद् इत्य् आह भरतो मुनिः[*२१]
ity atra mahā-māṃsa-vikraya-sāhasasya doṣa-rūpeṇa kathene' pi mādhavānurāgotpādana-guṇatayā paryavasitam idaṃ pramukha-garhaṇatvād garhaṇam | guṇa-kīrtane doṣa-paryavasānam, yathā mālatī-mādhave, madayantikā (tathā kṛtvā)-dummaṇāadi vā iaṃ vāmasīlā | [durmanāyate vā iyaṃ vāma-śīlā |] lavaṅgikā-kahaṃ ṇāma ṇava-vahū-vissaṃbhaṇobāajāṇaaṃ laḍahaṃ biaḍḍha-mahura-bhāsaṇaṃ arosaṇaṃ akādaraṃ de bhādaraṃ bhattāraṃ samāsādia dummaṇāissadi me piasahī | [kathaṃ nāma nava-vadhū-visrambhanopāya-jñaṃ laṭahaṃ vidagdha-madhura-bhāṣaṇam aroṣaṇam akātaraṃ te bhrātaraṃ bhartāraṃ samāsādya durmaṇāyiṣyate me priya-sakhī |] madayantikā-pekkha buddha-rakkhide ! bippadībaṃ ubālabhīāmo | [paśya buddha-rakṣite ! vipratīpam upālabhyāmahe |] [saptamāṅke upakrame] ity atra mukhato guṇa-kīrtanam apy antato doṣāyeti garhaṇam idam | atha anunayaḥ- abhyarthanā-paraṃ vākyaṃ vijñeyo' nunayo budhaiḥ ||SRs 3.273|| 119a yathā veṇi-saṃhāre, dhṛtarāṣṭraḥ-sañjaya ! mad-vacanād brūhi bhāradvājam aśvatthāmānam- smarati na bhavān pītaṃ stanyaṃ vibhajya sahāmunā mama ca mṛditaṃ kṣaumaṃ bālye tvad-aṅga-vivartanaiḥ | anuja-nidhana-sphītāc chokād atipraṇayāc ca yad vacana-vikṛtiṣv asya krodho mudhā kriyate tvayā ||SRs 3.274|| [ve.saṃ. 5.47] ity atra aśvatthāma-prārthanam anunayaḥ | atha bhraṃśaḥ- patanaṃ prakṛtād arthād anyasmin bhraṃśa īritaḥ ||SRs 3.275|| 119b yathā prasanna-rāghave, rāvaṇaḥ (saṃvṛtta-nija-rūpaḥ puruṣa-rūpeṇa praviṣṭaḥ |)-kathaya kva tāvat karṇānta-niveśanīya-guṇaṃ kanyā-ratnaṃ kārmukaṃ ca | mañjarīkaḥ-idaṃ tāvat kārmukam | kanyā tu caramaṃ locana-patham avatariṣyati | rāvaṇaḥ (sa-saṃrambham)-dhiṅ mūrkha ! kathaṃ re rāśi-nakṣatra-pāṭhakānāṃ goṣṭhīṃ na dṛṣṭavān asi | te' pi kanyām eva prathamaṃ prakaṭayanti | caramaṃ dhanuḥ | mañjarīkaḥ (svagatam)-katham ayaṃ vācāṭatām eva prakaṭayati | [1.32 padyād anantaram] ity atra rāvaṇena [puruṣa-rūpeṇa praviṣṭena] dhanuḥ-kanyayoḥ prakṛtam arthaṃ parityajya rāśi-lakṣaṇasyārthasya prasañjanād ayaṃ bhraṃśaḥ | atha leśaḥ- leśaḥ syād iṅgita-jñāna-kṛd viśeṣaṇavad vacaḥ ||SRs 3.276|| 120a yathā mālatī-mādhave, kāmandakī- asau vidyāśābhiḥ śiśur api vinirgatya bhavanād ihāyātaḥ sampraty avikala-śarac-candra-vadanaḥ | yadāloka-sthāne bhavati puram unmāda-taralaiḥ kaṭākṣair nārīṇāṃ kuvalayita-vātāyanam iva ||SRs 3.277|| [mā.mā. 2.11] ity atra kāmandakyā mālaty-anurāga-jñāna-nivedanasya unmāda-taralair iti viśeṣaṇasya kathanād ayaṃ leśaḥ | atra kṣobhaḥ- kṣobhas tv anya-gate hetāv anyasmin kārya-kalpanaṃ ||SRs 3.278|| 120 yathā ratnāvalyāṃ, rājā (upasṛtya udbandhanam apanīya)-devi ! kim idaṃ akāryaṃ kriyate ? mama kaṇṭha-gatāḥ prāṇāḥ pāśe kaṇṭha-gate tava | anarthārtha-prayatno' yaṃ tyajyatāṃ sāhasaṃ priye ||SRs 3.279|| [ra. 3.16] atra pāśe vāsavadattā-kaṇṭha-gate tat-kārya-bhūtasya prāṇānāṃ kaṇṭha-gatatvasya vatsa-rājena svasmin kalpanāt kṣobhaḥ | atha manorathaḥ- manorathas tu vyājena vivakṣita-nivedanam ||SRs 3.280|| 121a yathā śākuntale, śakuntalā (padāntaraṃ gatvā parivṛtya prakāśam)-ladā-ballaa saṃdāba-hāraa āmaṃtemi tumaṃ bhūobi pairbhoassa | [latā-valaya santāpa-hāraka āmantraye tvāṃ bhūyo' pi paribhogāya |] [3.21 padyād anantaram] atra latā-maṇḍapa-vyājena duṣyantāmantraṇaṃ manorathaḥ | atha anukta-siddhiḥ- prastāvanaiva śeṣo' rtho yatrānukto' pi gṛhyate | 121 anukta-siddhir eṣā syād ity āha bharato muniḥ[*21]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सारूप्यं- दृष्ट-श्रुतानुभूतार्थ-कथनादि-समुद्भवम् । १२२ सादृश्यं यत्र सङ्क्षोभात् तत् सारूप्यं निरूप्यते
atha sārūpyaṃ- dṛṣṭa-śrutānubhūtārtha-kathanādi-samudbhavam | 122 sādṛśyaṃ yatra saṅkṣobhāt tat sārūpyaṃ nirūpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असत्य-रुदितोन्मिश्रं वाक्यं गद्गद-वाग् भवेत् । प्रलापः स्याद् अयोग्यस्य योग्यत्वेनानुमोदनम्
asatya-ruditonmiśraṃ vākyaṃ gadgada-vāg bhavet | pralāpaḥ syād ayogyasya yogyatvenānumodanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वेणि-संहारे, (प्रविश्य गदा-पाणिः) भीमः--तिष्ठ तिष्ठ भीरु ! क्वाधुना गम्यते ? (इति केशेषु ग्रहीतुम् इच्छति) युधिष्ठिरः (बलाद् भीमम् आलिङ्ग्य)-दुरात्मन् ! भीमार्जुन-शत्रो दुर्योधन-हतक ! आशैशवाद् अनुदिनं जनितापराधः क्षीबो बलेन भुजयोर् हत-राज-पुत्र । आसाद्य मेऽ न्तरम् इदं भुज-पञ्जरसय जीवन् प्रयासि न पदात् पदम् अद्य पाप ॥स्र्स् ३।२८३॥ [वेसं। ६।३८] भीमः-अये कथम् आर्यः सुयोधन-शङ्कया निर्दयं माम् आलिङ्गति ? इत्य् अत्र चार्वाक-श्रावित-दुर्योधन-विजय-सङ्कथा-सङ्क्षेपेण युधिष्ठिरादीनां भीमे सुयोधन-बुद्धि-कथनाद् इदं सारूप्यम् । अथ माला- ईप्सितार्थ-प्रसिद्ध्य्-अर्थं कथ्यन्ते यत्र सूरिभिः । १२३ प्रयोजनान्य् अनेकानि सा मालेत्य् अभिधीयते
yathā veṇi-saṃhāre, (praviśya gadā-pāṇiḥ) bhīmaḥ--tiṣṭha tiṣṭha bhīru ! kvādhunā gamyate ? (iti keśeṣu grahītum icchati) yudhiṣṭhiraḥ (balād bhīmam āliṅgya)-durātman ! bhīmārjuna-śatro duryodhana-hataka ! āśaiśavād anudinaṃ janitāparādhaḥ kṣībo balena bhujayor hata-rāja-putra | āsādya me' ntaram idaṃ bhuja-pañjarasaya jīvan prayāsi na padāt padam adya pāpa ||SRs 3.283|| [ve.saṃ. 6.38] bhīmaḥ-aye katham āryaḥ suyodhana-śaṅkayā nirdayaṃ mām āliṅgati ? ity atra cārvāka-śrāvita-duryodhana-vijaya-saṅkathā-saṅkṣepeṇa yudhiṣṭhirādīnāṃ bhīme suyodhana-buddhi-kathanād idaṃ sārūpyam | atha mālā- īpsitārtha-prasiddhy-arthaṃ kathyante yatra sūribhiḥ | 123 prayojanāny anekāni sā mālety abhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेट-चेटी-जन-व्याप्तं तल् लक्ष्यं तु निरूप्यताम् । आनन्द-कोश-प्रमुखं तथा भगवद्-अज्जुकम्
ceṭa-ceṭī-jana-vyāptaṃ tal lakṣyaṃ tu nirūpyatām | ānanda-kośa-pramukhaṃ tathā bhagavad-ajjukam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा धनञ्जय-विजये- गो-रक्षणं सम-दशात्रव-मान-भङ्गः प्रीतिर् विराट-नृपतेर् उपकारिणश् च । पर्याप्तम् एकम् अपि मे समर्तोसवाय सर्वं पुनर् मिलितम् अत्र ममैव भाग्यैः ॥स्र्स् ३।२८५॥ [धवि। १६] अथ मधुर-भाषणम्- यत् प्रसन्नेन मनसा पूज्यं पूजयितुर् वचः । १२४ स्तुति-प्रकाशनं तत् तु ज्ञेयं मधुर-भाषणम्
yathā dhanañjaya-vijaye- go-rakṣaṇaṃ sama-daśātrava-māna-bhaṅgaḥ prītir virāṭa-nṛpater upakāriṇaś ca | paryāptam ekam api me samartosavāya sarvaṃ punar militam atra mamaiva bhāgyaiḥ ||SRs 3.285|| [dha.vi. 16] atha madhura-bhāṣaṇam- yat prasannena manasā pūjyaṃ pūjayitur vacaḥ | 124 stuti-prakāśanaṃ tat tu jñeyaṃ madhura-bhāṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच् चेदं कामुकादीनां वेष-भाषादि-सङ्गतैः । षण्डताप-सवृद्धाद्यैर् युतं तद् वैकृतं भवेत्
yac cedaṃ kāmukādīnāṃ veṣa-bhāṣādi-saṅgataiḥ | ṣaṇḍatāpa-savṛddhādyair yutaṃ tad vaikṛtaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलिकेलि-प्रहसन-प्रमुखं तद् उदाहृतम् । ख्यातेतिवृत्तं निर्हास्य-शृङ्गारं रौद्र-मुद्रितम्
kalikeli-prahasana-pramukhaṃ tad udāhṛtam | khyātetivṛttaṃ nirhāsya-śṛṅgāraṃ raudra-mudritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सात्त्वती-वृत्ति-विरलं भारत्य्-आरभटी-स्फुटम् । नायकैर् उद्धतैर् देव-यक्ष-राक्षस-पन्नगैः
sāttvatī-vṛtti-viralaṃ bhāraty-ārabhaṭī-sphuṭam | nāyakair uddhatair deva-yakṣa-rākṣasa-pannagaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गन्धर्व-भूत-वेताल-सिद्ध-विद्याधरादिभिः । समन्वितं षोडशभिर् न्याय-मार्गण-नायकम्
gandharva-bhūta-vetāla-siddha-vidyādharādibhiḥ | samanvitaṃ ṣoḍaśabhir nyāya-mārgaṇa-nāyakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्भिर् आङ्कैर् अन्वीतं निर्विमर्शक-सन्धिभिः । निर्घातोल्कोपरागादि-घोर-क्रूराजि-सम्भ्रमम्
caturbhir āṅkair anvītaṃ nirvimarśaka-sandhibhiḥ | nirghātolkoparāgādi-ghora-krūrāji-sambhramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स-प्रवेशक-विष्कम्भ-चूलिकं हि डिमं विदुः । अस्योदाहरणं ज्ञेयं वीरभद्र-विजृम्भितम्
sa-praveśaka-viṣkambha-cūlikaṃ hi ḍimaṃ viduḥ | asyodāharaṇaṃ jñeyaṃ vīrabhadra-vijṛmbhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रेतिवृत्तं मिश्रं स्यात् स-विष्कम्भ-प्रवेशकम् । चत्वारोऽ ङ्का निर्विमर्श-गर्भाः स्युः सन्धयस् त्रयः
yatretivṛttaṃ miśraṃ syāt sa-viṣkambha-praveśakam | catvāro' ṅkā nirvimarśa-garbhāḥ syuḥ sandhayas trayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीरोद्धत्तश् च प्रख्यातो दिव्यो मर्त्योऽ पि नायकः । दिव्य-स्त्रियम् अनिच्छन्तीं कन्यां वाहर्तुम् उद्यतः
dhīroddhattaś ca prakhyāto divyo martyo' pi nāyakaḥ | divya-striyam anicchantīṃ kanyāṃ vāhartum udyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा अनर्घ-राघवे, दशरथः (सप्रश्रयम्)-भगवन् विश्वामित्र ! कच्चित् कान्तार-भाजां भवति परिभवः कोऽ पि शौवापदो वा प्रत्यूहेन क्रतूनां न खलु मख-भुजो भुञ्जते वा हवींषि । कर्तुं वा कच्चिद् अन्तर् वसति वसुमती-दक्षिणः सप्त-तन्तुर् यत् सम्प्राप्तोऽ सि किं वा रघु-कुल-तपसाम् ईदृशोऽ यं विवर्तः ॥स्र्स् ३।२८७॥ [अरा। १।२५] विश्वामित्रः (विहस्य)- जनयति त्वयि वीर दिशां पतीन् अपि गृहाङ्गण-मात्र-कुटुम्बिनः । रिपुर् इति श्रुतिर् एव न वास्तवी प्रतिभयोन्नतिर् अस्तु कुतस् तु नः ॥स्र्स् ३।२८८॥ [अरा। १।२६] इत्य् आदाव् अन्योन्यं पूजा-वचनं मधुर-भाषणम् । अथ पृच्छा- प्रश्नेनैवोत्तरं यत्र सा पृच्छा परिकीर्तिता ॥स्र्स् ३।२८९॥ १२५ यथा- सर्व-क्षिति-भृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्ग-सुन्दरी । रामा रम्ये वनान्तेऽ स्मिन् मया विरहिता त्वया ॥स्र्स् ३।२९०॥ [विउ। ४।५१] इत्य् अत्र पर्वतानां नाथ मया विरहिता प्रिया त्वया दृष्टेति प्रश्ने राज्ञां नाथ त्वया विरहिता मया दृष्टेत्य् उत्तरस्य प्रतीयमानत्वाद् इयं पृच्छा । अथ उपदिष्टम्- प्रतिगृह्य तु शास्त्रार्थं यद् वाक्यम् अभिधीयते । विद्वन्-मनोहरं स्वन्तम् उपदिष्टं तद् उच्यते ॥स्र्स् ३।२९१॥ १२६ यथा शाकुन्तले, शकुन्तला (भयं नाटयन्ती)-पौरव रक्ख अबिणअं । मअण-संतत्ताबि ण हु अत्तणो पहबामि । [पौरव रक्ष अविनयम् । मदन-सन्तप्तापि न खल्व् आत्मनः प्रभवामि ।] राजा-भीरु अलं गुरु-जनाद् भयेन । न ते विदित-धर्मा हि भगवान् दोषम् अत्र ग्रहीष्यति कुलपतिः । अपि च- गान्धर्वेण विवाहेन बह्व्यो राजर्षि-कन्यकाः । श्रूयन्ते परिणीतास् ताः पितृभिश् चानुमोदिताः ॥स्र्स् ३।२९२॥ [अश। ३।२०] इत्य् अत्र शास्त्रानुरोधेनैव प्रवृत्तत्वाद् इदम् उपदिष्टम् । अथ दृष्टम्- यथादेशं यथा-कालं यथा-रूपं च वर्ण्यते । यत् प्रत्यक्षं परोक्षं वा तद् दृष्टम् दृष्टवन् मतम् ॥स्र्स् ३।२९३॥ १२७ यथा मालविकाग्निमित्रे, राजा-अहो सर्वास्व् अवस्थासु चारुता शोभान्तरं पुष्यति । तथा हि- वामं सन्धि-स्तिमित-वलयं न्यस्य हस्तं नितम्बे कृत्वा श्यामा-विटप-सदृशं स्रस्त-मुक्तं द्वितीयम् । पादाङ्गुष्ठालुलित-कुसुमे कुट्टिमे पातिताक्षं नृत्ताद् अस्याः स्थितम् अतितरां कान्तम् ऋज्वायतार्धम् ॥स्र्स् ३।२९४॥ [माअमि। २।६] इत्य् अत्र इतर-समक्षं स्थितायाः संस्थान-जाति-वर्णनाद् इदं प्रत्यक्ष-दृष्टम् । अप्रत्यक्ष-दृष्टं, यथा पद्मावत्यां- व्यत्यस्त-पाद-कमलं वलित-त्रिभङ्गी- सौभाग्यम् अंस-विरली-कृत-केश-पाशम् । पिञ्छावतंसम् उररीकृत-वंश-नालं व्यामोहनं नवम् उपैमि कृपा-विशेषम्
yathā anargha-rāghave, daśarathaḥ (sapraśrayam)-bhagavan viśvāmitra ! kaccit kāntāra-bhājāṃ bhavati paribhavaḥ ko' pi śauvāpado vā pratyūhena kratūnāṃ na khalu makha-bhujo bhuñjate vā havīṃṣi | kartuṃ vā kaccid antar vasati vasumatī-dakṣiṇaḥ sapta-tantur yat samprāpto' si kiṃ vā raghu-kula-tapasām īdṛśo' yaṃ vivartaḥ ||SRs 3.287|| [a.rā. 1.25] viśvāmitraḥ (vihasya)- janayati tvayi vīra diśāṃ patīn api gṛhāṅgaṇa-mātra-kuṭumbinaḥ | ripur iti śrutir eva na vāstavī pratibhayonnatir astu kutas tu naḥ ||SRs 3.288|| [a.rā. 1.26] ity ādāv anyonyaṃ pūjā-vacanaṃ madhura-bhāṣaṇam | atha pṛcchā- praśnenaivottaraṃ yatra sā pṛcchā parikīrtitā ||SRs 3.289|| 125 yathā- sarva-kṣiti-bhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅga-sundarī | rāmā ramye vanānte' smin mayā virahitā tvayā ||SRs 3.290|| [vi.u. 4.51] ity atra parvatānāṃ nātha mayā virahitā priyā tvayā dṛṣṭeti praśne rājñāṃ nātha tvayā virahitā mayā dṛṣṭety uttarasya pratīyamānatvād iyaṃ pṛcchā | atha upadiṣṭam- pratigṛhya tu śāstrārthaṃ yad vākyam abhidhīyate | vidvan-manoharaṃ svantam upadiṣṭaṃ tad ucyate ||SRs 3.291|| 126 yathā śākuntale, śakuntalā (bhayaṃ nāṭayantī)-paurava rakkha abiṇaaṃ | maaṇa-saṃtattābi ṇa hu attaṇo pahabāmi | [paurava rakṣa avinayam | madana-santaptāpi na khalv ātmanaḥ prabhavāmi |] rājā-bhīru alaṃ guru-janād bhayena | na te vidita-dharmā hi bhagavān doṣam atra grahīṣyati kulapatiḥ | api ca- gāndharveṇa vivāhena bahvyo rājarṣi-kanyakāḥ | śrūyante pariṇītās tāḥ pitṛbhiś cānumoditāḥ ||SRs 3.292|| [a.śa. 3.20] ity atra śāstrānurodhenaiva pravṛttatvād idam upadiṣṭam | atha dṛṣṭam- yathādeśaṃ yathā-kālaṃ yathā-rūpaṃ ca varṇyate | yat pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā tad dṛṣṭam dṛṣṭavan matam ||SRs 3.293|| 127 yathā mālavikāgnimitre, rājā-aho sarvāsv avasthāsu cārutā śobhāntaraṃ puṣyati | tathā hi- vāmaṃ sandhi-stimita-valayaṃ nyasya hastaṃ nitambe kṛtvā śyāmā-viṭapa-sadṛśaṃ srasta-muktaṃ dvitīyam | pādāṅguṣṭhālulita-kusume kuṭṭime pātitākṣaṃ nṛttād asyāḥ sthitam atitarāṃ kāntam ṛjvāyatārdham ||SRs 3.294|| [mā.a.mi. 2.6] ity atra itara-samakṣaṃ sthitāyāḥ saṃsthāna-jāti-varṇanād idaṃ pratyakṣa-dṛṣṭam | apratyakṣa-dṛṣṭaṃ, yathā padmāvatyāṃ- vyatyasta-pāda-kamalaṃ valita-tribhaṅgī- saubhāgyam aṃsa-viralī-kṛta-keśa-pāśam | piñchāvataṃsam urarīkṛta-vaṃśa-nālaṃ vyāmohanaṃ navam upaimi kṛpā-viśeṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वल्पस् तस्याः प्रवेशो वा सोऽ यम् ईहामृगो मतः । व्याजान् निवारयेद् अत्र सङ्ग्रामं भीषण-क्रमम्
svalpas tasyāḥ praveśo vā so' yam īhāmṛgo mataḥ | vyājān nivārayed atra saṅgrāmaṃ bhīṣaṇa-kramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्योदाहरणं ज्ञेयं प्राज्ञैर् माया-कुरङ्गिका । इत्थं श्री-सिंह-भूपेन सर्व-लक्षण-शालिना
tasyodāharaṇaṃ jñeyaṃ prājñair māyā-kuraṅgikā | itthaṃ śrī-siṃha-bhūpena sarva-lakṣaṇa-śālinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्व-लक्षण-सम्पूर्णो लक्षितो रूपक-क्रमः । अथ रूपक-निर्माण-परिज्ञानोपयोगिनी
sarva-lakṣaṇa-sampūrṇo lakṣito rūpaka-kramaḥ | atha rūpaka-nirmāṇa-parijñānopayoginī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-सिंह-धरणीशेन परिभाषा निरूप्यते । परिभाषात्र मर्यादा पूर्वाचार्योपकल्पिता
śrī-siṃha-dharaṇīśena paribhāṣā nirūpyate | paribhāṣātra maryādā pūrvācāryopakalpitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा हि नौर् अतिगम्भीरं विविक्षोर् नाट्य-सागरम् । एषा च भाषा-निर्देश-नामभिस् त्रिविधा मता
sā hi naur atigambhīraṃ vivikṣor nāṭya-sāgaram | eṣā ca bhāṣā-nirdeśa-nāmabhis trividhā matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र भाषा द्विधा भाषा विभाषा चेति भेदतः । चतुर्दश विभाषाः स्युः प्राच्याद्या वाक्य-वृत्तयः
tatra bhāṣā dvidhā bhāṣā vibhāṣā ceti bhedataḥ | caturdaśa vibhāṣāḥ syuḥ prācyādyā vākya-vṛttayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसां संस्कार-राहित्याद् विनियोगो न कथ्यते । उत्तमादिषु तद्-देश-व्यवहारात् प्रतीयताम्
āsāṃ saṃskāra-rāhityād viniyogo na kathyate | uttamādiṣu tad-deśa-vyavahārāt pratīyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाषा द्विधा संस्कृता च प्राकृती चेति भेदतः । कौमार-पाणिनीयादि-संस्कृता संस्कृता मता
bhāṣā dvidhā saṃskṛtā ca prākṛtī ceti bhedataḥ | kaumāra-pāṇinīyādi-saṃskṛtā saṃskṛtā matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयं तु देवतादीनां मुनीनां नायकस्य च । लिङ्गिनां च विटादीन्म् अनीचानां प्रयुज्यते
iyaṃ tu devatādīnāṃ munīnāṃ nāyakasya ca | liṅgināṃ ca viṭādīnm anīcānāṃ prayujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतेः संस्कृतायास् तु विकृतिः प्राकृती मता
prakṛteḥ saṃskṛtāyās tu vikṛtiḥ prākṛtī matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्-विधा सा प्राकृतं च शौरसेनी च मागधी । पैशाची चूलिका पैशाच्य् अपभ्रंश इति क्रमात्
ṣaḍ-vidhā sā prākṛtaṃ ca śaurasenī ca māgadhī | paiśācī cūlikā paiśācy apabhraṃśa iti kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र तु प्राकृतं स्त्रीणां सर्वासां नियतं भवेत् । क्वचिच् च देवी गणिका मन्त्रिजा चेति योषिताम्
atra tu prākṛtaṃ strīṇāṃ sarvāsāṃ niyataṃ bhavet | kvacic ca devī gaṇikā mantrijā ceti yoṣitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् अत्र अप्रत्यक्षस्यैव गोपाल-सुन्दरस्य संस्थान-विशेष-जाति-वर्णनाद् अपि दृष्टवद् आभासनाद् इदम् अप्रत्यक्ष-दृष्टम् । श्री-सिंह-भूपेन कवीश्वराणां विश्राणितानेक-विभूषणेन । षट्-त्रिंशद् उक्तानि हि भूषणानि स-लक्ष्म-लक्ष्याणि मुनेर् मतेन ॥स्र्स् ३।२९६॥ १२८ साक्षद् एवोपदेशेन प्रायो धर्म-समन्वयात् । अङ्गाङ्गि-भाव-सम्पन्न-समस्त-रस-संश्रयात् ॥स्र्स् ३।२९७॥ १२९ प्रकृत्य्-अवस्था-सन्ध्यादि-सम्पत्त्य्-उपनिबन्धनात् । आहुः प्रकरणादीनां नाटकं प्रकृतिं बुधाः ॥स्र्स् ३।२९८॥ १३० अतिदेश-बल-प्रापत-नाटकाङ्गोपजीवनात् । अन्यानि रूपकाणि स्युर् विकारा नाटकं प्रति ॥स्र्स् ३।२९९॥ १३१ अतो हि लक्षणं पूर्वं नाटकस्याभिधीयते । दिव्येन वा मानुषेण धीरोदात्तेन संयुतम् ॥स्र्स् ३।३००॥ १३२ शृङ्गार-वीरान्यतर-प्रधान-रस-संश्रयम् । ख्यातेति वृत्त-सम्बद्धं सन्धि-पञ्चक-संयुतम् ॥स्र्स् ३।३०१॥ १३३ प्रकृत्य्-अवस्था-सन्ध्य्-अङ्ग-सन्ध्य्-अन्तर-विभूषणैः । पताका-स्थानकैर् वृत्ति-तद्-अङ्गैश् च प्रवृत्तिभिः ॥स्र्स् ३।३०२॥ १३४ विष्कम्भकादिभिर् युक्तं नाटकं तत् त्रिवर्गदम् । तद् एतन् नाटकारम्भ-प्रकारो वक्ष्यते मया ॥स्र्स् ३।३०३॥ १३५ विधेर् यथैव सङ्कल्पो मुखतां प्रतिपद्यते । प्रधानस्य प्रबन्धस्य तथा प्रस्तावना स्मृता ॥स्र्स् ३।३०४॥ १३६ अर्थस्य प्रतिपाद्यस्य तीर्थं प्रस्तावनोच्यते । प्रस्तावनायास् तु मुखे नान्दी कार्या शुभावहा ॥स्र्स् ३।३०५॥ १३७ आशीर्नमस्क्रिया-वस्तुनिर्देशान्यतमा स्मृता । चन्द्रनामाङ्किता प्रायो मङ्गलार्थ-पदोज्ज्वला ॥स्र्स् ३।३०६॥ १३८ अष्टाभिर् दशभिश् चेष्टा सेयं द्वादशभिः पदैः । समैर् वा विषमैर् वापि प्रयोज्येत्य् अपरे जगुः ॥स्र्स् ३।३०७॥ १३९ तत्राशीर्-अन्विता नान्दी यथाभिराम-राघवे- क्रियासुः कल्याणं भुजग-शयनाद् उत्थितवतः कटाक्षाः कारुण्य-प्रणय-रस-वेणी-लहरयः । हरेर् लक्ष्मी-लीला-कमल-दल-सौभाग्य-सुहृदः सुधा-सार-स्मेराः सुचरित-विशेषैक-सुलभाः
ity atra apratyakṣasyaiva gopāla-sundarasya saṃsthāna-viśeṣa-jāti-varṇanād api dṛṣṭavad ābhāsanād idam apratyakṣa-dṛṣṭam | śrī-siṃha-bhūpena kavīśvarāṇāṃ viśrāṇitāneka-vibhūṣaṇena | ṣaṭ-triṃśad uktāni hi bhūṣaṇāni sa-lakṣma-lakṣyāṇi muner matena ||SRs 3.296|| 128 sākṣad evopadeśena prāyo dharma-samanvayāt | aṅgāṅgi-bhāva-sampanna-samasta-rasa-saṃśrayāt ||SRs 3.297|| 129 prakṛty-avasthā-sandhyādi-sampatty-upanibandhanāt | āhuḥ prakaraṇādīnāṃ nāṭakaṃ prakṛtiṃ budhāḥ ||SRs 3.298|| 130 atideśa-bala-prāpata-nāṭakāṅgopajīvanāt | anyāni rūpakāṇi syur vikārā nāṭakaṃ prati ||SRs 3.299|| 131 ato hi lakṣaṇaṃ pūrvaṃ nāṭakasyābhidhīyate | divyena vā mānuṣeṇa dhīrodāttena saṃyutam ||SRs 3.300|| 132 śṛṅgāra-vīrānyatara-pradhāna-rasa-saṃśrayam | khyāteti vṛtta-sambaddhaṃ sandhi-pañcaka-saṃyutam ||SRs 3.301|| 133 prakṛty-avasthā-sandhy-aṅga-sandhy-antara-vibhūṣaṇaiḥ | patākā-sthānakair vṛtti-tad-aṅgaiś ca pravṛttibhiḥ ||SRs 3.302|| 134 viṣkambhakādibhir yuktaṃ nāṭakaṃ tat trivargadam | tad etan nāṭakārambha-prakāro vakṣyate mayā ||SRs 3.303|| 135 vidher yathaiva saṅkalpo mukhatāṃ pratipadyate | pradhānasya prabandhasya tathā prastāvanā smṛtā ||SRs 3.304|| 136 arthasya pratipādyasya tīrthaṃ prastāvanocyate | prastāvanāyās tu mukhe nāndī kāryā śubhāvahā ||SRs 3.305|| 137 āśīrnamaskriyā-vastunirdeśānyatamā smṛtā | candranāmāṅkitā prāyo maṅgalārtha-padojjvalā ||SRs 3.306|| 138 aṣṭābhir daśabhiś ceṣṭā seyaṃ dvādaśabhiḥ padaiḥ | samair vā viṣamair vāpi prayojyety apare jaguḥ ||SRs 3.307|| 139 tatrāśīr-anvitā nāndī yathābhirāma-rāghave- kriyāsuḥ kalyāṇaṃ bhujaga-śayanād utthitavataḥ kaṭākṣāḥ kāruṇya-praṇaya-rasa-veṇī-laharayaḥ | harer lakṣmī-līlā-kamala-dala-saubhāgya-suhṛdaḥ sudhā-sāra-smerāḥ sucarita-viśeṣaika-sulabhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छद्म-लिङ्गवतां तद्वज् जैनानाम् इति केचन । अधमे मध्यमे चापि शौरसेनी प्रयुज्यते
chadma-liṅgavatāṃ tadvaj jainānām iti kecana | adhame madhyame cāpi śaurasenī prayujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीवराद्य्-अतिनीचेषु मागधी च नियुज्यते । रक्षः-पिशाच-नीचेषु पैशाची-द्वितयं भवेत्
dhīvarādy-atinīceṣu māgadhī ca niyujyate | rakṣaḥ-piśāca-nīceṣu paiśācī-dvitayaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपभ्रंशस् तु चण्डाल-यवनादिषु युज्यते । नाटकादाव् अपभ्रंश-विन्यासस्यासहिष्णवः
apabhraṃśas tu caṇḍāla-yavanādiṣu yujyate | nāṭakādāv apabhraṃśa-vinyāsasyāsahiṣṇavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये चण्डालकादीनां मागध्य्-आदीन् प्रयुञ्जते । सर्वेषां कारण-वशात् कार्यो भाषा-व्यतिक्रमः
anye caṇḍālakādīnāṃ māgadhy-ādīn prayuñjate | sarveṣāṃ kāraṇa-vaśāt kāryo bhāṣā-vyatikramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माहात्म्यस्य परिभ्रंशं मदस्यातिशयं तथा । प्रच्छादनं च विभ्रान्तिं यथालिखित-वाचनम्
māhātmyasya paribhraṃśaṃ madasyātiśayaṃ tathā | pracchādanaṃ ca vibhrāntiṃ yathālikhita-vācanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदाचिद् अनुवादं च कारणानि प्रचक्षते । साक्षाद् अनाम-ग्राह्याणां जनानां प्रतिसंज्ञया
kadācid anuvādaṃ ca kāraṇāni pracakṣate | sākṣād anāma-grāhyāṇāṃ janānāṃ pratisaṃjñayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आह्वान-भङ्गी नाट्यज्ञैर् निर्देश इति गीयते । स त्रिधा पूज्य-सदृश-कनिष्ठ-विषयत्वतः
āhvāna-bhaṅgī nāṭyajñair nirdeśa iti gīyate | sa tridhā pūjya-sadṛśa-kaniṣṭha-viṣayatvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नमस्क्रियावती नान्दी, यथा उत्तर-राम-चरिते- इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यह् नमो-वाकं प्रशास्महे । वन्देमहि च तां वाणीम् अमृताम् आत्मनः कलाम् ॥स्र्स् ३।३०९॥ [उराच। १।१] वस्तु-निर्देशवती नान्दी, यथा प्रबोध-चन्द्रोदये- अन्तर्-नाडी-नियमित-मरुल्-लङ्घित-ब्रह्म-रन्ध्रं स्वान्ते शान्ति-प्रणयिनि समुन्मीलद्-आनन्द-सान्द्रम् । प्रत्यग्-ज्योतिर् जयति यमिनः स्पष्ट-लालाट-नेत्र- व्याज-व्यक्तीकृतम् इव जगद्-व्यापि चन्द्रार्ध-मौलेः ॥स्र्स् ३।३१०॥ [प्रच। १।२] अष्टा-पदान्विता, यथा महावीर-चरिते- अथ स्वस्थाय देवाय नित्याय हत-पाप्मने । त्यक्त-क्रम-विभागाय चैतन्य-ज्योतिषे नमः ॥स्र्स् ३।३११॥ [मवीच। १।१] दश-पदान्विता यथा अभिराम-राघवे क्रियासुः कल्याणम् इत्य् आदि । द्वादश-पदान्विता, यथा अनर्घ-राघवे- निष्प्रत्यूहम् उपास्महे भगवतः कौमोदकी-लक्ष्मणः कोक-प्रीति-चकोर-पारण-पटू ज्योतिष्मती लोचने । याभ्याम् अर्ध-विबोध-मुग्ध-मधुर-श्रीर् अर्ध-निद्रायितो नाभी-पल्वल-पुण्डरीक-मुकुलः कम्बोः सपत्नी-कृतः ॥स्र्स् ३।३१२॥ [अरा। १।१] अत्रैव मङ्गलार्थ-पद-प्रायत्वं चन्द्रनामाङ्कितत्वं च द्रष्टव्यम् । नान्द्य्-अन्ते तु प्रविष्टेन सूत्रधारेण धीमता । प्रसाधनाय रङ्गस्य वृत्तिर् योज्या हि भारती ॥स्र्स् ३।३१३॥ १४० अङ्गान्य् अस्याश् च चत्वारि भरतेनावभाषिरे । प्ररोचनामुखे चैव वीथी-प्रहसने इति ॥स्र्स् ३।३१४॥ १४१ वीथी प्रहसनं स्व-स्व-प्रसङ्गे वक्ष्यते स्फुटम् । प्ररोचना तु सा प्रोक्ता प्रकृतार्थ-प्रशंसया ॥स्र्स् ३।३१५॥ १४२ सदस्य-चित्त-वृत्तीनां संमुखीकरणं च यत् । प्रशंसा तु द्विधा ज्ञेया चेतनाचेतनाश्रया । १४३ अचेतनौ देश-कालौ कालो मधु-शरन्-मुखः
namaskriyāvatī nāndī, yathā uttara-rāma-carite- idaṃ kavibhyaḥ pūrvebhyah namo-vākaṃ praśāsmahe | vandemahi ca tāṃ vāṇīm amṛtām ātmanaḥ kalām ||SRs 3.309|| [u.rā.ca. 1.1] vastu-nirdeśavatī nāndī, yathā prabodha-candrodaye- antar-nāḍī-niyamita-marul-laṅghita-brahma-randhraṃ svānte śānti-praṇayini samunmīlad-ānanda-sāndram | pratyag-jyotir jayati yaminaḥ spaṣṭa-lālāṭa-netra- vyāja-vyaktīkṛtam iva jagad-vyāpi candrārdha-mauleḥ ||SRs 3.310|| [pra.ca. 1.2] aṣṭā-padānvitā, yathā mahāvīra-carite- atha svasthāya devāya nityāya hata-pāpmane | tyakta-krama-vibhāgāya caitanya-jyotiṣe namaḥ ||SRs 3.311|| [ma.vī.ca. 1.1] daśa-padānvitā yathā abhirāma-rāghave kriyāsuḥ kalyāṇam ity ādi | dvādaśa-padānvitā, yathā anargha-rāghave- niṣpratyūham upāsmahe bhagavataḥ kaumodakī-lakṣmaṇaḥ koka-prīti-cakora-pāraṇa-paṭū jyotiṣmatī locane | yābhyām ardha-vibodha-mugdha-madhura-śrīr ardha-nidrāyito nābhī-palvala-puṇḍarīka-mukulaḥ kamboḥ sapatnī-kṛtaḥ ||SRs 3.312|| [a.rā. 1.1] atraiva maṅgalārtha-pada-prāyatvaṃ candranāmāṅkitatvaṃ ca draṣṭavyam | nāndy-ante tu praviṣṭena sūtradhāreṇa dhīmatā | prasādhanāya raṅgasya vṛttir yojyā hi bhāratī ||SRs 3.313|| 140 aṅgāny asyāś ca catvāri bharatenāvabhāṣire | prarocanāmukhe caiva vīthī-prahasane iti ||SRs 3.314|| 141 vīthī prahasanaṃ sva-sva-prasaṅge vakṣyate sphuṭam | prarocanā tu sā proktā prakṛtārtha-praśaṃsayā ||SRs 3.315|| 142 sadasya-citta-vṛttīnāṃ saṃmukhīkaraṇaṃ ca yat | praśaṃsā tu dvidhā jñeyā cetanācetanāśrayā | 143 acetanau deśa-kālau kālo madhu-śaran-mukhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र वसन्त-प्रशंसया प्ररोचना, यथा पद्मावत्यां- राजत्-कोरक-कण्टका मधुकरी-झङ्कार-हुङ्कारिणीर् आलोल-स्तवक-स्तनीर् अविरलाधूत-प्रवालाधराः । आलिङ्गन्ति लता-वधूर् अतितराम् आसन्न-शाखा-करैर् अत्यारूढ-रसालसाल-रसिकाः कान्ते वसन्तोदये
tatra vasanta-praśaṃsayā prarocanā, yathā padmāvatyāṃ- rājat-koraka-kaṇṭakā madhukarī-jhaṅkāra-huṅkāriṇīr ālola-stavaka-stanīr aviralādhūta-pravālādharāḥ | āliṅganti latā-vadhūr atitarām āsanna-śākhā-karair atyārūḍha-rasālasāla-rasikāḥ kānte vasantodaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाराजेति भूपालो विद्वान् भाव इतीर्यते । छन्दतो नामभिर् वाच्या ब्राह्मणैस् तु नराधिपाः
mahārājeti bhūpālo vidvān bhāva itīryate | chandato nāmabhir vācyā brāhmaṇais tu narādhipāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशस् तु देवताराज-तीर्थ-स्थानादिर् उच्यते । १४४ तद् अद्य काल-नाथस्य यात्रेत्यादिषु लक्ष्यताम्
deśas tu devatārāja-tīrtha-sthānādir ucyate | 144 tad adya kāla-nāthasya yātretyādiṣu lakṣyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेतनास् तु कथा-नाथ-कवि-सभ्य-नटाः स्मृताः । १४५ कथा-नाथास् तु धर्मार्थ-रस-मोक्षोपयोगिनः
cetanās tu kathā-nātha-kavi-sabhya-naṭāḥ smṛtāḥ | 145 kathā-nāthās tu dharmārtha-rasa-mokṣopayoginaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मोपयोगिनस् तत्र युधिष्ठिर-नलादयः । १४६ अर्थोपयोगिनो रुद्र-नरसिंह-नृपादयः
dharmopayoginas tatra yudhiṣṭhira-nalādayaḥ | 146 arthopayogino rudra-narasiṃha-nṛpādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसोपयोगिनो विद्याधर-वत्सेश्वरादयः । १४७ मोक्षोपयोगिनो राम-वासुदेवादयो मताः
rasopayogino vidyādhara-vatseśvarādayaḥ | 147 mokṣopayogino rāma-vāsudevādayo matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवुत्तेति स्वसुर् भर्ता स्यालेति पृतना-पतिः । भट्टिनी स्वामिनी देवी तथा भट्टारिकेति च
āvutteti svasur bhartā syāleti pṛtanā-patiḥ | bhaṭṭinī svāminī devī tathā bhaṭṭāriketi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिचारजनैर् वाच्या योषितो राज-वल्लभाः । राज्ञा तु महिषी वाच्या देवीत्य् अन्याः प्रिया इति
paricārajanair vācyā yoṣito rāja-vallabhāḥ | rājñā tu mahiṣī vācyā devīty anyāḥ priyā iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेण पत्नी त्व् आर्येति पितुर् नाम्ना सुतस्य वा । तात-पादा इति पिता माताम्बेति सुतेन तु
sarveṇa patnī tv āryeti pitur nāmnā sutasya vā | tāta-pādā iti pitā mātāmbeti sutena tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्येष्ठास् त्व् आर्या इति भ्रात्रा तथा स्युर् मातुलादयः । सदृशः सदृशो वाच्यो वयस्येत्य् आह्वयेन वा
jyeṣṭhās tv āryā iti bhrātrā tathā syur mātulādayaḥ | sadṛśaḥ sadṛśo vācyo vayasyety āhvayena vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हलेति सख्या तु सखी कथनीया सखीति वा । सुत-शिष्य-कनीयांसो वाच्या गुरु-जनेन हि
haleti sakhyā tu sakhī kathanīyā sakhīti vā | suta-śiṣya-kanīyāṃso vācyā guru-janena hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वत्स-पुत्रक-दीर्घायुस्-तात-जातेति संज्ञया । अन्यः कनीयान् आर्येण जनेन परिभाष्यते
vatsa-putraka-dīrghāyus-tāta-jāteti saṃjñayā | anyaḥ kanīyān āryeṇa janena paribhāṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिल्पाधिकार-नामभ्यां भद्र भद्र-मुखेति । वाच्ये नीचातिनीचे तु हण्डे हञ्जे इति क्रमात्
śilpādhikāra-nāmabhyāṃ bhadra bhadra-mukheti | vācye nīcātinīce tu haṇḍe hañje iti kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कवयस् तु प्रबन्धारस् ते भवेयुश् चतुर्विधाः । उदात्त उद्धतः प्रौढो विनीत इति भेदतः ॥स्र्स् ३।३२४॥ १४९ तत्र उदात्तः- अन्तर्-गूढाभिमानोक्तिर् उदात्त इति गीयते ॥स्र्स् ३।३२५॥ १५०अ यथा मालविकाग्निमित्रे- पुराणम् इत्य् एव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवम् इत्य् अवद्यम् । सन्तः परीक्ष्यान्तरद् भजन्ते मूढः पर-प्रत्ययनेय-बुद्धिः ॥स्र्स् ३।३२६॥ [माअमि। १।२] अत्र सन्तः परीक्षेत्य् अनेन स्व-कृतेः परीक्षण-क्षमत्व-कल्पितो निज-गर्वः कालि-दासेन विवक्षित इति तस्योदात्तत्वम् । अथ उद्धतः- परापवादात् स्वोत्कर्ष-वादी तूद्धत उच्यते ॥स्र्स् ३।३२७॥ १५० यथा मालती-माधवे- ये नाम केचिद् इह नः प्रथयन्त्य् अवज्ञां जानन्ति ते किम् अपि तान् प्रति नैष यत्नः । उत्पत्स्यतेऽ स्ति मम कोऽ पि समान-धर्मा कालो ह्य् अयं निरवधिर् विपुला च पृथ्वी ॥स्र्स् ३।३२८॥ [मामा। १।८] अत्र जानन्ति ते किम् अपीति परापवादात् मम तु कोऽ पि समान-धर्मेत्य् आत्मोत्कर्ष-कथनाच् च भवभूतेर् उद्धतत्वम् । यथा प्रौढः- यथोचित-निजोत्कर्ष-वादी प्रौढ इतीरितः ॥स्र्स् ३।३२९॥ १५१अ यथा करुणाकन्दले- कविर् भारद्वाजो जगद्-अवधि-जाग्रन्-निज-यशा रस-श्रेणी-मर्म-व्यवहरण-हेवाक-रसिकः । यदीयानां वाचां रसिक-हृदयोल्लासन-विद्याव् अमन्दानन्दात्मा परिणमति सन्दर्भ-महिमा
kavayas tu prabandhāras te bhaveyuś caturvidhāḥ | udātta uddhataḥ prauḍho vinīta iti bhedataḥ ||SRs 3.324|| 149 tatra udāttaḥ- antar-gūḍhābhimānoktir udātta iti gīyate ||SRs 3.325|| 150a yathā mālavikāgnimitre- purāṇam ity eva na sādhu sarvaṃ na cāpi kāvyaṃ navam ity avadyam | santaḥ parīkṣyāntarad bhajante mūḍhaḥ para-pratyayaneya-buddhiḥ ||SRs 3.326|| [mā.a.mi. 1.2] atra santaḥ parīkṣety anena sva-kṛteḥ parīkṣaṇa-kṣamatva-kalpito nija-garvaḥ kāli-dāsena vivakṣita iti tasyodāttatvam | atha uddhataḥ- parāpavādāt svotkarṣa-vādī tūddhata ucyate ||SRs 3.327|| 150 yathā mālatī-mādhave- ye nāma kecid iha naḥ prathayanty avajñāṃ jānanti te kim api tān prati naiṣa yatnaḥ | utpatsyate' sti mama ko' pi samāna-dharmā kālo hy ayaṃ niravadhir vipulā ca pṛthvī ||SRs 3.328|| [mā.mā. 1.8] atra jānanti te kim apīti parāpavādāt mama tu ko' pi samāna-dharmety ātmotkarṣa-kathanāc ca bhavabhūter uddhatatvam | yathā prauḍhaḥ- yathocita-nijotkarṣa-vādī prauḍha itīritaḥ ||SRs 3.329|| 151a yathā karuṇākandale- kavir bhāradvājo jagad-avadhi-jāgran-nija-yaśā rasa-śreṇī-marma-vyavaharaṇa-hevāka-rasikaḥ | yadīyānāṃ vācāṃ rasika-hṛdayollāsana-vidyāv amandānandātmā pariṇamati sandarbha-mahimā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोक-शास्त्राविरोधेन विज्ञेया काव्य-कोविदैः । अनुक्त-नाम्नः प्रख्याते कञ्चुकि-प्रभृतेर् अपि
loka-śāstrāvirodhena vijñeyā kāvya-kovidaiḥ | anukta-nāmnaḥ prakhyāte kañcuki-prabhṛter api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतिवृत्ते कल्पिते तु नायकादेर् अपि स्फुटम् । रस-वस्तूपयोगीनि कविर् नामानि कल्पयेत्
itivṛtte kalpite tu nāyakāder api sphuṭam | rasa-vastūpayogīni kavir nāmāni kalpayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र रस-प्रौढि-सन्दर्भ-प्रसादयोर् नाटक-निर्माणोचितयोर् एव कथनात् निजोत्कर्षं प्रकटयन्न् अयं कविः प्रौढ इत्य् उच्यते । युक्त्या निजोत्कर्ष-वादी प्रौढ इत्य् अपरैः स्मृतः ॥स्र्स् ३।३३१॥ १५१ यथा ममैव-नेदानीन्तन-दीपिका किम् उ तमः-सङ्घातम् उन्मूलयेद् इत्य् आदि [रसार्णव-सुधाकरे १।५५] । अत्र ज्योत्स्नादि-दृष्टान्त-मुखेन माधुर्यौजः-प्रसादाख्यानां गुणानां स्व-साहित्यं रसौचित्येन [सत्तां] प्रतिपादयन्न् अयं कविः प्रौढ इत्य् उच्यते । अथ विनीतः- विनीतो विनयोत्कर्षात् स्वापकर्ष-प्रकाशकः ॥स्र्स् ३।३३२॥ १५२अ यथा रामानन्दे- गुणो न कश्चिन् मम वाङ्-निबन्धे लभ्येत यत्नेन गवेषितोऽ पि । तथाप्य् अमुं राम-कथा-प्रबन्धं सन्तोऽ नुरागेण समाद्रियन्ते
atra rasa-prauḍhi-sandarbha-prasādayor nāṭaka-nirmāṇocitayor eva kathanāt nijotkarṣaṃ prakaṭayann ayaṃ kaviḥ prauḍha ity ucyate | yuktyā nijotkarṣa-vādī prauḍha ity aparaiḥ smṛtaḥ ||SRs 3.331|| 151 yathā mamaiva-nedānīntana-dīpikā kim u tamaḥ-saṅghātam unmūlayed ity ādi [rasārṇava-sudhākare 1.55] | atra jyotsnādi-dṛṣṭānta-mukhena mādhuryaujaḥ-prasādākhyānāṃ guṇānāṃ sva-sāhityaṃ rasaucityena [sattāṃ] pratipādayann ayaṃ kaviḥ prauḍha ity ucyate | atha vinītaḥ- vinīto vinayotkarṣāt svāpakarṣa-prakāśakaḥ ||SRs 3.332|| 152a yathā rāmānande- guṇo na kaścin mama vāṅ-nibandhe labhyeta yatnena gaveṣito' pi | tathāpy amuṃ rāma-kathā-prabandhaṃ santo' nurāgeṇa samādriyante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र विनयोत्कर्षाद् अपकर्षम् आत्मन्य् आरोपयन्न् अयं कविर् विनीत इत्य् उच्यते । अथ सभ्याः- सभ्यास् तु विबुधैर् ज्ञेया ये दिदृक्षानिव्ता जनाः । १५२ तेऽ पि द्विधा प्रार्थनीयाः प्रार्थक् इति च स्फुटम्
atra vinayotkarṣād apakarṣam ātmany āropayann ayaṃ kavir vinīta ity ucyate | atha sabhyāḥ- sabhyās tu vibudhair jñeyā ye didṛkṣānivtā janāḥ | 152 te' pi dvidhā prārthanīyāḥ prārthak iti ca sphuṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं प्रयोक्ष्ये युष्माभिर् अनुज्ञा दीयताम् इति । १५३ सम्प्रार्थ्याः सूत्रधारेण प्रार्थनीया इति स्मृताः
idaṃ prayokṣye yuṣmābhir anujñā dīyatām iti | 153 samprārthyāḥ sūtradhāreṇa prārthanīyā iti smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वया प्रयोगः क्रियताम् इत्य् उत्कण्ठित-चेतसः । १५४ ये सूत्रिणं प्रार्थयन्ते ते सभ्याः प्रार्थकाः स्मृताह्
tvayā prayogaḥ kriyatām ity utkaṇṭhita-cetasaḥ | 154 ye sūtriṇaṃ prārthayante te sabhyāḥ prārthakāḥ smṛtāh
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ नटाः- रङ्गोपजीविनः प्रोक्ता नटास् तेऽ पि त्रिधा स्मृताः । १५५ वादका गायकाश् चैव नर्तकाश् चेति कोविदैः
atha naṭāḥ- raṅgopajīvinaḥ proktā naṭās te' pi tridhā smṛtāḥ | 155 vādakā gāyakāś caiva nartakāś ceti kovidaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रताप-वीर-विजय-मान-विक्रम-साहसैः । वसन्त-भूषणोत्तंस-शेखराङ्क-पदोत्तरैः
pratāpa-vīra-vijaya-māna-vikrama-sāhasaiḥ | vasanta-bhūṣaṇottaṃsa-śekharāṅka-padottaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीरोत्तराणां नेतॄणां नाम कुर्वीत कोविदः । चन्द्रापीडः कामपाल इत्य् आद्यं ललितात्मनाम्
dhīrottarāṇāṃ netṝṇāṃ nāma kurvīta kovidaḥ | candrāpīḍaḥ kāmapāla ity ādyaṃ lalitātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उग्रवर्मा चण्डसेन इत्य् आद्य्-उद्धत-चेतसाम् । दत्त-सेनान्त-नामानि वैश्यानां कल्पयेत् सुधीः
ugravarmā caṇḍasena ity ādy-uddhata-cetasām | datta-senānta-nāmāni vaiśyānāṃ kalpayet sudhīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीणा-वेणु-मृदङ्गादि-वादका वादकाः स्मृताः । १५६ आलापन-ध्रुवागीत-गायका गायका मताः । नाना-प्रकाराभिनय-कर्तारो नर्तकाः स्मृताः ॥स्र्स् ३।३३८॥ १५७ तद् एवम्- विस्तराद् उत सङ्क्षेपात् प्रयुञ्जीत प्ररोचनाम् ॥स्र्स् ३।३३९॥ १५८अ तत्र सङ्क्षिप्ता प्ररोचना, यथा रत्नावल्याम्- श्रीहर्षो निपुणः कविः परिषद् अप्य् एषा गुण-ग्राहिणी लोके हारि च वत्स-राज-चरितं नाट्ये च दक्षा वयम् । वस्त्व्-एकैकम् अपीह वाञ्छित-फल-प्राप्तेः पदं किं पुनर् मद्-भाग्योपचयाद् अयं समुदितः सर्वो गुणानां गणः ॥स्र्स् ३।३४०॥ [र। १।६] अत्र कथा-नायक-कवि-सभ्य-नटानां चतूर्णां सङ्क्षेपेण वर्णनाद् इयं सङ्क्षिप्त-प्ररोचना । विस्तरात् तु बाल-रामायणादिषु द्रष्टव्या । एवं प्ररोचयन् सभ्यान् सूत्री कुर्याद् अथामुखम् । १५८ सूत्र-धारो नटीं ब्रूते स्व-कार्यं प्रति युक्तितः
vīṇā-veṇu-mṛdaṅgādi-vādakā vādakāḥ smṛtāḥ | 156 ālāpana-dhruvāgīta-gāyakā gāyakā matāḥ | nānā-prakārābhinaya-kartāro nartakāḥ smṛtāḥ ||SRs 3.338|| 157 tad evam- vistarād uta saṅkṣepāt prayuñjīta prarocanām ||SRs 3.339|| 158a tatra saṅkṣiptā prarocanā, yathā ratnāvalyām- śrīharṣo nipuṇaḥ kaviḥ pariṣad apy eṣā guṇa-grāhiṇī loke hāri ca vatsa-rāja-caritaṃ nāṭye ca dakṣā vayam | vastv-ekaikam apīha vāñchita-phala-prāpteḥ padaṃ kiṃ punar mad-bhāgyopacayād ayaṃ samuditaḥ sarvo guṇānāṃ gaṇaḥ ||SRs 3.340|| [ra. 1.6] atra kathā-nāyaka-kavi-sabhya-naṭānāṃ catūrṇāṃ saṅkṣepeṇa varṇanād iyaṃ saṅkṣipta-prarocanā | vistarāt tu bāla-rāmāyaṇādiṣu draṣṭavyā | evaṃ prarocayan sabhyān sūtrī kuryād athāmukham | 158 sūtra-dhāro naṭīṃ brūte sva-kāryaṃ prati yuktitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्तुताक्षेप-चित्रोक्त्या यत् तद् आमुखम् ईरितम् । १५९ त्रीण्यामुखाङ्गान्य् उच्यन्ते कथोद्घातः प्रवर्तकः
prastutākṣepa-citroktyā yat tad āmukham īritam | 159 trīṇyāmukhāṅgāny ucyante kathodghātaḥ pravartakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इरावती हंसपदीत्य् आदि-नाम्ना तु भोगिनी । विप्रक्षत्र-विशः शर्म-वर्म-दत्तान्त-नामभिः
irāvatī haṃsapadīty ādi-nāmnā tu bhoginī | viprakṣatra-viśaḥ śarma-varma-dattānta-nāmabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिखण्डाङ्गद-चूडान्त-नाम्ना विद्याधराधिपाः । कुण्डलानन्द-घण्टान्त-नाम्ना कापालिका जनाः
śikhaṇḍāṅgada-cūḍānta-nāmnā vidyādharādhipāḥ | kuṇḍalānanda-ghaṇṭānta-nāmnā kāpālikā janāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योगसुन्दरिका वंशप्रभा विकटमुद्रिका । शङ्ख-केयूरिकेत्य् आदि-नाम्ना कापालिक-स्त्रियः
yogasundarikā vaṃśaprabhā vikaṭamudrikā | śaṅkha-keyūrikety ādi-nāmnā kāpālika-striyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनन्दिनी सिद्धिमती श्रीमती सर्वमङ्गला । यशोवती पुत्रवतीत्य् आदि-नाम्ना सुवासिनी
ānandinī siddhimatī śrīmatī sarvamaṅgalā | yaśovatī putravatīty ādi-nāmnā suvāsinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् आदि सर्वम् आलोच्य लक्षणं कृत-बुद्धिना । कविना कल्पितं काव्यम् आचन्द्रार्कं प्रकाशते
ity ādi sarvam ālocya lakṣaṇaṃ kṛta-buddhinā | kavinā kalpitaṃ kāvyam ācandrārkaṃ prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयोगातिशयश् चेति तेषां लक्षणम् उच्यते । १६० सूत्रिणो वाक्यम् अर्थं वा स्वेतिवृत्त-समं यदा । स्वीकृत्य प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातो द्विधा मतः ॥स्र्स् ३।३४३॥ १६१ तत्र वाक्येन कथोद्घातो, यथा रत्नावल्यां- द्वीपाद् अन्यस्माद् अपि मध्याद् अपि जल-निधेर् दिशोऽ प्य् अन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिर् अभिमतम् अभिमुखी-भूतः ॥स्र्स् ३।३४४॥ [र। १।७] इति सूत्रधारस्य प्रिया-समाश्वासन-वाक्यं स्वस्यानुकूलतया पठतो यौगन्धरायणस्य प्रवेशात् कथोद्घातः । अर्थेन कथोद्घातो, यथा वेणी-संहारः- निर्वाण-वैर-दहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डु-तनयाः सह माधवेन । रक्त-प्रसाधित-भुवः क्षत-विग्रहाश् च स्वस्था भवन्तु कुरु-राज-सुताः स-भृत्याः ॥स्र्स् ३।३४५॥ [वेसं। १।७] अत्रोत्तरार्धे सूत्रधारेण धार्तराष्ट्राणां स्वर्ग-स्थिति-निरुपद्रव-लक्षणयोर् अर्थयोर् विवक्षितयोः सतोः भीमेन स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्रा इति निरुपद्रव-लक्षणस्यैवार्थ-विशेषस्य ग्रहणेन प्रवेशः कृत इति अयम् अर्थेन कथोद्घातः । अथ प्रवर्तकः- आक्षिप्तं काल-साम्येन प्रवृत्तिः स्यात् प्रवर्तकम् ॥स्र्स् ३।३४६॥ १६२अ यथा बाल-रामायणे- प्रकटित-रामाम्भोजः कौशिकवान् सपदि लक्ष्मणानन्दी । शर-चाप-नमन-हेतोर् अयम् अवतीर्णः शरत्-समयः ॥स्र्स् ३।३४७॥ [बारा। १।१६] अत्र विश्वामित्र-राम-लक्ष्मणानां शरत्-समय-वर्णन-साम्येन प्रवेशः प्रवर्तकः ॥ अथ प्रयोगातिशयः -- एषोऽ यम् इत्य् उपक्षेपात् सूत्रधार-प्रयोगतः । १६२ प्रयोग-सूचनं यत्र प्रयोगातिशयो हि सः
prayogātiśayaś ceti teṣāṃ lakṣaṇam ucyate | 160 sūtriṇo vākyam arthaṃ vā svetivṛtta-samaṃ yadā | svīkṛtya praviśet pātraṃ kathodghāto dvidhā mataḥ ||SRs 3.343|| 161 tatra vākyena kathodghāto, yathā ratnāvalyāṃ- dvīpād anyasmād api madhyād api jala-nidher diśo' py antāt | ānīya jhaṭiti ghaṭayati vidhir abhimatam abhimukhī-bhūtaḥ ||SRs 3.344|| [ra. 1.7] iti sūtradhārasya priyā-samāśvāsana-vākyaṃ svasyānukūlatayā paṭhato yaugandharāyaṇasya praveśāt kathodghātaḥ | arthena kathodghāto, yathā veṇī-saṃhāraḥ- nirvāṇa-vaira-dahanāḥ praśamādarīṇāṃ nandantu pāṇḍu-tanayāḥ saha mādhavena | rakta-prasādhita-bhuvaḥ kṣata-vigrahāś ca svasthā bhavantu kuru-rāja-sutāḥ sa-bhṛtyāḥ ||SRs 3.345|| [ve.saṃ. 1.7] atrottarārdhe sūtradhāreṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ svarga-sthiti-nirupadrava-lakṣaṇayor arthayor vivakṣitayoḥ satoḥ bhīmena svasthā bhavantu mayi jīvati dhārtarāṣṭrā iti nirupadrava-lakṣaṇasyaivārtha-viśeṣasya grahaṇena praveśaḥ kṛta iti ayam arthena kathodghātaḥ | atha pravartakaḥ- ākṣiptaṃ kāla-sāmyena pravṛttiḥ syāt pravartakam ||SRs 3.346|| 162a yathā bāla-rāmāyaṇe- prakaṭita-rāmāmbhojaḥ kauśikavān sapadi lakṣmaṇānandī | śara-cāpa-namana-hetor ayam avatīrṇaḥ śarat-samayaḥ ||SRs 3.347|| [bā.rā. 1.16] atra viśvāmitra-rāma-lakṣmaṇānāṃ śarat-samaya-varṇana-sāmyena praveśaḥ pravartakaḥ || atha prayogātiśayaḥ -- eṣo' yam ity upakṣepāt sūtradhāra-prayogataḥ | 162 prayoga-sūcanaṃ yatra prayogātiśayo hi saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरतागम-पारीणः श्रीमान् सिंह-महीपतिः । रसिकः कृतवान् एवं रसार्णव-सुधाकरम्
bharatāgama-pārīṇaḥ śrīmān siṃha-mahīpatiḥ | rasikaḥ kṛtavān evaṃ rasārṇava-sudhākaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संरम्भाद् अनपोत-सिंह-नृपतेर् धाटी-समाटीकने निःसाणेषु धणं धणं धणम् इति ध्वानानुसन्धायिषु । मोदन्ते हि रणं रणं रणम् इति प्रौढास् तदीया भटा भ्रान्तिं यान्ति तृणं तृणं तृणम् इति प्रत्यर्थि-पृथ्वी-भुजः
saṃrambhād anapota-siṃha-nṛpater dhāṭī-samāṭīkane niḥsāṇeṣu dhaṇaṃ dhaṇaṃ dhaṇam iti dhvānānusandhāyiṣu | modante hi raṇaṃ raṇaṃ raṇam iti prauḍhās tadīyā bhaṭā bhrāntiṃ yānti tṛṇaṃ tṛṇaṃ tṛṇam iti pratyarthi-pṛthvī-bhujaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा मालविकाग्निमित्रे- शिरसा प्रथम-गृहीताम् आज्ञाम् इच्छामि परिषदः कर्तुम् । देव्या इव धारिण्याः सेवा-दक्षः परिजनोऽ यम् ॥स्र्स् ३।३४९॥ [माअमि। १।३] अत्रायम् इत्य् उपक्षेपेणाक्षिप्तः परिजन-प्रवेशः प्रयोगातिशयः । तथा च शाकुन्तले- तवास्मि गीत-रागेण हारिणा प्रसभं हृतः । एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणातिरंहसा ॥स्र्स् ३।३५०॥ [अशा। १।५] इत्य् अत्र एष इत्य् उपक्षिप्तो दुष्यन्त-प्रवेशः प्रयोगातिशयः । प्रस्तावना-स्थापनेति द्विधा स्याद् इदम् आमुखम् । १६३ विदूषक-नटी-पारिपार्श्विकैः सह संलापन्
yathā mālavikāgnimitre- śirasā prathama-gṛhītām ājñām icchāmi pariṣadaḥ kartum | devyā iva dhāriṇyāḥ sevā-dakṣaḥ parijano' yam ||SRs 3.349|| [mā.a.mi. 1.3] atrāyam ity upakṣepeṇākṣiptaḥ parijana-praveśaḥ prayogātiśayaḥ | tathā ca śākuntale- tavāsmi gīta-rāgeṇa hāriṇā prasabhaṃ hṛtaḥ | eṣa rājeva duṣyantaḥ sāraṅgeṇātiraṃhasā ||SRs 3.350|| [a.śā. 1.5] ity atra eṣa ity upakṣipto duṣyanta-praveśaḥ prayogātiśayaḥ | prastāvanā-sthāpaneti dvidhā syād idam āmukham | 163 vidūṣaka-naṭī-pāripārśvikaiḥ saha saṃlāpan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तोक-वीथ्य्-अङ्ग-सहितान्य् आमुखाङ्गानि सूत्र-भृत् । १६४ योजयेद् यत्र नाट्य-ज्ञैर् एषा प्रस्तावना स्मृता
stoka-vīthy-aṅga-sahitāny āmukhāṅgāni sūtra-bhṛt | 164 yojayed yatra nāṭya-jñair eṣā prastāvanā smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वामुखाङ्ग-वीथ्य्-अङ्ग-समेतैर् वाक्य-विस्तरैः । १६५ सूत्रधारो यत्र नटी-विदूषक-नटादिभिः
sarvāmukhāṅga-vīthy-aṅga-sametair vākya-vistaraiḥ | 165 sūtradhāro yatra naṭī-vidūṣaka-naṭādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संलपन प्रस्तुतं चार्थम् आक्षिपेत् स्थापना हि सा । १६६ शृङ्गार-प्रचुरे नाट्ये योग्यः स्याद् आमुख-क्रमः
saṃlapana prastutaṃ cārtham ākṣipet sthāpanā hi sā | 166 śṛṅgāra-pracure nāṭye yogyaḥ syād āmukha-kramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रत्नावल्य्दिके प्रायो लक्ष्यतां कोविदैर् अयम् । १६७ वीराद्भुतादि प्राये तु प्रायः प्रस्तावनोचिता
ratnāvalydike prāyo lakṣyatāṃ kovidair ayam | 167 vīrādbhutādi prāye tu prāyaḥ prastāvanocitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनर्घ-राघवाद्येषु प्रायशो वीक्ष्यताम् इयम् । १६८ हास्य-बीभत्स-रौद्रादि-प्राये तु स्थापना मता
anargha-rāghavādyeṣu prāyaśo vīkṣyatām iyam | 168 hāsya-bībhatsa-raudrādi-prāye tu sthāpanā matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीर-भद्र-विजृम्भादौ सा प्रायेण समीक्ष्यताम् । १६९ कथितान्य् आमुखाङ्गानि वीथ्य्-अङ्गानि प्रचक्ष्महे
vīra-bhadra-vijṛmbhādau sā prāyeṇa samīkṣyatām | 169 kathitāny āmukhāṅgāni vīthy-aṅgāni pracakṣmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमुखेऽ पि च वीथ्यां च साधारण्येऽ पि संमतः । १७० वीथ्य्-अङ्ग-संप्रथा तेषां वीथ्याम् आवश्यकत्वतः
āmukhe' pi ca vīthyāṃ ca sādhāraṇye' pi saṃmataḥ | 170 vīthy-aṅga-saṃprathā teṣāṃ vīthyām āvaśyakatvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्घात्यकावलगित-प्रपञ्च-त्रिगते छलम् । १७१ वाक्केल्य्-अधिबले गण्डम् अवस्यन्दित-नालिके
udghātyakāvalagita-prapañca-trigate chalam | 171 vākkely-adhibale gaṇḍam avasyandita-nālike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असत्-प्रलाप-व्याहारौ मृदवं च त्रयोदश । १७२ तत्रोद्घात्यकम् अन्योन्यालाप-माला द्विधा हि तत् । गूढारथ-पद-पर्याय-क्रमात् प्रश्नोत्तर-क्रमात् ॥स्र्स् ३।३६०॥ १७३ तत्र गूढार्थ-पद-पर्याय-क्रमाद् उद्घात्यकं, यथा वीरभद्र-विजृम्भित-नामनि डिमे- सखे कोऽ यं रौद्रः कथय महितः कोऽ पि हि रसो रसो नामायं कः स्मृति-सुरभिर् आस्वाद-महिमा । समास्वादः कोऽ यं क्रम-गलित-वेद्यान्तर-मतिर् मनोऽ वस्था ज्ञातं ननु वदसि निद्रान्तरम् इति
asat-pralāpa-vyāhārau mṛdavaṃ ca trayodaśa | 172 tatrodghātyakam anyonyālāpa-mālā dvidhā hi tat | gūḍhāratha-pada-paryāya-kramāt praśnottara-kramāt ||SRs 3.360|| 173 tatra gūḍhārtha-pada-paryāya-kramād udghātyakaṃ, yathā vīrabhadra-vijṛmbhita-nāmani ḍime- sakhe ko' yaṃ raudraḥ kathaya mahitaḥ ko' pi hi raso raso nāmāyaṃ kaḥ smṛti-surabhir āsvāda-mahimā | samāsvādaḥ ko' yaṃ krama-galita-vedyāntara-matir mano' vasthā jñātaṃ nanu vadasi nidrāntaram iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र रौद्र-रस-स्वरूप-विवेचनाय रसास्वादावस्था-लक्षणैर् गूढार्थ-पद-पर्यायैर् नट-सूत्रधारयोः संलापाद् इदम् आदिमम् उद्घात्यकम् । प्रश्नोत्तर-क्रमाद्, यथा तत्रैव डिमे- सेव्यं किं परम् उत्तमस्य चरितं लोकोत्तरः कः पुमान् श्री-सिंहः स तु कीदृशो वद निधिर् धर्मस्य धर्मस् तु कः । सत्योक्तिर् वचनं तु किं कवि-नुतं को नाम तादृक् कविर् विश्वेशः स तु कीदृशो विजयते विश्वेषु विश्वेशवत्
atra raudra-rasa-svarūpa-vivecanāya rasāsvādāvasthā-lakṣaṇair gūḍhārtha-pada-paryāyair naṭa-sūtradhārayoḥ saṃlāpād idam ādimam udghātyakam | praśnottara-kramād, yathā tatraiva ḍime- sevyaṃ kiṃ param uttamasya caritaṃ lokottaraḥ kaḥ pumān śrī-siṃhaḥ sa tu kīdṛśo vada nidhir dharmasya dharmas tu kaḥ | satyoktir vacanaṃ tu kiṃ kavi-nutaṃ ko nāma tādṛk kavir viśveśaḥ sa tu kīdṛśo vijayate viśveṣu viśveśavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.