देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याह प्रसूत्यै । अश्विनोर्बाहुभ्यामित्याह । अश्विनौ हि देवानामध्वर्यू आस्ताम् । पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै । संवपामीत्याह । यथादेवतमेवैनानि संवपति । समापो अद्भिरग्मत समोषधयो रसेनेत्याह । आपो वा ओषधीर्जिन्वन्ति । ओषधयोऽपो जिन्वन्ति । अन्या वा एतासामन्या जिन्वन्ति १ तस्मादेवमाह । सꣳ रेवतीर्जगतीभिर्मधुमतीर्मधुमतीभिः सृज्यध्वमित्याह । आपो वै रेवतीः । पशवो जगतीः । ओषधयो मधुमतीः । आप ओषधीः पशून् । तानेवास्मा एकधा सꣳसृज्य । मधुमतः करोति । अद्भ्यः परि प्रजाताः स्थ समद्भिः पृच्यध्वमिति पर्याप्लावयति । यथा सुवृष्ट इमामनुविसृत्य २ आप ओषधीर्महयन्ति । तादृगेव तत् । जनयत्यै त्वा संयौमीत्याह । प्रजा एवैतेन दाधार । अग्नये त्वाग्नीषोमाभ्यामित्याह व्यावृत्त्यै । मखस्य शिरोऽसीत्याह । यज्ञो वै मखः । तस्यैतच्छिरः । यत्पुरोडाशः । तस्मादेवमाह ३ घर्मोऽसि विश्वायुरित्याह । विश्वमेवायुर्यजमाने दधाति । उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथतामित्याह । यजमानमेव प्रजया पशुभिः प्रथयति । त्वचं गृह्णीष्वेत्याह । सर्वमेवैनꣳ सतनुं करोति । अथाप आनीय परि मार्ष्टि । माꣳस एव तत्त्वचं दधाति । तस्मात्त्वचा माꣳसं छन्नम् । घर्मो वा एषोऽशान्तः ४ अर्धमासेऽर्धमासे प्रवृज्यते । यत्पुरोडाशः । स ईश्वरो यजमानꣳ शुचा प्रदहः । पर्यग्नि करोति । पशुमेवैनमकः । शान्त्या अप्रदाहाय । त्रिः पर्यग्नि करोति । त्र्यावृद्धि यज्ञः । अथो रक्षसामपहत्यै । अन्तरितꣳ रक्षोऽन्तरिता अरातय इत्याह ५ रक्षसामन्तर्हित्यै । पुरोडाशं वा अधिश्रितꣳ रक्षाꣳस्यजिघाꣳसन् । दिवि नाको नामाग्नी रक्षोहा । स एवास्माद्रक्षाꣳस्यपाहन्न् । देवस्त्वा सविता श्रपयत्वित्याह । सवितृप्रसूत एवैनꣳ श्रपयति । वर्षिष्ठे अधि नाक इत्याह । रक्षसामपहत्यै । अग्निस्ते तनुवं मातिधागित्याहानतिदाहाय । अग्ने हव्यꣳ रक्षस्वेत्याह गुप्त्यै ६ अविदहन्तश्श्रपयतेति वाचं विसृजते । यज्ञमेव हवीꣳश्यभिव्याहृत्य प्रतनुते । पुरोरुचमविदाहाय शृत्यै करोति । मस्तिष्को वै पुरोडाशः । तं यन्नाभिवासयेत् । आविर्मस्तिष्कः स्यात् । अभिवासयति । तस्माद्गुहा मस्तिष्कः । भस्मनाभिवासयति । तस्मान्माꣳसेनास्थि छन्नम् ७ वेदेनाभिवासयति । तस्मात्केशैः शिरश्छन्नम् । अखलतिभावुको भवति । य एवं वेद । पशोर्वै प्रतिमा पुरोडाशः । स नायजुष्कमभिवास्यः । वृथेव स्यात् । ईश्वरा यजमानस्य पशवः प्रमेतोः । सं ब्रह्मणा पृच्यस्वेत्याह । प्राणा वै ब्रह्म ८ प्राणाः पशवः । प्राणैरेव पशून्त्संपृणक्ति । न प्रमायुका भवन्ति । यजमानो वै पुरोडाशः । प्रजा पशवः पुरीषम् । यदेवमभिवासयति । यजमानमेव प्रजया पशुभिः समर्धयति । देवा वै हविर्भृत्वाब्रुवन्न् । कस्मिन्निदं म्रक्ष्यामह इति । सोऽग्निरब्रवीत् ९ मयि तनूः सं निधद्ध्वम् । अहं वस्तं जनयिष्यामि । यस्मिन्म्रक्ष्यध्व इति । ते देवा अग्नौ तनूः सं न्यदधत । तस्मादाहुः । अग्निः सर्वा देवता इति । सोऽङ्गारेणापः । अभ्यपातयत् । तत एकतोऽजायत । स द्वितीयमभ्यपातयत् १० ततो द्वितोऽजायत । स तृतीयमभ्यपातयत् । ततस्त्रितोऽजायत । यदद्भ्योऽजायन्त । तदाप्यानामाप्यत्वम् । यदात्मभ्योऽजायन्त । तदात्म्यानामात्म्यत्वम् । ते देवा आप्येष्वमृजत । आप्या अमृजत सूर्याभ्युदिते । सूर्याभ्युदितः सूर्याभिनिम्रुक्ते ११ सूर्याभिनिम्रुक्तः कुनखिनि । कुनखी श्यावदति । श्यावदन्नग्रदिधिषौ । अग्रदिधिषुः परिवित्ते । परिवित्तो वीरहणि । वीरहा ब्रह्महणि तद्ब्रह्महणं नात्यच्यवत । अन्तर्वेदि निनयत्यवरुध्यै । उल्मुकेनाभिगृह्णाति शृतत्वाय । शृतकामा इव हि देवाः १२
devasya tvā savituḥ prasava ityāha prasūtyai | aśvinorbāhubhyāmityāha | aśvinau hi devānāmadhvaryū āstām | pūṣṇo hastābhyāmityāha yatyai | saṃvapāmītyāha | yathādevatamevaināni saṃvapati | samāpo adbhiragmata samoṣadhayo rasenetyāha | āpo vā oṣadhīrjinvanti | oṣadhayo'po jinvanti | anyā vā etāsāmanyā jinvanti 1 tasmādevamāha | sam̐ revatīrjagatībhirmadhumatīrmadhumatībhiḥ sṛjyadhvamityāha | āpo vai revatīḥ | paśavo jagatīḥ | oṣadhayo madhumatīḥ | āpa oṣadhīḥ paśūn | tānevāsmā ekadhā sam̐sṛjya | madhumataḥ karoti | adbhyaḥ pari prajātāḥ stha samadbhiḥ pṛcyadhvamiti paryāplāvayati | yathā suvṛṣṭa imāmanuvisṛtya 2 āpa oṣadhīrmahayanti | tādṛgeva tat | janayatyai tvā saṃyaumītyāha | prajā evaitena dādhāra | agnaye tvāgnīṣomābhyāmityāha vyāvṛttyai | makhasya śiro'sītyāha | yajño vai makhaḥ | tasyaitacchiraḥ | yatpuroḍāśaḥ | tasmādevamāha 3 gharmo'si viśvāyurityāha | viśvamevāyuryajamāne dadhāti | uru prathasvoru te yajñapatiḥ prathatāmityāha | yajamānameva prajayā paśubhiḥ prathayati | tvacaṃ gṛhṇīṣvetyāha | sarvamevainam̐ satanuṃ karoti | athāpa ānīya pari mārṣṭi | mām̐sa eva tattvacaṃ dadhāti | tasmāttvacā mām̐saṃ channam | gharmo vā eṣo'śāntaḥ 4 ardhamāse'rdhamāse pravṛjyate | yatpuroḍāśaḥ | sa īśvaro yajamānam̐ śucā pradahaḥ | paryagni karoti | paśumevainamakaḥ | śāntyā apradāhāya | triḥ paryagni karoti | tryāvṛddhi yajñaḥ | atho rakṣasāmapahatyai | antaritam̐ rakṣo'ntaritā arātaya ityāha 5 rakṣasāmantarhityai | puroḍāśaṃ vā adhiśritam̐ rakṣām̐syajighām̐san | divi nāko nāmāgnī rakṣohā | sa evāsmādrakṣām̐syapāhann | devastvā savitā śrapayatvityāha | savitṛprasūta evainam̐ śrapayati | varṣiṣṭhe adhi nāka ityāha | rakṣasāmapahatyai | agniste tanuvaṃ mātidhāgityāhānatidāhāya | agne havyam̐ rakṣasvetyāha guptyai 6 avidahantaśśrapayateti vācaṃ visṛjate | yajñameva havīm̐śyabhivyāhṛtya pratanute | purorucamavidāhāya śṛtyai karoti | mastiṣko vai puroḍāśaḥ | taṃ yannābhivāsayet | āvirmastiṣkaḥ syāt | abhivāsayati | tasmādguhā mastiṣkaḥ | bhasmanābhivāsayati | tasmānmām̐senāsthi channam 7 vedenābhivāsayati | tasmātkeśaiḥ śiraśchannam | akhalatibhāvuko bhavati | ya evaṃ veda | paśorvai pratimā puroḍāśaḥ | sa nāyajuṣkamabhivāsyaḥ | vṛtheva syāt | īśvarā yajamānasya paśavaḥ prametoḥ | saṃ brahmaṇā pṛcyasvetyāha | prāṇā vai brahma 8 prāṇāḥ paśavaḥ | prāṇaireva paśūntsaṃpṛṇakti | na pramāyukā bhavanti | yajamāno vai puroḍāśaḥ | prajā paśavaḥ purīṣam | yadevamabhivāsayati | yajamānameva prajayā paśubhiḥ samardhayati | devā vai havirbhṛtvābruvann | kasminnidaṃ mrakṣyāmaha iti | so'gnirabravīt 9 mayi tanūḥ saṃ nidhaddhvam | ahaṃ vastaṃ janayiṣyāmi | yasminmrakṣyadhva iti | te devā agnau tanūḥ saṃ nyadadhata | tasmādāhuḥ | agniḥ sarvā devatā iti | so'ṅgāreṇāpaḥ | abhyapātayat | tata ekato'jāyata | sa dvitīyamabhyapātayat 10 tato dvito'jāyata | sa tṛtīyamabhyapātayat | tatastrito'jāyata | yadadbhyo'jāyanta | tadāpyānāmāpyatvam | yadātmabhyo'jāyanta | tadātmyānāmātmyatvam | te devā āpyeṣvamṛjata | āpyā amṛjata sūryābhyudite | sūryābhyuditaḥ sūryābhinimrukte 11 sūryābhinimruktaḥ kunakhini | kunakhī śyāvadati | śyāvadannagradidhiṣau | agradidhiṣuḥ parivitte | parivitto vīrahaṇi | vīrahā brahmahaṇi tadbrahmahaṇaṃ nātyacyavata | antarvedi ninayatyavarudhyai | ulmukenābhigṛhṇāti śṛtatvāya | śṛtakāmā iva hi devāḥ 12
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.