पूर्वेद्युरिध्माबर्हिः करोति । यज्ञमेवारभ्य गृहीत्वोपवसति । प्रजापतिर्यज्ञमसृजत । तस्योखे अस्रꣳसेताम् । यज्ञो वै प्रजापतिः । यत्सांनाय्योखे भवतः । यज्ञस्यैव तदुखे उपदधात्यप्रस्रꣳसाय । शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्याया इत्याह । देवयज्याया एवैनानि शुन्धति । मातरिश्वनो घर्मोऽसीत्याह १ अन्तरिक्षं वै मातरिश्वनो घर्मः । एषां लोकानं विधृत्यै । द्यौरसि पृथिव्यसीत्याह । दिवश्च ह्येषा पृथिव्याश्च संभृता । यदुखा । तस्मादेवमाह । विश्वधाया असि परमेण धाम्नेत्याह । वृष्टिर्वै विश्वधायाः । वृष्टिमेवावरुन्धे । दृꣳहस्व मा ह्वारित्याह धृत्यै २ वसूनां पवित्रमसीत्याह । प्राणा वै वसवः । तेषां वा एतद्भागधेयम् । यत्पवित्रम् । तेभ्य एवैनत्करोति । शतधारꣳ सहस्रधारमित्याह । प्राणेष्वेवायुर्दधाति सर्वत्वाय । त्रिवृत्पलाशशाखायां दर्भमयं भवति । त्रिवृद्वै प्राणः । त्रिवृतमेव प्राणं मध्यतो यजमाने दधाति ३ सौम्यः पर्णः सयोनित्वाय । साक्षात्पवित्रं दर्भाः । प्राक्सायमधिनिदधाति । तत्प्राणापानयो रूपम् । तिर्यक्प्रातः । तद्दर्शस्य रूपम् । दार्श्यꣳ ह्येतदहः । अन्नं वै चन्द्र माः । अन्नं प्राणाः । उभयमेवोपैत्यजामित्वाय ४ तस्मादयꣳ सर्वतः पवते । हुतः स्तोको हुतो द्र प्स इत्याह प्रतिष्ठित्यै । हविशोऽस्कन्दाय । न हि हुतꣳ स्वाहाकृतꣳ स्कन्दति । दिवि नाको नामाग्निः । तस्य विप्रुषो भागधेयम् । अग्नये बृहते नाकायेत्याह । नाकमेवाग्निं भागधेयेन समर्धयति । स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यामित्याह । द्यावापृथि-व्योरेवैनत्प्रतिष्ठापयति ५ पवित्रवत्यानयति । अपां चैवौषधीनां च रसꣳ सꣳसृजति । अथो ओषधीष्वेव पशून्प्रतिष्ठापयति । अन्वारभ्य वाचं यच्छति । यज्ञस्य धृत्यै । धारयन्नास्ते । धारयन्त इव हि दुहन्ति । कामधुक्ष इत्याहा तृतीयस्यै । त्रय इमे लोकाः । इमानेव लोकान्यजमानो दुहे ६ अमूमिति नाम गृह्णाति । भद्र मेवासां कर्माविष्करोति । सा विश्वायुः सा विश्वव्यचाः सा विश्वकर्मेत्याह । इयं वै विश्वायुः । अन्तरिक्षं विश्वव्यचाः । असौ विश्वकर्मा । इमानेवैताभिर्लोकान्यथापूर्वं दुहे । अथो यथा प्रदात्रे पुण्यमाशास्ते । एवमेवैना एतदुपस्तौति । तस्मात्प्रादादित्युन्नीय वन्दमाना उपस्तुवन्तः पशून्दुहन्ति ७ बहु दुग्धीन्द्रा य देवेभ्यो हविरिति वाचं विसृजते । यथादेवतमेव प्रसौति । दैव्यस्य च मानुषस्य च व्यावृत्त्यै । त्रिराह । त्रिषत्या हि देवाः । अवाचंयमोऽनन्वारभ्योत्तराः । अपरिमितमेवावरुन्धे । न दारुपात्रेण दुह्यात् । अग्निवद्वै दारुपात्रम् । यद्दारुपात्रेण दुह्यात् ८ यातयाम्ना हविषा यजेत । अथो खल्वाहुः । पुरोडाशमुखानि वै हवीꣳषि । नेतैतः पुरोडाशꣳ हविषो यामोऽस्तीति । काममेव दारुपात्रेण दुह्यात् । शूद्र एव न दुह्यात् । असतो वा एष संभूतः । यच्छूद्र ः! । अहविरेव तदित्याहुः । यच्छूद्रो दोग्धीति ९ अग्निहोत्रमेव न दुह्याच्छूद्र ः! । तद्धि नोत्पुनन्ति । यदा खलु वै पवित्रमत्येति । अथ तद्धविरिति । संपृच्यध्वमृतावरीरित्याह । अपां चैवौषधीनां च रसꣳ सꣳसृजति । तस्मादपां चौषधीनां च रसमुपजीवामः । मन्द्रा धनस्य सातय इत्याह । पुष्टिमेव यजमाने दधाति । सोमेन त्वातनच्मीन्द्राय दधीत्याह १० सोममेवैनत्करोति । यो वै सोमं भक्षयित्वा । संवत्सरꣳ सोमं न पिबति । पुनर्भक्ष्योऽस्य सोमपीथो भवति । सोमः खलु वै सांनाय्यम् । य एवं विद्वान्त्सांनाय्यं पिबति । अपुनर्भक्ष्योऽस्य सोमपीथो भवति । न मृन्मयेनापिदध्यात् । यन्मृन्मयेनापिदध्यात् । पितृदेवत्यꣳ स्यात् ११ अयस्पात्रेण वा दारुपात्रेण वापिदधाति । तद्धि सदेवम् । उदन्वद्भवति । आपो वै रक्षोघ्नीः । रक्षसामपहत्यै । अदस्तमसि विष्णवे त्वेत्याह । यज्ञो वै विष्णुः । यज्ञायैवैनददस्तं करोति । विष्णो हव्यꣳ रक्षस्वेत्याह गुप्त्यै । अनधः सादयति । गर्भाणां धृत्या अप्रपादाय । तस्माद्गर्भाः प्रजानामप्रपादुकाः । उपरीव निदधाति । उपरीव हि सुवर्गो लोकः । सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै १२
pūrvedyuridhmābarhiḥ karoti | yajñamevārabhya gṛhītvopavasati | prajāpatiryajñamasṛjata | tasyokhe asram̐setām | yajño vai prajāpatiḥ | yatsāṃnāyyokhe bhavataḥ | yajñasyaiva tadukhe upadadhātyaprasram̐sāya | śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇe devayajyāyā ityāha | devayajyāyā evaināni śundhati | mātariśvano gharmo'sītyāha 1 antarikṣaṃ vai mātariśvano gharmaḥ | eṣāṃ lokānaṃ vidhṛtyai | dyaurasi pṛthivyasītyāha | divaśca hyeṣā pṛthivyāśca saṃbhṛtā | yadukhā | tasmādevamāha | viśvadhāyā asi parameṇa dhāmnetyāha | vṛṣṭirvai viśvadhāyāḥ | vṛṣṭimevāvarundhe | dṛm̐hasva mā hvārityāha dhṛtyai 2 vasūnāṃ pavitramasītyāha | prāṇā vai vasavaḥ | teṣāṃ vā etadbhāgadheyam | yatpavitram | tebhya evainatkaroti | śatadhāram̐ sahasradhāramityāha | prāṇeṣvevāyurdadhāti sarvatvāya | trivṛtpalāśaśākhāyāṃ darbhamayaṃ bhavati | trivṛdvai prāṇaḥ | trivṛtameva prāṇaṃ madhyato yajamāne dadhāti 3 saumyaḥ parṇaḥ sayonitvāya | sākṣātpavitraṃ darbhāḥ | prāksāyamadhinidadhāti | tatprāṇāpānayo rūpam | tiryakprātaḥ | taddarśasya rūpam | dārśyam̐ hyetadahaḥ | annaṃ vai candra māḥ | annaṃ prāṇāḥ | ubhayamevopaityajāmitvāya 4 tasmādayam̐ sarvataḥ pavate | hutaḥ stoko huto dra psa ityāha pratiṣṭhityai | haviśo'skandāya | na hi hutam̐ svāhākṛtam̐ skandati | divi nāko nāmāgniḥ | tasya vipruṣo bhāgadheyam | agnaye bṛhate nākāyetyāha | nākamevāgniṃ bhāgadheyena samardhayati | svāhā dyāvāpṛthivībhyāmityāha | dyāvāpṛthi-vyorevainatpratiṣṭhāpayati 5 pavitravatyānayati | apāṃ caivauṣadhīnāṃ ca rasam̐ sam̐sṛjati | atho oṣadhīṣveva paśūnpratiṣṭhāpayati | anvārabhya vācaṃ yacchati | yajñasya dhṛtyai | dhārayannāste | dhārayanta iva hi duhanti | kāmadhukṣa ityāhā tṛtīyasyai | traya ime lokāḥ | imāneva lokānyajamāno duhe 6 amūmiti nāma gṛhṇāti | bhadra mevāsāṃ karmāviṣkaroti | sā viśvāyuḥ sā viśvavyacāḥ sā viśvakarmetyāha | iyaṃ vai viśvāyuḥ | antarikṣaṃ viśvavyacāḥ | asau viśvakarmā | imānevaitābhirlokānyathāpūrvaṃ duhe | atho yathā pradātre puṇyamāśāste | evamevainā etadupastauti | tasmātprādādityunnīya vandamānā upastuvantaḥ paśūnduhanti 7 bahu dugdhīndrā ya devebhyo haviriti vācaṃ visṛjate | yathādevatameva prasauti | daivyasya ca mānuṣasya ca vyāvṛttyai | trirāha | triṣatyā hi devāḥ | avācaṃyamo'nanvārabhyottarāḥ | aparimitamevāvarundhe | na dārupātreṇa duhyāt | agnivadvai dārupātram | yaddārupātreṇa duhyāt 8 yātayāmnā haviṣā yajeta | atho khalvāhuḥ | puroḍāśamukhāni vai havīm̐ṣi | netaitaḥ puroḍāśam̐ haviṣo yāmo'stīti | kāmameva dārupātreṇa duhyāt | śūdra eva na duhyāt | asato vā eṣa saṃbhūtaḥ | yacchūdra ḥ! | ahavireva tadityāhuḥ | yacchūdro dogdhīti 9 agnihotrameva na duhyācchūdra ḥ! | taddhi notpunanti | yadā khalu vai pavitramatyeti | atha taddhaviriti | saṃpṛcyadhvamṛtāvarīrityāha | apāṃ caivauṣadhīnāṃ ca rasam̐ sam̐sṛjati | tasmādapāṃ cauṣadhīnāṃ ca rasamupajīvāmaḥ | mandrā dhanasya sātaya ityāha | puṣṭimeva yajamāne dadhāti | somena tvātanacmīndrāya dadhītyāha 10 somamevainatkaroti | yo vai somaṃ bhakṣayitvā | saṃvatsaram̐ somaṃ na pibati | punarbhakṣyo'sya somapītho bhavati | somaḥ khalu vai sāṃnāyyam | ya evaṃ vidvāntsāṃnāyyaṃ pibati | apunarbhakṣyo'sya somapītho bhavati | na mṛnmayenāpidadhyāt | yanmṛnmayenāpidadhyāt | pitṛdevatyam̐ syāt 11 ayaspātreṇa vā dārupātreṇa vāpidadhāti | taddhi sadevam | udanvadbhavati | āpo vai rakṣoghnīḥ | rakṣasāmapahatyai | adastamasi viṣṇave tvetyāha | yajño vai viṣṇuḥ | yajñāyaivainadadastaṃ karoti | viṣṇo havyam̐ rakṣasvetyāha guptyai | anadhaḥ sādayati | garbhāṇāṃ dhṛtyā aprapādāya | tasmādgarbhāḥ prajānāmaprapādukāḥ | uparīva nidadhāti | uparīva hi suvargo lokaḥ | suvargasya lokasya samaṣṭyai 12
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.