चात्वालाद् धिष्णियान् उप वपति योनिर् वै यज्ञस्य चात्वालं यज्ञस्य सयोनित्वाय देवा वै यज्ञम् पराजयन्त तम् आग्नीध्रात् पुनर् अपाजयन् । एतद् वै यज्ञस्यापराजितं यद् आग्नीध्रम् । यद् आग्नीध्राद् धिष्णियान् विहरति यद् एव यज्ञस्यापराजितं तत एवैनम् पुनस् तनुते
पराजित्येव खलु वा एते यन्ति ये बहिष्पवमानꣳ सर्पन्ति बहिष्पवमाने स्तुते
आह । अग्नीद् अग्नीन् वि हर बर्हिः स्तृणाहि पुरोडाशाꣳ अलं कुर्व् इति यज्ञम् एवापजित्य पुनस् तन्वाना यन्ति । अङ्गारैर् द्वे सवने वि हरति शलाकाभिस् तृतीयम् । सशुक्रत्वाय । अथो सम् भरत्य् एवैनद् । धिष्णिया वा अमुष्मिँल्लोके सोमम् अरक्षन् तेभ्यो ऽधि सोमम् आहरन् तम् अन्ववायन् तम् पर्य् अविशन् य एवं वेद विन्दते
परिवेष्टारम् । ते सोमपीथेन व्य् आर्ध्यन्त ते देवेषु सोमपीथम् ऐच्छन्त तान् देवा अब्रुवन् द्वेद्वे नामनी कुरुध्वम् अथ प्र वाऽऽप्स्यथ न वेति । अग्नयो वा अथ धिष्णियास् तस्माद् द्विनामा ब्राह्मणो ऽर्धुकस् तेषां ये नेदिष्ठम् पर्यविशन् ते सोमपीथम् प्राऽऽप्नुवन्न् आहवनीय आग्नीध्रीयो होत्रीयो मार्जालीयस् तस्मात् तेषु जुह्वति । अतिहाय वषट् करोति वि हि
एते सोमपीथेनार्ध्यन्त देवा वै याः प्राचीर् आहुतीर् अजुहवुर् ये पुरस्ताद् असुरा आसन् ताꣳस् ताभिः प्राणुदन्त याः प्रतीचीर् ये पश्चाद् असुरा आसन् ताꣳस् ताभिर् अपानुदन्त प्राचीर् अन्या आहुतयो हूयन्ते प्रत्यङ्ङ् आसीनो धिष्णियान् व्याघारयति पश्चाच् चैव पुरस्ताच् च यजमानो भ्रातृव्यान् प्र णुदते तस्मात् पराचीः प्रजाः प्र वीयन्ते प्रतीचीः
जायन्ते प्राणा वा एते यद् धिष्णियाः । यद् अध्वर्युः प्रत्यङ् धिष्णियान् अतिसर्पेत् प्राणान्त् सं कर्षेत् प्रमायुकः स्यात् । नाभिर् वा एषा यज्ञस्य यद् होता । ऊर्ध्वः खलु वै नाभ्यै प्राणो ऽवाङ् अपानः । यद् अध्वर्युः प्रत्यङ् होतारम् अतिसर्पेद् अपाने प्राणं दध्यात् प्रमायुकः स्यात् । नाध्वर्युर् उप गायेत् । वाग्वीर्यो वा अध्वर्युः । यद् अध्वर्युर् उपगायेद् उद्गात्रे
वाचꣳ सम् प्र यच्छेद् उपदासुकाऽस्य वाक् स्यात् । ब्रह्मवादिनो वदन्ति नासꣳस्थिते सोमे ऽध्वर्युः प्रत्यङ्सदो ऽतीयाद् अथ कथा दाक्षिणानि होतुम् एति यामो हि स तेषां कस्मा अह देवा यामं वाऽयामं वानु ज्ञास्यन्तीति । उत्तरेणाग्नीध्रम् परीत्य जुहोति दाक्षिणानि न प्राणान्त् सं कर्षति न्य् अन्ये धिष्णिया उप्यन्ते नान्ये यान् निवपति तेन तान् प्रीणाति यान् न निवपति यद् अनुदिशति तेन तान् ॥
cātvālād dhiṣṇiyān upa vapati yonir vai yajñasya cātvālaṃ yajñasya sayonitvāya devā vai yajñam parājayanta tam āgnīdhrāt punar apājayan | etad vai yajñasyāparājitaṃ yad āgnīdhram | yad āgnīdhrād dhiṣṇiyān viharati yad eva yajñasyāparājitaṃ tata evainam punas tanute
parājityeva khalu vā ete yanti ye bahiṣpavamānam̐ sarpanti bahiṣpavamāne stute
āha | agnīd agnīn vi hara barhiḥ stṛṇāhi puroḍāśām̐ alaṃ kurv iti yajñam evāpajitya punas tanvānā yanti | aṅgārair dve savane vi harati śalākābhis tṛtīyam | saśukratvāya | atho sam bharaty evainad | dhiṣṇiyā vā amuṣmi~lloke somam arakṣan tebhyo 'dhi somam āharan tam anvavāyan tam pary aviśan ya evaṃ veda vindate
pariveṣṭāram | te somapīthena vy ārdhyanta te deveṣu somapītham aicchanta tān devā abruvan dvedve nāmanī kurudhvam atha pra vā''psyatha na veti | agnayo vā atha dhiṣṇiyās tasmād dvināmā brāhmaṇo 'rdhukas teṣāṃ ye nediṣṭham paryaviśan te somapītham prā''pnuvann āhavanīya āgnīdhrīyo hotrīyo mārjālīyas tasmāt teṣu juhvati | atihāya vaṣaṭ karoti vi hi
ete somapīthenārdhyanta devā vai yāḥ prācīr āhutīr ajuhavur ye purastād asurā āsan tām̐s tābhiḥ prāṇudanta yāḥ pratīcīr ye paścād asurā āsan tām̐s tābhir apānudanta prācīr anyā āhutayo hūyante pratyaṅṅ āsīno dhiṣṇiyān vyāghārayati paścāc caiva purastāc ca yajamāno bhrātṛvyān pra ṇudate tasmāt parācīḥ prajāḥ pra vīyante pratīcīḥ
jāyante prāṇā vā ete yad dhiṣṇiyāḥ | yad adhvaryuḥ pratyaṅ dhiṣṇiyān atisarpet prāṇānt saṃ karṣet pramāyukaḥ syāt | nābhir vā eṣā yajñasya yad hotā | ūrdhvaḥ khalu vai nābhyai prāṇo 'vāṅ apānaḥ | yad adhvaryuḥ pratyaṅ hotāram atisarped apāne prāṇaṃ dadhyāt pramāyukaḥ syāt | nādhvaryur upa gāyet | vāgvīryo vā adhvaryuḥ | yad adhvaryur upagāyed udgātre
vācam̐ sam pra yacched upadāsukā'sya vāk syāt | brahmavādino vadanti nāsam̐sthite some 'dhvaryuḥ pratyaṅsado 'tīyād atha kathā dākṣiṇāni hotum eti yāmo hi sa teṣāṃ kasmā aha devā yāmaṃ vā'yāmaṃ vānu jñāsyantīti | uttareṇāgnīdhram parītya juhoti dākṣiṇāni na prāṇānt saṃ karṣati ny anye dhiṣṇiyā upyante nānye yān nivapati tena tān prīṇāti yān na nivapati yad anudiśati tena tān ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुवर्गाय वा एतानि लोकाय हूयन्ते यद् वैसर्जनानि द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै । आग्नीध्रे जुहोति । अन्तरिक्ष एवाऽऽक्रमते । आहवनीये जुहोति सुवर्गम् एवैनं लोकं गमयति देवान् वै सुवर्गं लोकं यतो रक्षाꣳस्य् अजिघाꣳसन् ते सोमेन राज्ञा रक्षाꣳस्य् अपहत्याप्तुम् आत्मानं कृत्वा सुवर्गं लोकम् आयन् रक्षसाम् अनुपलाभाय । आत्तः सोमो भवत्य् अथ
वैसर्जनानि जुहोति रक्षसाम् अपहत्यै त्वꣳ सोम तनूकृद्भ्य इत्य् आह तनूकृद् ध्य् एष द्वेषोभ्यो ऽन्यकृतेभ्य इत्य् आह । अन्यकृतानि हि रक्षाꣳसि । उरु यन्तासि वरूथम् इत्य् आह । उरु णस् कृधीति वावैतद् आह जुषाणो अप्तुर् आज्यस्य वेत्व् इत्य् आह । अप्तुम् एव यजमानं कृत्वा सुवर्गं लोकं गमयति रक्षसाम् अनुपलाभाय । आ सोमं ददते
आ ग्राव्ण आ वायव्यान्य् आ द्रोणकलशम् उत् पत्नीम् आ नयन्ति । अन्व् अनाꣳसि प्र वर्तयन्ति यावद् एवास्यास्ति तेन सह सुवर्गं लोकम् एति नयवत्यर्चाऽऽग्नीध्रे जुहोति सुवर्गस्य लोकस्याभिनीत्यै ग्राव्णो वायव्यानि द्रोणकलशम् आग्नीध्र उप वासयति वि ह्य् एनं तैर् गृह्णते यत् सहोपवासयेद् अपुवायेत सौम्यर्चा प्र पादयति स्वया
एवैनं देवतया प्र पादयति । अदित्याः सदो ऽस्य् अदित्याः सद आ सीदेत्य् आह यथायजुर् एवैतत् । यजमानो वा एतस्य पुरा गोप्ता भवति । एष वो देव सवितः सोम इत्य् आह सवितृप्रसूत एवैनं देवताभ्यः सम् प्र यच्छति । एतत् त्वꣳ सोम देवो देवान् उपागा इत्य् आह देवो ह्य् एष सन्
देवान् उपैति । इदम् अहम् मनुष्यो मनुष्यान् इत्य् आह मनुष्यो ह्य् एष सन् मनुष्यान् उपैति यद् एतद् यजुर् न ब्रूयाद् अप्रजा अपशुर् यजमानः स्यात् सह प्रजया सह रायस् पोषेणेत्य् आह प्रजयैव पशुभिः सहेमं लोकम् उपावर्तते नमो देवेभ्य इत्य् आह नमस्कारो हि देवानाम् । स्वधा पितृभ्य इत्य् आह स्वधाकारो हि
पितृणाम् इदम् अहं निर् वरुणस्य पाशाद् इत्य् आह वरुणपाशाद् एव निर् मुच्यते । अग्ने व्रतपते । आत्मनः पूर्वा तनूर् आदेयेत्य् आहुः को हि तद् वेद यद् वसीयान्त् स्वे वशे भूते पुनर् वा ददाति न वेति ग्रावाणो वै सोमस्य राज्ञो मलिम्लुसेना य एवं विद्वान् ग्राव्ण आग्नीध्र उपवासयति नैनम् मलिम्लुसेना विन्दति ॥
suvargāya vā etāni lokāya hūyante yad vaisarjanāni dvābhyāṃ gārhapatye juhoti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai | āgnīdhre juhoti | antarikṣa evā''kramate | āhavanīye juhoti suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati devān vai suvargaṃ lokaṃ yato rakṣām̐sy ajighām̐san te somena rājñā rakṣām̐sy apahatyāptum ātmānaṃ kṛtvā suvargaṃ lokam āyan rakṣasām anupalābhāya | āttaḥ somo bhavaty atha
vaisarjanāni juhoti rakṣasām apahatyai tvam̐ soma tanūkṛdbhya ity āha tanūkṛd dhy eṣa dveṣobhyo 'nyakṛtebhya ity āha | anyakṛtāni hi rakṣām̐si | uru yantāsi varūtham ity āha | uru ṇas kṛdhīti vāvaitad āha juṣāṇo aptur ājyasya vetv ity āha | aptum eva yajamānaṃ kṛtvā suvargaṃ lokaṃ gamayati rakṣasām anupalābhāya | ā somaṃ dadate
ā grāvṇa ā vāyavyāny ā droṇakalaśam ut patnīm ā nayanti | anv anām̐si pra vartayanti yāvad evāsyāsti tena saha suvargaṃ lokam eti nayavatyarcā''gnīdhre juhoti suvargasya lokasyābhinītyai grāvṇo vāyavyāni droṇakalaśam āgnīdhra upa vāsayati vi hy enaṃ tair gṛhṇate yat sahopavāsayed apuvāyeta saumyarcā pra pādayati svayā
evainaṃ devatayā pra pādayati | adityāḥ sado 'sy adityāḥ sada ā sīdety āha yathāyajur evaitat | yajamāno vā etasya purā goptā bhavati | eṣa vo deva savitaḥ soma ity āha savitṛprasūta evainaṃ devatābhyaḥ sam pra yacchati | etat tvam̐ soma devo devān upāgā ity āha devo hy eṣa san
devān upaiti | idam aham manuṣyo manuṣyān ity āha manuṣyo hy eṣa san manuṣyān upaiti yad etad yajur na brūyād aprajā apaśur yajamānaḥ syāt saha prajayā saha rāyas poṣeṇety āha prajayaiva paśubhiḥ sahemaṃ lokam upāvartate namo devebhya ity āha namaskāro hi devānām | svadhā pitṛbhya ity āha svadhākāro hi
pitṛṇām idam ahaṃ nir varuṇasya pāśād ity āha varuṇapāśād eva nir mucyate | agne vratapate | ātmanaḥ pūrvā tanūr ādeyety āhuḥ ko hi tad veda yad vasīyānt sve vaśe bhūte punar vā dadāti na veti grāvāṇo vai somasya rājño malimlusenā ya evaṃ vidvān grāvṇa āgnīdhra upavāsayati nainam malimlusenā vindati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैष्णव्यर्चा हुत्वा यूपम् अच्छैति वैष्णवो वै देवतया यूपः स्वयैवैनं देवतयाऽच्छैत्य् अत्य् अन्यान् अगां नान्यान् उपागाम् इत्य् आहाति ह्य् अन्यान् एति नान्यान् उपैत्य् अर्वाक् त्वा परैर् अविदम् परोवरैर् इत्य् आहार्वाग् घ्य् एनम् परैर् विन्दति परोवरैस् तं त्वा जुषे ॥
वैष्णवं देवयज्याया इत्य् आह देवयज्यायै ह्य् एनं जुषते देवस् त्वा सविता मध्वाऽनक्त्व् इत्य् आह तेजसैवैनम् अनक्त्य् ओषधे त्रायस्वैनꣳ स्वधिते मैनꣳ हिꣳसीर् इत्य् आह वज्रो वै स्वधितिः शान्त्यै स्वधितेर् वृक्षस्य बिभ्यतः प्रथमेन शकलेन सह तेजः परा पतति यः प्रथमः शकलः परापतेत् तम् अप्य् आ हरेत् सतेजसम्
एवैनम् आ हरतीमे वै लोका यूपात् प्रयतो बिभ्यति दिवम् अग्रेण मालेखीर् अन्तरिक्षम् मध्येन मा हिꣳसीर् इत्य् आहैभ्य एवैनं लोकेभ्यः शमयति वनस्पते शतवल्शो वि रोहेत्य् आव्रश्चने जुहोति तस्माद् आव्रश्चनाद् वृक्षाणाम् भूयाꣳस उत् तिष्ठन्ति सहस्रवल्शा वि वयꣳ रुहेमेत्य् आहाऽऽशिषम् एवैताम् आ शास्ते । अनक्षसङ्गम्
वृश्चेद् यद् अक्षसङ्गं वृश्चेद् अधईषं यजमानस्य प्रमायुकꣳ स्याद् यं कामयेताप्रतिष्ठितः स्याद् इत्य् आरोहं तस्मै वृश्चेद् एष वै वनस्पतीनाम् अप्रतिष्ठितोऽप्रतिष्ठित एव भवति यं कामयेतापशुः स्याद् इत्य् अपर्णं तस्मै शुष्काग्रं वृश्चेद् एष वै वनस्पतीनाम् अपशव्यो ऽपशुर् एव भवति यं कामयेत पशुमान्त् स्याद् इति बहुपर्णं तस्मै बहुशाखं वृश्चेद् एष वै
वनस्पतीनाम् पशव्यः पशुमान् एव भवति प्रतिष्ठितं वृश्चेत् प्रतिष्ठाकामस्यैष वै वनस्पतीनाम् प्रतिष्ठितो यः समे भूम्यै स्वाद् योने रूढः प्रत्य् एव तिष्ठति यः प्रत्यङ्ङ् उपनतस् तं वृश्चेत् स हि मेधम् अभ्य् उपनतः पञ्चारत्निं तस्मै वृश्चेद् यं कामयेतोपैनम् उत्तरो यज्ञो नमेद् इति पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञ उपैनम् उत्तरो यज्ञः
नमति षडरत्निम् प्रतिष्ठाकामस्य षड् वा ऋतव ऋतुष्व् एव प्रति तिष्ठति सप्तारत्निम् पशुकामस्य सप्तपदा शक्वरी पशवः शक्वरी पशून् एवाव रुन्द्धे नवारत्निं तेजस्कामस्य त्रिवृता स्तोमेन सम्मितं तेजस् त्रिवृत् तेजस्व्य् एव भवति । एकादशारत्निम् इन्द्रियकामस्यैकादशाक्षरा त्रिष्टुग् इन्द्रियं त्रिष्टुग् इन्द्रियाव्य् एव भवति पञ्चदशारत्निम् भ्रातृव्यवतः पञ्चदशो वज्रो भ्रातृव्याभिभूत्यै सप्तदशारत्निम् प्रजाकामस्य सप्तदशः प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै । एकविꣳशत्यरत्निम् प्रतिष्ठाकामस्यैकविꣳश स्तोमानाम् प्रतिष्ठा प्रतिष्ठित्यै । अष्टाश्रिर् भवत्य् अष्टाक्षरा गायत्री तेजो गायत्री गायत्री यज्ञमुखं तेजसैव गायत्रिया यज्ञमुखेन सम्मितः ॥
vaiṣṇavyarcā hutvā yūpam acchaiti vaiṣṇavo vai devatayā yūpaḥ svayaivainaṃ devatayā'cchaity aty anyān agāṃ nānyān upāgām ity āhāti hy anyān eti nānyān upaity arvāk tvā parair avidam parovarair ity āhārvāg ghy enam parair vindati parovarais taṃ tvā juṣe ||
vaiṣṇavaṃ devayajyāyā ity āha devayajyāyai hy enaṃ juṣate devas tvā savitā madhvā'naktv ity āha tejasaivainam anakty oṣadhe trāyasvainam̐ svadhite mainam̐ him̐sīr ity āha vajro vai svadhitiḥ śāntyai svadhiter vṛkṣasya bibhyataḥ prathamena śakalena saha tejaḥ parā patati yaḥ prathamaḥ śakalaḥ parāpatet tam apy ā haret satejasam
evainam ā haratīme vai lokā yūpāt prayato bibhyati divam agreṇa mālekhīr antarikṣam madhyena mā him̐sīr ity āhaibhya evainaṃ lokebhyaḥ śamayati vanaspate śatavalśo vi rohety āvraścane juhoti tasmād āvraścanād vṛkṣāṇām bhūyām̐sa ut tiṣṭhanti sahasravalśā vi vayam̐ ruhemety āhā''śiṣam evaitām ā śāste | anakṣasaṅgam
vṛśced yad akṣasaṅgaṃ vṛśced adhaīṣaṃ yajamānasya pramāyukam̐ syād yaṃ kāmayetāpratiṣṭhitaḥ syād ity ārohaṃ tasmai vṛśced eṣa vai vanaspatīnām apratiṣṭhito'pratiṣṭhita eva bhavati yaṃ kāmayetāpaśuḥ syād ity aparṇaṃ tasmai śuṣkāgraṃ vṛśced eṣa vai vanaspatīnām apaśavyo 'paśur eva bhavati yaṃ kāmayeta paśumānt syād iti bahuparṇaṃ tasmai bahuśākhaṃ vṛśced eṣa vai
vanaspatīnām paśavyaḥ paśumān eva bhavati pratiṣṭhitaṃ vṛścet pratiṣṭhākāmasyaiṣa vai vanaspatīnām pratiṣṭhito yaḥ same bhūmyai svād yone rūḍhaḥ praty eva tiṣṭhati yaḥ pratyaṅṅ upanatas taṃ vṛścet sa hi medham abhy upanataḥ pañcāratniṃ tasmai vṛśced yaṃ kāmayetopainam uttaro yajño named iti pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajña upainam uttaro yajñaḥ
namati ṣaḍaratnim pratiṣṭhākāmasya ṣaḍ vā ṛtava ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati saptāratnim paśukāmasya saptapadā śakvarī paśavaḥ śakvarī paśūn evāva runddhe navāratniṃ tejaskāmasya trivṛtā stomena sammitaṃ tejas trivṛt tejasvy eva bhavati | ekādaśāratnim indriyakāmasyaikādaśākṣarā triṣṭug indriyaṃ triṣṭug indriyāvy eva bhavati pañcadaśāratnim bhrātṛvyavataḥ pañcadaśo vajro bhrātṛvyābhibhūtyai saptadaśāratnim prajākāmasya saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai | ekavim̐śatyaratnim pratiṣṭhākāmasyaikavim̐śa stomānām pratiṣṭhā pratiṣṭhityai | aṣṭāśrir bhavaty aṣṭākṣarā gāyatrī tejo gāyatrī gāyatrī yajñamukhaṃ tejasaiva gāyatriyā yajñamukhena sammitaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वेत्य् आहैभ्य एवैनं लोकेभ्यः प्रोक्षति पराञ्चम् प्रोक्षति पराङ् इव हि सुवर्गो लोकः क्रूरम् इव वा एतत् करोति यत् खनत्य् अपोऽव नयति शान्त्यै यवमतीर् अव नयत्य् ऊर्ग् वै यवो यजमानेन यूपः सम्मितो यावान् एव यजमानस् तावतीम् एवास्मिन्न् ऊर्जं दधाति
पितृणाꣳ सदनम् असीति बर्हिर् अव स्तृणाति पितृदेवत्यꣳ ह्य् एतद् यन् निखातं यद् बर्हिर् अनवस्तीर्य मिनुयात् पितृदेवत्यो निखातः स्याद् बर्हिर् अवस्तीर्य मिनोत्य् अस्याम् एवैनम् मिनोति यूपशकलम् अवास्यति सतेजसम् एवैनम् मिनोति देवस् त्वा सविता मध्वानक्त्व् इत्य् आह तेजसैवैनम् अनक्ति सुपिप्पलाभ्यस् त्वौषधीभ्य इति चषालम् प्रति
मुञ्चति तस्माच् छीर्षत ओषधयः फलं गृह्णन्त्य् अनक्ति तेजो वा आज्यं यजमानेनाग्निष्ठाऽश्रिः सम्मिता यद् अग्निष्ठाम् अश्रिम् अनक्ति यजमानम् एव तेजसाऽनक्त्य् आन्तम् अनक्त्य् आन्तम् एव यजमानं तेजसाऽनक्ति सर्वतः परि मृशत्य् अपरिवर्गम् एवास्मिन् तेजो दधात्य् उद् दिवꣳ स्तभानाऽन्तरिक्षम् पृणेत्य् आहैषां लोकानां विधृत्यै वैष्णव्यर्चा
कल्पयति वैष्णवो वै देवतया यूपः स्वयैवैनं देवतया कल्पयति द्वाभ्यां कल्पयति द्विपाद् यज्मानः प्रतिष्ठित्यै यं कामयेत तेजसैनं देवताभिर् इन्द्रियेण व्यर्धयेयम् इत्य् अग्निष्ठां तस्याश्रिं आहवनीयाद् इत्थं वेत्थं वाति नावयेत् तेजसैवैनं देवताभिर् इन्द्रियेण व्यर्धयति यं कामयेत तेजसैनं देवताभिर् इन्द्रियेण सम् अर्धयेयम् इति ॥
अग्निष्ठां तस्याश्रिम् आहवनीयेन सम् मिनुयात् तेजसैवैनं देवताभिर् इन्द्रियेण सम् अर्धयति ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिम् इत्य् आह यथायजुर् एवैतत् परि व्ययत्य् ऊर्ग् वै रशना यजमानेन यूपः सम्मितो यजमानम् एवोर्जा सम् अर्धयति नाभिदघ्ने परि व्ययति नाभिदघ्न एवास्मा ऊर्जं दधाति तस्मान् नाभिदघ्न ऊर्जा भुञ्जते यं कामयेतोर्जैनम्
व्यर्धयेयम् इत्य् ऊर्ध्वां वा तस्यावाचीं वाऽवोहेद् ऊर्जैवैनं व्यर्धयति यदि कामयेत वर्षुकः पर्जन्यः स्याद् इत्य् अवाचीम् अवोहेद् वृष्टिम् एव नि यच्छति यदि कामयेतावर्षुकः स्याद् इत्य् ऊर्ध्वाम् उद् ऊहेद् वृष्टिम् एवोद् यच्छति पितृणां निखातम् मनुष्याणामूर्ध्वं निखाताद् आ रशनाया ओषधीनाꣳ रशना विश्वेषाम्
देवानां ऊर्ध्वꣳ रशनाया आ चषालाद् इन्द्रस्य चषालꣳ साध्यानाम् अतिरिक्तꣳ स वा एष सर्व देवत्यो यद् यूपो यद् यूपम् मिनोति सर्वा एव देवताः प्रीणाति यज्ञेन वै देवाः सुवर्गं लोकम् आयन् ते ऽमन्यन्त मनुष्या नो ऽन्वाभविष्यन्तीति ते यूपेन योपयित्वा सुवर्गं लोकम् आयन् तम् ऋषयो यूपेनैवानु प्राजानन् तद् यूपस्य यूपत्वम् ।
यद् यूपम् मिनोति सुवर्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्यै पुरस्तान् मिनोति पुरस्ताद् धि यज्ञस्य प्रज्ञायते ऽप्रज्ञातꣳ हि तद् यद् अतिपन्न आहुर् इदं कार्यम् आसीद् इति साध्या वै देवा यज्ञम् अत्य् अमन्यन्त तान् यज्ञो नास्पृशत् तान् यद् यज्ञस्यातिरिक्तम् आसीत् तद् अस्पृशद् अतिरिक्तं वा एतद् यज्ञस्य यद् अग्नाव् अग्निम् मथित्वा प्रहरत्य् अतिरिक्तम् एतत्
यूपस्य यद् ऊर्ध्वं चषालात् तेषां तद् भागधेयं तान् एव तेन प्रीणाति देवा वै सꣳस्थिते सोमे प्र स्रुचोहरन् प्र यूपं ते ऽमन्यन्त यज्ञवेशसं वा इदं कुर्म इति ते प्रस्तरꣳ स्रुचाꣳ निष्क्रयणम् अपश्यन्त् स्वरुं यूपस्य सꣳस्थिते सोमे प्र प्रस्तरꣳ हरति जुहोति स्वरुं अयज्ञवेशसाय ॥
pṛthivyai tvāntarikṣāya tvā dive tvety āhaibhya evainaṃ lokebhyaḥ prokṣati parāñcam prokṣati parāṅ iva hi suvargo lokaḥ krūram iva vā etat karoti yat khanaty apo'va nayati śāntyai yavamatīr ava nayaty ūrg vai yavo yajamānena yūpaḥ sammito yāvān eva yajamānas tāvatīm evāsminn ūrjaṃ dadhāti
pitṛṇām̐ sadanam asīti barhir ava stṛṇāti pitṛdevatyam̐ hy etad yan nikhātaṃ yad barhir anavastīrya minuyāt pitṛdevatyo nikhātaḥ syād barhir avastīrya minoty asyām evainam minoti yūpaśakalam avāsyati satejasam evainam minoti devas tvā savitā madhvānaktv ity āha tejasaivainam anakti supippalābhyas tvauṣadhībhya iti caṣālam prati
muñcati tasmāc chīrṣata oṣadhayaḥ phalaṃ gṛhṇanty anakti tejo vā ājyaṃ yajamānenāgniṣṭhā'śriḥ sammitā yad agniṣṭhām aśrim anakti yajamānam eva tejasā'nakty āntam anakty āntam eva yajamānaṃ tejasā'nakti sarvataḥ pari mṛśaty aparivargam evāsmin tejo dadhāty ud divam̐ stabhānā'ntarikṣam pṛṇety āhaiṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai vaiṣṇavyarcā
kalpayati vaiṣṇavo vai devatayā yūpaḥ svayaivainaṃ devatayā kalpayati dvābhyāṃ kalpayati dvipād yajmānaḥ pratiṣṭhityai yaṃ kāmayeta tejasainaṃ devatābhir indriyeṇa vyardhayeyam ity agniṣṭhāṃ tasyāśriṃ āhavanīyād itthaṃ vetthaṃ vāti nāvayet tejasaivainaṃ devatābhir indriyeṇa vyardhayati yaṃ kāmayeta tejasainaṃ devatābhir indriyeṇa sam ardhayeyam iti ||
agniṣṭhāṃ tasyāśrim āhavanīyena sam minuyāt tejasaivainaṃ devatābhir indriyeṇa sam ardhayati brahmavaniṃ tvā kṣatravanim ity āha yathāyajur evaitat pari vyayaty ūrg vai raśanā yajamānena yūpaḥ sammito yajamānam evorjā sam ardhayati nābhidaghne pari vyayati nābhidaghna evāsmā ūrjaṃ dadhāti tasmān nābhidaghna ūrjā bhuñjate yaṃ kāmayetorjainam
vyardhayeyam ity ūrdhvāṃ vā tasyāvācīṃ vā'vohed ūrjaivainaṃ vyardhayati yadi kāmayeta varṣukaḥ parjanyaḥ syād ity avācīm avohed vṛṣṭim eva ni yacchati yadi kāmayetāvarṣukaḥ syād ity ūrdhvām ud ūhed vṛṣṭim evod yacchati pitṛṇāṃ nikhātam manuṣyāṇāmūrdhvaṃ nikhātād ā raśanāyā oṣadhīnām̐ raśanā viśveṣām
devānāṃ ūrdhvam̐ raśanāyā ā caṣālād indrasya caṣālam̐ sādhyānām atiriktam̐ sa vā eṣa sarva devatyo yad yūpo yad yūpam minoti sarvā eva devatāḥ prīṇāti yajñena vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan te 'manyanta manuṣyā no 'nvābhaviṣyantīti te yūpena yopayitvā suvargaṃ lokam āyan tam ṛṣayo yūpenaivānu prājānan tad yūpasya yūpatvam |
yad yūpam minoti suvargasya lokasya prajñātyai purastān minoti purastād dhi yajñasya prajñāyate 'prajñātam̐ hi tad yad atipanna āhur idaṃ kāryam āsīd iti sādhyā vai devā yajñam aty amanyanta tān yajño nāspṛśat tān yad yajñasyātiriktam āsīt tad aspṛśad atiriktaṃ vā etad yajñasya yad agnāv agnim mathitvā praharaty atiriktam etat
yūpasya yad ūrdhvaṃ caṣālāt teṣāṃ tad bhāgadheyaṃ tān eva tena prīṇāti devā vai sam̐sthite some pra srucoharan pra yūpaṃ te 'manyanta yajñaveśasaṃ vā idaṃ kurma iti te prastaram̐ srucām̐ niṣkrayaṇam apaśyant svaruṃ yūpasya sam̐sthite some pra prastaram̐ harati juhoti svaruṃ ayajñaveśasāya ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्या वै देवा अस्मिम्̐ लोक आसन् नान्यत् किं चन मिषत् ते ऽग्निम् एवाग्नये मेधायालभन्त न ह्य् अन्यद् आलम्भ्यम् अविन्दन् ततो वा इमाः प्रजाः प्राजायन्त यद् अग्नाव् अग्निम् मथित्वा प्रहरति प्रजानाम् प्रजननाय रुद्रो वा एष यद् अग्निर् यजमानः पशुः । यत् पशुम् आलभ्याग्निम् मन्थेद् रुद्राय यजमानम्
अपि दध्यात् प्रमायुकः स्यात् । अथो खल्व् आहुः । अग्निः सर्वा देवता हविर् एतद् यत् पशुर् इति यत् पशुम् आलभ्याग्निम् मन्थति हव्यायैवासन्नाय सर्वा देवता जनयति । उपाकृत्यैव मन्थ्यस् तन् नेवालब्धं नेवानालब्धम् अग्नेर् जनित्रम् असीत्य् आह । अग्नेर् ह्य् एतज् जनित्रम् । वृषणौ स्थ इत्य् आह 1 वृषणौ
ह्य् एतौ । उर्वश्य् अस्य् आयुर् असीत्य् आह मिथुनत्वाय घृतेनाक्ते वृषणं दधाथाम् इत्य् आह वृषणꣳ ह्य् एते दधाते ये अग्निम् । गायत्रं छन्दो ऽनु प्र जायस्वेत्य् आह छन्दोभिर् एवैनम् प्र जनयति । अग्नये मथ्यमानायानु ब्रूहीत्य् आह सावित्रीम् ऋचम् अन्व् आह सवितृप्रसूत एवैनम् मन्थति जातायानु ब्रूहि
प्रह्रियमानायानु ब्रूहीत्य् आह काण्डेकाण्ड एवैनं क्रियमाणे सम् अर्धयति गायत्रीः सर्वा अन्व् आह गायत्रछन्दा वा अग्निः स्वेनैवैनं छन्दसा सम् अर्धयति । अग्निः पुरा भवत्य् अग्निम् मथित्वा प्र हरति तौ सम्भवन्तौ यजमानम् अभि सम् भवतः । भवतं नः समनसाव् इत्य् आह शान्त्यै प्रहृत्य जुहोति जातायैवास्मा अन्नम् अपि दधाति । आज्येन जुहोति । एतद् वा अग्नेः प्रियं धाम यद् आज्यम् प्रियेणैवैनं धाम्ना सम् अर्धयत्य् अथो तेजसा ॥
sādhyā vai devā asmim̐ loka āsan nānyat kiṃ cana miṣat te 'gnim evāgnaye medhāyālabhanta na hy anyad ālambhyam avindan tato vā imāḥ prajāḥ prājāyanta yad agnāv agnim mathitvā praharati prajānām prajananāya rudro vā eṣa yad agnir yajamānaḥ paśuḥ | yat paśum ālabhyāgnim manthed rudrāya yajamānam
api dadhyāt pramāyukaḥ syāt | atho khalv āhuḥ | agniḥ sarvā devatā havir etad yat paśur iti yat paśum ālabhyāgnim manthati havyāyaivāsannāya sarvā devatā janayati | upākṛtyaiva manthyas tan nevālabdhaṃ nevānālabdham agner janitram asīty āha | agner hy etaj janitram | vṛṣaṇau stha ity āha 1 vṛṣaṇau
hy etau | urvaśy asy āyur asīty āha mithunatvāya ghṛtenākte vṛṣaṇaṃ dadhāthām ity āha vṛṣaṇam̐ hy ete dadhāte ye agnim | gāyatraṃ chando 'nu pra jāyasvety āha chandobhir evainam pra janayati | agnaye mathyamānāyānu brūhīty āha sāvitrīm ṛcam anv āha savitṛprasūta evainam manthati jātāyānu brūhi
prahriyamānāyānu brūhīty āha kāṇḍekāṇḍa evainaṃ kriyamāṇe sam ardhayati gāyatrīḥ sarvā anv āha gāyatrachandā vā agniḥ svenaivainaṃ chandasā sam ardhayati | agniḥ purā bhavaty agnim mathitvā pra harati tau sambhavantau yajamānam abhi sam bhavataḥ | bhavataṃ naḥ samanasāv ity āha śāntyai prahṛtya juhoti jātāyaivāsmā annam api dadhāti | ājyena juhoti | etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ājyam priyeṇaivainaṃ dhāmnā sam ardhayaty atho tejasā ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इषे त्वेति बर्हिर् आ दत्त इच्छत इव ह्य् एष यो यजते । उपवीर् असीत्य् आहोप ह्य् एनान् आकरोति । उपो देवान् दैवीर् विशः प्रागुर् इत्य् आह दैवीर् ह्य् एता विशः सतीर् देवान् उपयन्ति वह्नीर् उशिज इत्य् आहर्त्विजो वै वह्नय उशिजस् तस्माद् एवम् आह बृहस्पते धारया वसूनीति
आह ब्रह्म वै देवानाम् बृहस्पतिर् ब्रह्मणैवास्मै पशून् अव रुन्द्धे हव्या ते स्वदन्ताम् इत्य् आह स्वदयत्य् एवैनान् देव त्वष्टर् वसु रण्वेत्य् आह त्वष्टा वै पशूनाम् मिथुनानाꣳ रूपकृद् रूपम् एव पशुषु दधाति रेवती रमध्वम् इत्य् आह पशवो वै रेवतीः पशून् एवास्मै रमयति देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति
रशनाम् आ दत्ते प्रसूत्या अश्विनोर् बाहुभ्याम् इत्य् आहाश्विनौ हि देवानाम् अध्वर्यू आस्ताम् पूष्णो हस्ताभ्याम् इत्य् आह यत्यै । ऋतस्य त्वा देवहविः पाशेना रभ इत्य् आह सत्यं वा ऋतꣳ सत्येनैवैनम् ऋतेना रभते । अक्ष्णया परि हरति वध्यꣳ हि प्रत्यञ्चम् प्रतिमुञ्चन्ति व्यावृत्त्यै धर्षा मानुषान् इति नि युनक्ति धृत्यै । अद्भ्यः
त्वौषधीभ्यः प्रोक्षामीत्य् आहाद्भ्यो ह्य् एष ओषधीभ्यः सम्भवति यत् पशुः । अपाम् पेरुर् असीत्य् आहैष ह्य् अपाम् पाता यो मेधायारभ्यते स्वात्तं चित् सदेवꣳ हव्यम् आपो देवीः स्वदतैनम् इत्य् आह स्वदयत्य् एवैनम् उपरिष्टात् प्रोक्षत्य् उपरिष्टाद् एवैनम् मेध्यं करोति पाययत्य् अन्तरत एवैनम् मेध्यं करोत्य् अधस्ताद् उपोक्षति सर्वत एवैनम् मेध्यं करोति ॥
iṣe tveti barhir ā datta icchata iva hy eṣa yo yajate | upavīr asīty āhopa hy enān ākaroti | upo devān daivīr viśaḥ prāgur ity āha daivīr hy etā viśaḥ satīr devān upayanti vahnīr uśija ity āhartvijo vai vahnaya uśijas tasmād evam āha bṛhaspate dhārayā vasūnīti
āha brahma vai devānām bṛhaspatir brahmaṇaivāsmai paśūn ava runddhe havyā te svadantām ity āha svadayaty evainān deva tvaṣṭar vasu raṇvety āha tvaṣṭā vai paśūnām mithunānām̐ rūpakṛd rūpam eva paśuṣu dadhāti revatī ramadhvam ity āha paśavo vai revatīḥ paśūn evāsmai ramayati devasya tvā savituḥ prasava iti
raśanām ā datte prasūtyā aśvinor bāhubhyām ity āhāśvinau hi devānām adhvaryū āstām pūṣṇo hastābhyām ity āha yatyai | ṛtasya tvā devahaviḥ pāśenā rabha ity āha satyaṃ vā ṛtam̐ satyenaivainam ṛtenā rabhate | akṣṇayā pari harati vadhyam̐ hi pratyañcam pratimuñcanti vyāvṛttyai dharṣā mānuṣān iti ni yunakti dhṛtyai | adbhyaḥ
tvauṣadhībhyaḥ prokṣāmīty āhādbhyo hy eṣa oṣadhībhyaḥ sambhavati yat paśuḥ | apām perur asīty āhaiṣa hy apām pātā yo medhāyārabhyate svāttaṃ cit sadevam̐ havyam āpo devīḥ svadatainam ity āha svadayaty evainam upariṣṭāt prokṣaty upariṣṭād evainam medhyaṃ karoti pāyayaty antarata evainam medhyaṃ karoty adhastād upokṣati sarvata evainam medhyaṃ karoti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निना वै होत्रा देवा असुरान् अभ्य् अभवन्न् अग्नये समिध्यमानायानु ब्रूहीत्य् आह भ्रातृव्याभिभूत्यै सप्तदश सामिधेनीर् अन्व् आह सप्तदशः प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै सप्तदशान्वाह द्वादश मासाः पञ्चर्तवः स संवत्सरः संवत्सरम् प्रजा अनु प्र जायन्ते प्रजानाम् प्रजननाय देवा वै सामिधेनीर् अनूच्य यज्ञं नान्व् अपश्यन्त् स प्रजापतिस् तूष्णीम् आघारम्
आघारयत् ततो वै देवा यज्ञम् अन्व् अपश्यन् यत् तूष्णीम् आघारम् आघारयति यज्ञस्यानुख्यात्यै । असुरेषु वै यज्ञ आसीत् तं देवास् तूष्णीꣳ होमेनावृञ्जत यत् तूष्णीम् आघारम् आघारयति भ्रातृव्यस्यैव तद् यज्ञं वृङ्क्ते परिधीन्त् सम् मार्ष्टि पुनात्य् एवैनान् त्रिस्त्रिः सम् मार्ष्टि त्र्यावृद् धि यज्ञो ऽथो रक्षसाम् अपहत्यै द्वादश सम् पद्यन्ते द्वादश
मासाः संवत्सरः संवत्सरम् एव प्रीणात्य् अथो संवत्सरम् एवास्मा उप दधाति सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् आघारो ऽग्निः सर्वा देवता यद् आघारम् आघारयति शीर्षत एव यज्ञस्य यजमानः सर्वा देवता अव रुन्द्धे शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् आघार आत्मा पशुर् आघारम् आघार्य पशुꣳ सम् अनक्त्य् आत्मन्न् एव यज्ञस्य
शिरः प्रति दधाति सं ते प्राणो वायुना गच्छताम् इत्य् आह वायुदेवत्यो वै प्राणो वायाव् एवास्य प्राणं जुहोति सं यजत्रैर् अङ्गानि सं यज्ञपतिर् आशिषेत्य् आह यज्ञपतिम् एवास्याशिषं गमयति विश्वरूपो वै त्वाष्ट्र उपरिष्टात् पशुम् अभ्य् अवमीत् तस्माद् उपरिष्टात् पशोर् नावद्यन्ति यद् उपरिष्टात् पशुꣳ समनक्ति मेध्यम् एव
एनं करोति । ऋत्विजो वृणीते छन्दाꣳस्य् एव वृणीते सप्त वृणीते सप्त ग्राम्याः पशवः सप्तारण्याः सप्त छन्दाꣳस्य् उभयस्यावरुद्ध्यै । एकादश प्रयाजान् यजति दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशो यावान् एव पशुस् तम् प्र यजति वपां एकः परि शय आत्मैवात्मानम् परि शये वज्रो वै स्वधितिर् वज्रो यूपशकलो घृतं खलु वै देवा वज्रं कृत्वा सोमम् अघ्नन् घृतेनाक्तौ पशुं त्रायेथाम् इत्य् आह वज्रेणैवैनं वशे कृत्वा लभते ॥
agninā vai hotrā devā asurān abhy abhavann agnaye samidhyamānāyānu brūhīty āha bhrātṛvyābhibhūtyai saptadaśa sāmidhenīr anv āha saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai saptadaśānvāha dvādaśa māsāḥ pañcartavaḥ sa saṃvatsaraḥ saṃvatsaram prajā anu pra jāyante prajānām prajananāya devā vai sāmidhenīr anūcya yajñaṃ nānv apaśyant sa prajāpatis tūṣṇīm āghāram
āghārayat tato vai devā yajñam anv apaśyan yat tūṣṇīm āghāram āghārayati yajñasyānukhyātyai | asureṣu vai yajña āsīt taṃ devās tūṣṇīm̐ homenāvṛñjata yat tūṣṇīm āghāram āghārayati bhrātṛvyasyaiva tad yajñaṃ vṛṅkte paridhīnt sam mārṣṭi punāty evainān tristriḥ sam mārṣṭi tryāvṛd dhi yajño 'tho rakṣasām apahatyai dvādaśa sam padyante dvādaśa
māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaram eva prīṇāty atho saṃvatsaram evāsmā upa dadhāti suvargasya lokasya samaṣṭyai śiro vā etad yajñasya yad āghāro 'gniḥ sarvā devatā yad āghāram āghārayati śīrṣata eva yajñasya yajamānaḥ sarvā devatā ava runddhe śiro vā etad yajñasya yad āghāra ātmā paśur āghāram āghārya paśum̐ sam anakty ātmann eva yajñasya
śiraḥ prati dadhāti saṃ te prāṇo vāyunā gacchatām ity āha vāyudevatyo vai prāṇo vāyāv evāsya prāṇaṃ juhoti saṃ yajatrair aṅgāni saṃ yajñapatir āśiṣety āha yajñapatim evāsyāśiṣaṃ gamayati viśvarūpo vai tvāṣṭra upariṣṭāt paśum abhy avamīt tasmād upariṣṭāt paśor nāvadyanti yad upariṣṭāt paśum̐ samanakti medhyam eva
enaṃ karoti | ṛtvijo vṛṇīte chandām̐sy eva vṛṇīte sapta vṛṇīte sapta grāmyāḥ paśavaḥ saptāraṇyāḥ sapta chandām̐sy ubhayasyāvaruddhyai | ekādaśa prayājān yajati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo yāvān eva paśus tam pra yajati vapāṃ ekaḥ pari śaya ātmaivātmānam pari śaye vajro vai svadhitir vajro yūpaśakalo ghṛtaṃ khalu vai devā vajraṃ kṛtvā somam aghnan ghṛtenāktau paśuṃ trāyethām ity āha vajreṇaivainaṃ vaśe kṛtvā labhate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्यग्नि करोति सर्वहुतम् एवैनं करोत्य् अस्कन्दायास्कन्नं हि तद् यद् धुतस्य स्कन्दति त्रिः पर्यग्नि करोति त्र्यावृद् धि यज्ञो ऽथो रक्षसाम् अपहत्यै ब्रह्मवादिनो वदन्ति । अन्वारभ्यः पशू3र् नान्वारभ्या3 इति मृत्यवे वा एष नीयते यत् पशुस् तम् यद् अन्वारभेत प्रमायुको यजमानः स्याद् अथो खल्व् आहुः सुवर्गाय वा एष लोकाय नीयते यत्
पशुर् इति यन् नान्वारभेत सुवर्गाल् लोकाद् यजमानो हीयेत वपाश्रपणीभ्याम् अन्वारभते तन् नेवान्वारब्धं नेवानन्वारब्धम् उप प्रेष्य होतर् हव्या देवेभ्य इत्य् आहेषितꣳ हि कर्म क्रियते रेवतीर् यज्ञपतिं प्रियधा विशतेत्य् आह यथायजुर् एवैतद् अग्निना पुरस्ताद् एति रक्षसाम् अपहत्यै पृथिव्याः संपृचः पाहीति बर्हिः
उपास्यत्य् अस्कन्दायास्कन्नꣳ हि तद् यद् बर्हिषि स्कन्दत्य् अथो बर्हिषदम् एवैनं करोति पराङ् आ वर्तते ऽध्वर्युः पशोः संज्ञप्यमानात् पशुभ्य एव तन् नि ह्नुत आत्मनोऽनाव्रस्काय गच्छति श्रियम् प्र पशून् आप्नोति य एवं वेद पश्चाल् लोका वा एषा प्राच्य् उदानीयते यत् पत्नी नमस् त आतानेत्य् आहाऽऽदित्यस्य वै रश्मयः
आतानास् तेभ्य एव नमस् करोति । अनर्वा प्रेहीत्य् आह भ्रातृव्यो वा अर्वा भ्रातृव्यापनुत्त्यै घृतस्य कुल्याम् अनु सह प्रजया सह रायस् पोषेणेत्य् आहाऽऽशिषम् एवैताम् आ शास्त आपो देवीः शुद्धायुव इत्य् आह यथायजुर् एवैतत् ॥
paryagni karoti sarvahutam evainaṃ karoty askandāyāskannaṃ hi tad yad dhutasya skandati triḥ paryagni karoti tryāvṛd dhi yajño 'tho rakṣasām apahatyai brahmavādino vadanti | anvārabhyaḥ paśū3r nānvārabhyā3 iti mṛtyave vā eṣa nīyate yat paśus tam yad anvārabheta pramāyuko yajamānaḥ syād atho khalv āhuḥ suvargāya vā eṣa lokāya nīyate yat
paśur iti yan nānvārabheta suvargāl lokād yajamāno hīyeta vapāśrapaṇībhyām anvārabhate tan nevānvārabdhaṃ nevānanvārabdham upa preṣya hotar havyā devebhya ity āheṣitam̐ hi karma kriyate revatīr yajñapatiṃ priyadhā viśatety āha yathāyajur evaitad agninā purastād eti rakṣasām apahatyai pṛthivyāḥ saṃpṛcaḥ pāhīti barhiḥ
upāsyaty askandāyāskannam̐ hi tad yad barhiṣi skandaty atho barhiṣadam evainaṃ karoti parāṅ ā vartate 'dhvaryuḥ paśoḥ saṃjñapyamānāt paśubhya eva tan ni hnuta ātmano'nāvraskāya gacchati śriyam pra paśūn āpnoti ya evaṃ veda paścāl lokā vā eṣā prācy udānīyate yat patnī namas ta ātānety āhā''dityasya vai raśmayaḥ
ātānās tebhya eva namas karoti | anarvā prehīty āha bhrātṛvyo vā arvā bhrātṛvyāpanuttyai ghṛtasya kulyām anu saha prajayā saha rāyas poṣeṇety āhā''śiṣam evaitām ā śāsta āpo devīḥ śuddhāyuva ity āha yathāyajur evaitat ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पशोर् वा आलब्धस्य प्राणाञ् छुग् ऋच्छति वाक् त आ प्यायताम् प्राणस् त आ प्यायताम् इत्य् आह प्राणेभ्य एवास्य शुचꣳ शमयति सा प्राणेभ्यो ऽधि पृथिवीꣳ शुक् प्र विशति शम् अहोभ्याम् इति नि नयत्य् अहोरात्राभ्याम् एव पृथिव्यै शुचꣳ शमयति । ओषधे त्रायस्वैनꣳ स्वधिते मैनꣳ हिꣳसीर् इत्य् आह वज्रो वै स्वधितिः
शान्त्यै पार्श्वत आ च्छ्यति मध्यतो हि मनुष्या आच्छ्यन्ति तिरश्चीनम् आ छ्यत्य् अनूचीनꣳ हि मनुष्या आछ्यन्ति व्यावृत्त्यै रक्षसाम् भागो ऽसीति स्थविमतो बर्हिर् अक्त्वापास्यत्य् अस्नैव रक्षाꣳसि निरवदयते । इदम् अहꣳ रक्षो ऽधमं तमो नयामि यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्य् आह द्वौ वाव पुरुषौ यं चैव
द्वेष्टि यश् चैनं द्वेष्टि ताव् उभाव् अधमं तमो नयति । इषे त्वेति वपाम् उत् खिदतीच्छत इव ह्य् एष यो यजते यद् उपतृन्द्याद् रुद्रो ऽस्य पशून् घातुकः स्याद् यन् नोपतृन्द्याद् अयता स्याद् अन्ययोपतृणत्त्य् अन्यया न धृत्यै घृतेन द्यावापृथिवी प्रोर्ण्वाथाम् इत्य् आह द्यावापृथिवी एव रसेनानक्ति । अछिन्नः
रायः सुवीर इत्य् आह यथायजुर् एवैतत् क्रूरम् इव वा एतत् करोति यद् वपाम् उत्खिदत्य् उर्व् अन्तरिक्षम् अन्व् इहीत्य् आह शान्त्यै प्र वा एषो ऽस्माल् लोकाच् च्यवते यः पशुम् मृत्यवे नीयमानम् अन्वारभते वपाश्रपणी पुनर् अन्वारभते ऽस्मिन्न् एव लोके प्रति तिष्ठति । अग्निना पुरस्ताद् एति रक्षसाम् अपहत्या अथो देवता एव हव्येन
अन्व् एति नान्तमम् अङ्गारम् अति हरेद् यद् अन्तमम् अङ्गारम् अतिहरेद् देवता अति मन्येत वायो वीहि स्तोकानाम् इत्य् आह तस्माद् विभक्ता स्तोका अव पद्यन्ते । अग्रं वा एतत् पशूनां यद् वपाग्रम् ओषधीनाम् बर्हिर् अग्रेणैवाग्रꣳ सम् अर्धयत्य् अथो ओषधीष्व् एव पशून् प्रति ष्ठापयति स्वाहाकृतीभ्यः प्रेष्येत्य् आह
यज्ञस्य समिष्ट्यै प्राणापानौ वा एतौ पशूनां यत् पृषदाज्यम् आत्मा वपा पृषदाज्यम् अभिघार्य वपाम् अभि घारयत्य् आत्मन्न् एव पशूनाम् प्राणापानौ दधाति स्वाहोर्ध्वनभसम् मारुतं गच्छतम् इत्य् आहोर्ध्वनभा ह स्म वै मारुतो देवानां वपाश्रपणी प्रहरति तेनैवैने प्र हरति विषूची प्र हरति तस्माद् विष्वञ्चौ प्राणापानौ ॥
paśor vā ālabdhasya prāṇāñ chug ṛcchati vāk ta ā pyāyatām prāṇas ta ā pyāyatām ity āha prāṇebhya evāsya śucam̐ śamayati sā prāṇebhyo 'dhi pṛthivīm̐ śuk pra viśati śam ahobhyām iti ni nayaty ahorātrābhyām eva pṛthivyai śucam̐ śamayati | oṣadhe trāyasvainam̐ svadhite mainam̐ him̐sīr ity āha vajro vai svadhitiḥ
śāntyai pārśvata ā cchyati madhyato hi manuṣyā ācchyanti tiraścīnam ā chyaty anūcīnam̐ hi manuṣyā āchyanti vyāvṛttyai rakṣasām bhāgo 'sīti sthavimato barhir aktvāpāsyaty asnaiva rakṣām̐si niravadayate | idam aham̐ rakṣo 'dhamaṃ tamo nayāmi yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma ity āha dvau vāva puruṣau yaṃ caiva
dveṣṭi yaś cainaṃ dveṣṭi tāv ubhāv adhamaṃ tamo nayati | iṣe tveti vapām ut khidatīcchata iva hy eṣa yo yajate yad upatṛndyād rudro 'sya paśūn ghātukaḥ syād yan nopatṛndyād ayatā syād anyayopatṛṇatty anyayā na dhṛtyai ghṛtena dyāvāpṛthivī prorṇvāthām ity āha dyāvāpṛthivī eva rasenānakti | achinnaḥ
rāyaḥ suvīra ity āha yathāyajur evaitat krūram iva vā etat karoti yad vapām utkhidaty urv antarikṣam anv ihīty āha śāntyai pra vā eṣo 'smāl lokāc cyavate yaḥ paśum mṛtyave nīyamānam anvārabhate vapāśrapaṇī punar anvārabhate 'sminn eva loke prati tiṣṭhati | agninā purastād eti rakṣasām apahatyā atho devatā eva havyena
anv eti nāntamam aṅgāram ati hared yad antamam aṅgāram atihared devatā ati manyeta vāyo vīhi stokānām ity āha tasmād vibhaktā stokā ava padyante | agraṃ vā etat paśūnāṃ yad vapāgram oṣadhīnām barhir agreṇaivāgram̐ sam ardhayaty atho oṣadhīṣv eva paśūn prati ṣṭhāpayati svāhākṛtībhyaḥ preṣyety āha
yajñasya samiṣṭyai prāṇāpānau vā etau paśūnāṃ yat pṛṣadājyam ātmā vapā pṛṣadājyam abhighārya vapām abhi ghārayaty ātmann eva paśūnām prāṇāpānau dadhāti svāhordhvanabhasam mārutaṃ gacchatam ity āhordhvanabhā ha sma vai māruto devānāṃ vapāśrapaṇī praharati tenaivaine pra harati viṣūcī pra harati tasmād viṣvañcau prāṇāpānau ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पशुम् आलभ्य पुरोडाशं निर् वपति समेधम् एवैनम् आ लभते वपया प्रचर्य पुरोडाशेन प्र चरत्य् ऊर्ग् वै पुरोडाश ऊर्जम् एव पशूनाम् मध्यतो दधात्य् अथो पशोर् एव छिद्रम् अपि दधाति पृषदाज्यस्योपहत्य त्रिः पृच्छति शृतꣳ हवी3ः शमितर् इति त्रिषत्या हि देवा यो ऽशृतꣳ शृतम् आह स एनसा प्राणापानौ वा एतौ पशूनाम्
यत् पृषदाज्यम् पशोः खलु वा आलब्धस्य हृदयम् आत्माभि सम् एति यत् पृषदाज्येन हृदयम् अभिघारयत्य् आत्मन्न् एव पशूनाम् प्राणापानौ दधाति पशुना वै देवाः सुवर्गं लोकम् आयन् ते ऽमन्यन्त मनुष्या नो ऽन्वाभविष्यन्तीति तस्य शिरश् छित्त्वा मेधम् प्राक्षारयन्त् स प्रक्षो ऽभवत् तत् प्रक्षस्य प्रक्षत्वं यत् प्लक्षशाखोत्तरबर्हिर् भवति समेधस्यैव
पशोर् अव द्यति पशुं वै ह्रियमाणꣳ रक्षाꣳस्य् अनु सचन्ते ऽन्तरा यूपं चाहवनीयं च हरति रक्षसाम् अपहत्यै पशोर् वा आलब्धस्य मनो ऽप क्रामति मनोतायै हविषो ऽवदीयमानस्यानु ब्रूहीत्य् आह मन एवास्याव रुन्द्धे । एकादशावदानान्य् अव द्यति दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशो यावान् एव पशुस् तस्याव
द्यति हृदयस्याग्रे ऽव द्यत्य् अथ जिह्वाया अथ वक्षसो यद् वै हृदयेनाभिगच्छति तज् जिह्वया वदति यज् जिह्वया वदति तद् उरसो ऽधि निर् वदति । एतद् वै पशोर् यथापूर्वं यस्यैवम् अवदाय यथाकामम् उत्तरेषाम् अवद्यति यथापूर्वम् एवास्य पशोर् अवत्तम् भवति मध्यतो गुदस्याव द्यति मध्यतो हि प्राण उत्तमस्याव द्यति ।
उत्तमो हि प्राणो यदीतरं यदीतरम् उभयम् एवाजामि जायमानो वै ब्राह्मणस् त्रिभिर् ऋणवा जायते ब्रह्मचर्येणर्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य एष वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारिवासी तद् अवदानैर् एवाव दयते तद् अवदानानाम् अवदानत्वम् । देवासुराः संयत्ता आसन् ते देवा अग्निम् अब्रुवन् त्वया वीरेणासुरान् अभि भवामेति ।
सो ऽब्रवीद् वरं वृणै पशोर् उद्धारम् उद् धरा इति स एतम् उद्धारम् उद् अहरत दोः पूर्वार्धस्य गुदम् मध्यतः श्रोणिं जघनार्धस्य ततो देवा अभवन् परासुरा यत् त्र्यङ्गाणाꣳ समवद्यति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति । अक्ष्णयाव द्यति तस्माद् अक्ष्णया पशवो ऽङ्गानि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै ॥
paśum ālabhya puroḍāśaṃ nir vapati samedham evainam ā labhate vapayā pracarya puroḍāśena pra caraty ūrg vai puroḍāśa ūrjam eva paśūnām madhyato dadhāty atho paśor eva chidram api dadhāti pṛṣadājyasyopahatya triḥ pṛcchati śṛtam̐ havī3ḥ śamitar iti triṣatyā hi devā yo 'śṛtam̐ śṛtam āha sa enasā prāṇāpānau vā etau paśūnām
yat pṛṣadājyam paśoḥ khalu vā ālabdhasya hṛdayam ātmābhi sam eti yat pṛṣadājyena hṛdayam abhighārayaty ātmann eva paśūnām prāṇāpānau dadhāti paśunā vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan te 'manyanta manuṣyā no 'nvābhaviṣyantīti tasya śiraś chittvā medham prākṣārayant sa prakṣo 'bhavat tat prakṣasya prakṣatvaṃ yat plakṣaśākhottarabarhir bhavati samedhasyaiva
paśor ava dyati paśuṃ vai hriyamāṇam̐ rakṣām̐sy anu sacante 'ntarā yūpaṃ cāhavanīyaṃ ca harati rakṣasām apahatyai paśor vā ālabdhasya mano 'pa krāmati manotāyai haviṣo 'vadīyamānasyānu brūhīty āha mana evāsyāva runddhe | ekādaśāvadānāny ava dyati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo yāvān eva paśus tasyāva
dyati hṛdayasyāgre 'va dyaty atha jihvāyā atha vakṣaso yad vai hṛdayenābhigacchati taj jihvayā vadati yaj jihvayā vadati tad uraso 'dhi nir vadati | etad vai paśor yathāpūrvaṃ yasyaivam avadāya yathākāmam uttareṣām avadyati yathāpūrvam evāsya paśor avattam bhavati madhyato gudasyāva dyati madhyato hi prāṇa uttamasyāva dyati |
uttamo hi prāṇo yadītaraṃ yadītaram ubhayam evājāmi jāyamāno vai brāhmaṇas tribhir ṛṇavā jāyate brahmacaryeṇarṣibhyo yajñena devebhyaḥ prajayā pitṛbhya eṣa vā anṛṇo yaḥ putrī yajvā brahmacārivāsī tad avadānair evāva dayate tad avadānānām avadānatvam | devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā agnim abruvan tvayā vīreṇāsurān abhi bhavāmeti |
so 'bravīd varaṃ vṛṇai paśor uddhāram ud dharā iti sa etam uddhāram ud aharata doḥ pūrvārdhasya gudam madhyataḥ śroṇiṃ jaghanārdhasya tato devā abhavan parāsurā yat tryaṅgāṇām̐ samavadyati bhrātṛvyābhibhūtyai bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati | akṣṇayāva dyati tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेदसा स्रुचौ प्रोर्णोति मेदोरूपा वै पशवो रूपम् एव पशुषु दधाति यूषन्न् अवधाय प्रोर्णोति रसो वा एष पशूनां यद् यू रसम् एव पशुषु दधाति पार्श्वेन वसाहोमम् प्र यौति मध्यं वा एतत् पशूनां यत् पार्श्वꣳ रस एष पशूनां यद् वसा यत् पार्श्वेन वसाहोमम् प्रयौति मध्यत एव पशूनाꣳ रसं दधाति घ्नन्ति
वा एतत् पशुं यत् संज्ञपयन्त्य् ऐन्द्रः खलु वै देवतया प्राण ऐन्द्रो ऽपान ऐन्द्रः प्राणो अङ्गेअङ्गे नि देध्यद् इत्य् आह प्राणापानाव् एव पशुषु दधाति देव त्वष्टर् भूरि ते सꣳसम् एत्व् इत्य् आह त्वाष्ट्रा हि देवतया पशवः । विषुरूपा यत् सलक्ष्माणो भवथेत्य् आह विषुरूपा ह्य् एते सन्तः सलक्ष्माण एतर्हि भवन्ति देवत्रा यन्तम्
अवसे सखायो ऽनु त्वा माता पितरो मदन्त्व् इत्य् आहानुमतम् एवैनम् मात्रा पित्रा सुवर्गं लोकं गमयति । अर्धर्चे वसाहोमं जुहोत्य् असौ वा अर्धर्च इयम् अर्धर्च इमे एव रसेनानक्ति दिशो जुहोति दिश एव रसेनानक्त्य् अथो दिग्भ्य एवोर्जꣳ रसम् अव रुन्द्धे प्राणापानौ वा एतौ पशूनां यत् पृषदाज्यं वानस्पत्याः खलु
वै देवतया पशवो यत् पृषदाज्यस्योपहत्याह वनस्पतये ऽनु ब्रूहि वनस्पतये प्रेष्येति प्राणापानाव् एव पशुषु दधाति । अन्यस्यान्यस्य समवत्तꣳ समवद्यति तस्मान् नानारूपाः पशवः । यूष्णोप सिञ्चति रसो वा एष पशूनां यद् यू रसम् एव पशुषु दधाति । इडाम् उप ह्वयते पशवो वा इडा पशून् एवोप ह्वयते चतुर् उप ह्वयते
चतुष्पादो हि पशवः । यं कामयेत । अपशुः स्याद् इत्य् अमेदस्कं तस्मा आ दध्यान् मेदोरूपा वै पशवो रूपेणैवैनम् पशुभ्यो निर् भजत्य् अपशुर् एव भवति यं कामयेत पशुमान्त् स्याद् इति मेदस्वत् तस्मा आ दध्यान् मेदोरूपा वै पशवो रूपेणैवास्मै पशून् अव रुन्द्धे पशुमान् एव भवति प्रजापतिर् यज्ञम् असृजत स आज्यम्
पुरस्ताद् असृजत पशुम् मध्यतः पृषदाज्यम् पश्चात् तस्माद् आज्येन प्रयाजा इज्यन्ते पशुना पशुना मध्यतः पृषदाज्येनानूयाजास् तस्माद् एतन् मिश्रम् इव पश्चात्सृष्टꣳ हि । एकादशानूयाजान् यजति दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशो यावान् एव पशुस् तम् अनु यजति घ्नन्ति वा एतत् पशुं यत् संज्ञपयन्ति प्राणापानौ खलु वा एतौ पशूनां यत् पृषदाज्यं यत् पृषदाज्येनानूयाजान् यजति प्राणापानाव् एव पशुषु दधाति ॥
medasā srucau prorṇoti medorūpā vai paśavo rūpam eva paśuṣu dadhāti yūṣann avadhāya prorṇoti raso vā eṣa paśūnāṃ yad yū rasam eva paśuṣu dadhāti pārśvena vasāhomam pra yauti madhyaṃ vā etat paśūnāṃ yat pārśvam̐ rasa eṣa paśūnāṃ yad vasā yat pārśvena vasāhomam prayauti madhyata eva paśūnām̐ rasaṃ dadhāti ghnanti
vā etat paśuṃ yat saṃjñapayanty aindraḥ khalu vai devatayā prāṇa aindro 'pāna aindraḥ prāṇo aṅgeaṅge ni dedhyad ity āha prāṇāpānāv eva paśuṣu dadhāti deva tvaṣṭar bhūri te sam̐sam etv ity āha tvāṣṭrā hi devatayā paśavaḥ | viṣurūpā yat salakṣmāṇo bhavathety āha viṣurūpā hy ete santaḥ salakṣmāṇa etarhi bhavanti devatrā yantam
avase sakhāyo 'nu tvā mātā pitaro madantv ity āhānumatam evainam mātrā pitrā suvargaṃ lokaṃ gamayati | ardharce vasāhomaṃ juhoty asau vā ardharca iyam ardharca ime eva rasenānakti diśo juhoti diśa eva rasenānakty atho digbhya evorjam̐ rasam ava runddhe prāṇāpānau vā etau paśūnāṃ yat pṛṣadājyaṃ vānaspatyāḥ khalu
vai devatayā paśavo yat pṛṣadājyasyopahatyāha vanaspataye 'nu brūhi vanaspataye preṣyeti prāṇāpānāv eva paśuṣu dadhāti | anyasyānyasya samavattam̐ samavadyati tasmān nānārūpāḥ paśavaḥ | yūṣṇopa siñcati raso vā eṣa paśūnāṃ yad yū rasam eva paśuṣu dadhāti | iḍām upa hvayate paśavo vā iḍā paśūn evopa hvayate catur upa hvayate
catuṣpādo hi paśavaḥ | yaṃ kāmayeta | apaśuḥ syād ity amedaskaṃ tasmā ā dadhyān medorūpā vai paśavo rūpeṇaivainam paśubhyo nir bhajaty apaśur eva bhavati yaṃ kāmayeta paśumānt syād iti medasvat tasmā ā dadhyān medorūpā vai paśavo rūpeṇaivāsmai paśūn ava runddhe paśumān eva bhavati prajāpatir yajñam asṛjata sa ājyam
purastād asṛjata paśum madhyataḥ pṛṣadājyam paścāt tasmād ājyena prayājā ijyante paśunā paśunā madhyataḥ pṛṣadājyenānūyājās tasmād etan miśram iva paścātsṛṣṭam̐ hi | ekādaśānūyājān yajati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo yāvān eva paśus tam anu yajati ghnanti vā etat paśuṃ yat saṃjñapayanti prāṇāpānau khalu vā etau paśūnāṃ yat pṛṣadājyaṃ yat pṛṣadājyenānūyājān yajati prāṇāpānāv eva paśuṣu dadhāti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.