श्रीमद्विद्यानाथप्रणीतं प्रतापरुद्रीयम् श्रीमत्कुमारस्वामिकृतरत्नापणसहितम् अथ नायकप्रकरणम् । विद्याकैरवकौमुदीं श्रुतिशिरः सीमन्तमुक्तामणिं दारान् पद्मभुवस्त्रिलोकजननीं वन्दे गिरां देवताम् । यत्पादाब्जनमस्क्रियाः सुकृतिनां सारस्वतप्रक्रियाबीजन्यासभुवो भवन्ति कवितानाट्यैकजीवातवः ॥ १,१ ॥ पूर्वेभ्यो भामहादिभ्यः सादरं विहताञ्जलिः । वक्ष्ये सम्यगलङ्कारशास्त्रसर्वस्वसंग्रहम् ॥ १,२ ॥ चिरेण चरितार्थो ऽभूत् काव्यालङ्कारसंग्रहः । प्रतापरुद्रदेवस्य कीर्तिर्येन प्रकाश्यते ॥ १,३ ॥ रसप्रधानाः शब्दार्था गुणालङ्कारवृत्तयः । रीतयश्चेयती शास्त्रप्रमेयं काव्यपद्धतिः
śrīmadvidyānāthapraṇītaṃ pratāparudrīyam śrīmatkumārasvāmikṛtaratnāpaṇasahitam atha nāyakaprakaraṇam / vidyākairavakaumudīṃ śrutiśiraḥ sīmantamuktāmaṇiṃ dārān padmabhuvastrilokajananīṃ vande girāṃ devatām / yatpādābjanamaskriyāḥ sukṛtināṃ sārasvataprakriyābījanyāsabhuvo bhavanti kavitānāṭyaikajīvātavaḥ // 1,1 // pūrvebhyo bhāmahādibhyaḥ sādaraṃ vihatāñjaliḥ / vakṣye samyagalaṅkāraśāstrasarvasvasaṃgraham // 1,2 // cireṇa caritārtho 'bhūt kāvyālaṅkārasaṃgrahaḥ / pratāparudradevasya kīrtiryena prakāśyate // 1,3 // rasapradhānāḥ śabdārthā guṇālaṅkāravṛttayaḥ / rītayaśceyatī śāstraprameyaṃ kāvyapaddhatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यप्यसौ प्रबन्धेषु प्राचां साधु निरूपिता । तथाप्यस्याः समं नेतुर्नोदाहरणमादृतम्
yadyapyasau prabandheṣu prācāṃ sādhu nirūpitā / tathāpyasyāḥ samaṃ neturnodāharaṇamādṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुण्यश्लोकस्य चरितमुदाहरणमर्हति । न कश्चित् तादृशः पूर्वैः प्रबन्धाभरणीकृतः
puṇyaślokasya caritamudāharaṇamarhati / na kaścit tādṛśaḥ pūrvaiḥ prabandhābharaṇīkṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रबन्धानां प्रबन्धॄणामपि कीर्त्तिप्रतिष्ठयोः । मूलं विषयभूतस्य नेतुर्गुणनिरूपणम्
prabandhānāṃ prabandhṝṇāmapi kīrttipratiṣṭhayoḥ / mūlaṃ viṣayabhūtasya neturguṇanirūpaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा रामगुणवर्णनं रामायणवल्मीकजन्मनोर्महाप्रतिष्ठाकरणं, तथा महापुरुषवर्णनेन हि श्रेयस्करी प्रबन्धस्थितिः । यथा वेदशास्त्रपुराणादेर्हितप्राप्तिः अहितनिवृत्तिश्च, तथा सदाश्रयात् काव्यादपि । इयान् विशेषः---काव्यात् कर्तव्यताधीः सरसा, अन्यत्र न तथा । तथा हि--- यद्वेदात् प्रभुसंमितादधिगतं शब्दप्रधानाच्चिरं यच्चार्थप्रवणात् पुराणवचनादिष्टं सुहृत्संमितात् । कान्तासंमितया यया सरसतामापाद्य काव्यश्रिया कर्तव्ये कुतुकी बुधो विरचितस्तस्यै स्पृहां कुर्महे
yathā rāmaguṇavarṇanaṃ rāmāyaṇavalmīkajanmanormahāpratiṣṭhākaraṇaṃ, tathā mahāpuruṣavarṇanena hi śreyaskarī prabandhasthitiḥ / yathā vedaśāstrapurāṇāderhitaprāptiḥ ahitanivṛttiśca, tathā sadāśrayāt kāvyādapi / iyān viśeṣaḥ---kāvyāt kartavyatādhīḥ sarasā, anyatra na tathā / tathā hi--- yadvedāt prabhusaṃmitādadhigataṃ śabdapradhānācciraṃ yaccārthapravaṇāt purāṇavacanādiṣṭaṃ suhṛtsaṃmitāt / kāntāsaṃmitayā yayā sarasatāmāpādya kāvyaśriyā kartavye kutukī budho viracitastasyai spṛhāṃ kurmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रूयते सुपुरुषचरितं किं तद् येन न हरन्ति काव्यालापाः) ॥ यत्र पुनरुत्तमपुरषचरितं न निबध्यते, तत् काव्यं परित्याज्यमेव । तन्मूला चेयं स्मृतिः---"काव्यालापांश्च वर्जयेत्ऽ; इति । न केवलं काव्यस्यायं पन्थाः । किन्तु शास्तरजातस्यापि सदाश्रयत्वेन महान् लोकादरः । तथा वैशेषिकादेरीश्वरप्रतिष्ठापकतया जगत्पूज्यता । तथा महाभारतादीनामपि महापुरुषवर्णनपरतयैव विश्वातिशायित्वम् । किं बहुना? वेदान्ता अपि ब्रह्मप्रतिपादकतया परमुत्कृष्यन्ते । ऽअथातो धर्मजिज्ञासाऽ; इत्युपक्रममाणेन सूत्रकृता महर्षिणापि पुरुषाश्रितस्य गुणश्रेष्ठस्य धर्मस्य जिज्ञासाद्वारेण महापुरुषगुणवर्णनमेव शास्त्रस्य प्राण इत्युररीकृतम् । तत्तन्न्यायनिरूपणपरस्यापि प्रबन्धराशेर्महापुरुषगुणवर्णनं हेम्नः परमामोदः । अतश्च, प्रतापरुद्रदेवस्य गुणानाश्रित्य निर्मितः । अलङ्कारप्रबन्धो ऽयं सन्तः कर्णोत्सवो ऽस्तु वः
śrūyate supuruṣacaritaṃ kiṃ tad yena na haranti kāvyālāpāḥ) // yatra punaruttamapuraṣacaritaṃ na nibadhyate, tat kāvyaṃ parityājyameva / tanmūlā ceyaṃ smṛtiḥ---"kāvyālāpāṃśca varjayet'; iti / na kevalaṃ kāvyasyāyaṃ panthāḥ / kintu śāstarajātasyāpi sadāśrayatvena mahān lokādaraḥ / tathā vaiśeṣikāderīśvarapratiṣṭhāpakatayā jagatpūjyatā / tathā mahābhāratādīnāmapi mahāpuruṣavarṇanaparatayaiva viśvātiśāyitvam / kiṃ bahunā? vedāntā api brahmapratipādakatayā paramutkṛṣyante / 'athāto dharmajijñāsā'; ityupakramamāṇena sūtrakṛtā maharṣiṇāpi puruṣāśritasya guṇaśreṣṭhasya dharmasya jijñāsādvāreṇa mahāpuruṣaguṇavarṇanameva śāstrasya prāṇa ityurarīkṛtam / tattannyāyanirūpaṇaparasyāpi prabandharāśermahāpuruṣaguṇavarṇanaṃ hemnaḥ paramāmodaḥ / ataśca, pratāparudradevasya guṇānāśritya nirmitaḥ / alaṅkāraprabandho 'yaṃ santaḥ karṇotsavo 'stu vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काकतीयनरेन्द्रस्य यशो भूषयितुं कृता । विद्यानाथकृतिश्चेयं स्वयं तेन विभूष्यते
kākatīyanarendrasya yaśo bhūṣayituṃ kṛtā / vidyānāthakṛtiśceyaṃ svayaṃ tena vibhūṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदुक्तं दण्डिना--- "आदिराजयशोबिम्बमादर्शं प्राप्य वाङ्मयम् । तेषामसंनिधाने ऽपि न स्वयं पश्य नश्यति" ॥ इति । सूक्तैव प्रतिपाद्यमहिम्ना प्रबन्धमहत्ता । तदुक्तं प्राचा भामहेन--- "उपश्लोक्यस्य माहात्म्यादुज्ज्वलाः काव्यसंपदः" । इति । प्रतिपादितं ऽचोद्भटेनऽ--- "गुणालङ्कारचारुत्वयुक्तमप्यधिकोज्ज्वलम् । काव्यमाश्रयसंपत्त्या मेरुणेवामरद्रुमः" ॥ इति । रुद्रभट्टेनापि कथितम्---"उदारचरितनिबन्धना प्रबन्धप्रतिष्ठाऽ; इति । प्रपञ्चितं च साहित्यमीमांसायाम्---"नायकगुणग्रथिताः सूक्तिस्रजः सुकृतिनामाकल्पमाकल्पन्तिऽ; इति । निरूपितं च ऽभोजराजेनऽ--- "कवेरल्पापि वाग्वृत्तिर्विद्वत्कर्णावतंसति । नायको यदि वर्ण्येत लोकोत्तरगुणोत्तरः" ॥ इति । ॥ महाकुलीनत्वादिनायकगुणाः ॥ अत्रैते नायकगुणाः । महाकुलीनतौज्ज्वल्यं महाभाग्यमुदारता । तेजस्विता विदग्धत्वं धार्मिकत्वादयो गुणाः
taduktaṃ daṇḍinā--- "ādirājayaśobimbamādarśaṃ prāpya vāṅmayam / teṣāmasaṃnidhāne 'pi na svayaṃ paśya naśyati" // iti / sūktaiva pratipādyamahimnā prabandhamahattā / taduktaṃ prācā bhāmahena--- "upaślokyasya māhātmyādujjvalāḥ kāvyasaṃpadaḥ" / iti / pratipāditaṃ 'codbhaṭena'--- "guṇālaṅkāracārutvayuktamapyadhikojjvalam / kāvyamāśrayasaṃpattyā meruṇevāmaradrumaḥ" // iti / rudrabhaṭṭenāpi kathitam---"udāracaritanibandhanā prabandhapratiṣṭhā'; iti / prapañcitaṃ ca sāhityamīmāṃsāyām---"nāyakaguṇagrathitāḥ sūktisrajaḥ sukṛtināmākalpamākalpanti'; iti / nirūpitaṃ ca 'bhojarājena'--- "kaveralpāpi vāgvṛttirvidvatkarṇāvataṃsati / nāyako yadi varṇyeta lokottaraguṇottaraḥ" // iti / // mahākulīnatvādināyakaguṇāḥ // atraite nāyakaguṇāḥ / mahākulīnataujjvalyaṃ mahābhāgyamudāratā / tejasvitā vidagdhatvaṃ dhārmikatvādayo guṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वशास्त्रानुसारेण कतिचित् कथिता इमे । प्रतापरुद्रदेवस्य गुणा वाचामगोचराः
pūrvaśāstrānusāreṇa katicit kathitā ime / pratāparudradevasya guṇā vācāmagocarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाकुलीनता नाम कुले महति संभवः । यथा--- तादृङ्मध्यमलोकभाग्यविभवादिन्द्रादिबृन्दारकैः क्षोण्यां क्रीडितुमिच्छुभिश्चिरतरं संप्रार्थितः पद्मभूः । अत्यर्केन्दुकुलप्रशस्तिमसृजद् यं काकतीयान्वयं तस्मिन् संप्रति वीररुद्रवपुषा जागर्ति लक्ष्मीपतिः
mahākulīnatā nāma kule mahati saṃbhavaḥ / yathā--- tādṛṅmadhyamalokabhāgyavibhavādindrādibṛndārakaiḥ kṣoṇyāṃ krīḍitumicchubhiścirataraṃ saṃprārthitaḥ padmabhūḥ / atyarkendukulapraśastimasṛjad yaṃ kākatīyānvayaṃ tasmin saṃprati vīrarudravapuṣā jāgarti lakṣmīpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथौज्ज्वल्यम्--- रूपसंपन्नदेहत्वमौज्ज्वल्यं परिकीर्त्यते
athaujjvalyam--- rūpasaṃpannadehatvamaujjvalyaṃ parikīrtyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- मुरारेर्यः पूर्वं जलनिधिसुतायामुदभवन्महादेवाज्जातः स पुनरवनीभृद्दुहितरि । वपुष्मान् कामो ऽयं जयति जगतीभाग्यविभवैः प्रतापश्रीरुद्रः स्वयमिति मनीषा मृगादृशाम्
yathā--- murāreryaḥ pūrvaṃ jalanidhisutāyāmudabhavanmahādevājjātaḥ sa punaravanībhṛdduhitari / vapuṣmān kāmo 'yaṃ jayati jagatībhāgyavibhavaiḥ pratāpaśrīrudraḥ svayamiti manīṣā mṛgādṛśām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ महाभाग्यम्--- विश्वंभराधिपत्यं यत् तन्महाभाग्यमुच्यते । यथा--- सेवानम्रनरेन्द्रमौलिविलसद्रत्नंशुनीराजितं राज्यश्रीप्रथमावतारपदवीमारुह्य सिंहासनम् । क्षोणीं रक्षति विक्रमैरनुपमैः प्रत्यर्थिपृथ्वीपतिश्लाघालङ्घनजाङ्घिकैर्गुणनिधिः श्रीवीररुद्रो नृपः
atha mahābhāgyam--- viśvaṃbharādhipatyaṃ yat tanmahābhāgyamucyate / yathā--- sevānamranarendramaulivilasadratnaṃśunīrājitaṃ rājyaśrīprathamāvatārapadavīmāruhya siṃhāsanam / kṣoṇīṃ rakṣati vikramairanupamaiḥ pratyarthipṛthvīpatiślāghālaṅghanajāṅghikairguṇanidhiḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथौदार्यम्--- यद् विश्राणनताच्छील्यमौदार्यं तन्निगद्यते
athaudāryam--- yad viśrāṇanatācchīlyamaudāryaṃ tannigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- वदान्यो नान्यो ऽस्ति त्रिजगति समो रुद्रनृपतेर्गुणश्रेणीश्लाघापिहितहरिदीशानयशसः । समन्तादुद्भूतैर्द्विरदमदगन्धैः सुरभयः क्रियन्ते यद्विद्वज्जनमणिगृहप्राङ्गणभुवः
yathā--- vadānyo nānyo 'sti trijagati samo rudranṛpaterguṇaśreṇīślāghāpihitaharidīśānayaśasaḥ / samantādudbhūtairdviradamadagandhaiḥ surabhayaḥ kriyante yadvidvajjanamaṇigṛhaprāṅgaṇabhuvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ तेजस्विता--- जगत्प्रकाशकत्वं यत् तेजस्वित्वं तदुच्यते । यथा--- सदा तेजोभानौ स्फुरति जयिनः काकतिविभोररिक्ष्माभृत्कान्ताचिकुरतिमिराहंकृतिमुषि । प्रकाशव्युत्पत्तिर्भवति जरदुद्दामतमसामसूर्यंपश्यानामवधिगिरिपाश्चात्त्यदृषदाम्
atha tejasvitā--- jagatprakāśakatvaṃ yat tejasvitvaṃ taducyate / yathā--- sadā tejobhānau sphurati jayinaḥ kākativibhorarikṣmābhṛtkāntācikuratimirāhaṃkṛtimuṣi / prakāśavyutpattirbhavati jaraduddāmatamasāmasūryaṃpaśyānāmavadhigiripāścāttyadṛṣadām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वैदग्ध्यम्--- कृत्यवस्तुषु चातुर्यं वैदग्ध्यं परिकीर्त्यते
atha vaidagdhyam--- kṛtyavastuṣu cāturyaṃ vaidagdhyaṃ parikīrtyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- चातुर्यं किमु वर्ण्यते गुणनिधेः श्रीवीररुद्रप्रभोर्यत्रान्योन्यविरुद्धयोरपि महद्वाणीश्रियोरार्जवम् । किं चाभ्यां सदृशोपचारललितां तत्तादृशैरुत्सवैर्निः सापत्न्यमिमां भुवं स नृपतिर्धत्ते दिशां जित्वरः
yathā--- cāturyaṃ kimu varṇyate guṇanidheḥ śrīvīrarudraprabhoryatrānyonyaviruddhayorapi mahadvāṇīśriyorārjavam / kiṃ cābhyāṃ sadṛśopacāralalitāṃ tattādṛśairutsavairniḥ sāpatnyamimāṃ bhuvaṃ sa nṛpatirdhatte diśāṃ jitvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ धार्मिकत्वम्--- धर्मैकायत्तचित्तत्वं धार्मिकत्वमुदीर्यते । यथा--- परिहासे ऽप्यनौचित्यं स्वप्ने ऽप्यन्यवधूकथाम् । शत्रावप्यगुणारोपं काकतीन्द्रो न मृष्यति
atha dhārmikatvam--- dharmaikāyattacittatvaṃ dhārmikatvamudīryate / yathā--- parihāse 'pyanaucityaṃ svapne 'pyanyavadhūkathām / śatrāvapyaguṇāropaṃ kākatīndro na mṛṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदिग्रहणान्महामहिमत्वपाण्डित्यप्रभृतयः । तन्महामहिमत्वं स्याद् या पुनर्देवतात्मता
ādigrahaṇānmahāmahimatvapāṇḍityaprabhṛtayaḥ / tanmahāmahimatvaṃ syād yā punardevatātmatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- कौसल्याऽसीत् प्रथमजननी, देवकी च द्वितीया विष्णोर्माता तदनु महिता मुम्मडाम्बा तृतीया । यस्त्रेतायां रघुपतिरभूद् द्वापरे शौरिरासीत् त्रातुं क्षोणीं स जयति कलौ वीररुद्रावतारः
yathā--- kausalyā'sīt prathamajananī, devakī ca dvitīyā viṣṇormātā tadanu mahitā mummaḍāmbā tṛtīyā / yastretāyāṃ raghupatirabhūd dvāpare śaurirāsīt trātuṃ kṣoṇīṃ sa jayati kalau vīrarudrāvatāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ पाण्डित्यम्--- सर्वविद्याधिकत्वं यत् पाण्डित्यं तदुदाहृतम् । यथा--- गोष्ठीभिः परितोषयन् बुधगणान् षड्दर्शनीसीमभिः सत्सारस्वतमार्गदर्शनचणैः सूक्तैः कवीन् प्रीणयन् । संगीतोपनिषद्रहस्यपिशुनैरातोद्ययोग्यक्रमैर्धिन्वन् संसदि वैणिकान् विहरते श्रीकाकतीन्द्रो नृपः
atha pāṇḍityam--- sarvavidyādhikatvaṃ yat pāṇḍityaṃ tadudāhṛtam / yathā--- goṣṭhībhiḥ paritoṣayan budhagaṇān ṣaḍdarśanīsīmabhiḥ satsārasvatamārgadarśanacaṇaiḥ sūktaiḥ kavīn prīṇayan / saṃgītopaniṣadrahasyapiśunairātodyayogyakramairdhinvan saṃsadi vaiṇikān viharate śrīkākatīndro nṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ नायकगुणनिरूपणानन्तरं नायकस्वरूपं निरूप्यते । यशः प्रतापसुभगो धर्मकामार्थतत्परः । धुरंधरो गुणाढ्यश्च नायकः परिकीर्त्तितः
atha nāyakaguṇanirūpaṇānantaraṃ nāyakasvarūpaṃ nirūpyate / yaśaḥ pratāpasubhago dharmakāmārthatatparaḥ / dhuraṃdharo guṇāḍhyaśca nāyakaḥ parikīrttitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुभगत्वं यथा--- धर्मालम्बसमुच्छ्रितां त्रिभुवनस्यैकातपत्रश्रियं धत्ते काकतिवीररुद्रनृपतेः स्फारं यशोमण्डलम् । छायेवास्य नभः स्थली कुवलयश्यामेयमालोक्यते तन्मन्ये नियतं प्रतापतपनस्तस्योपरि द्योतते
subhagatvaṃ yathā--- dharmālambasamucchritāṃ tribhuvanasyaikātapatraśriyaṃ dhatte kākativīrarudranṛpateḥ sphāraṃ yaśomaṇḍalam / chāyevāsya nabhaḥ sthalī kuvalayaśyāmeyamālokyate tanmanye niyataṃ pratāpatapanastasyopari dyotate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मकामार्थतत्परत्वं यथा--- धर्मो ऽर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव स्थितः । कामस्ताविव तौ काम इव रुद्रनरेश्वरे
dharmakāmārthatatparatvaṃ yathā--- dharmo 'rtha iva pūrṇaśrīrartho dharma iva sthitaḥ / kāmastāviva tau kāma iva rudranareśvare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धुरीणता यथा--- गायन्तीरनुमोदते निजवधूः शेषः शिरः कम्पनैर्लक्ष्मीं प्रीणयते ऽद्य कच्छपपतिर्वक्षः स्थलीदर्शनात् । दिङ्नागाश्च करेणुकाशुचमपाकुर्वन्त्यनुव्रज्यया दोष्णा काकतिवीररुद्रनृपतौ विश्वम्भरां बिभ्रति
dhurīṇatā yathā--- gāyantīranumodate nijavadhūḥ śeṣaḥ śiraḥ kampanairlakṣmīṃ prīṇayate 'dya kacchapapatirvakṣaḥ sthalīdarśanāt / diṅnāgāśca kareṇukāśucamapākurvantyanuvrajyayā doṣṇā kākativīrarudranṛpatau viśvambharāṃ bibhrati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणाढ्यत्वं यथा--- मुखैः सहस्त्रेण फणी वदेच्चेत् करैः सहस्रेण लिखेद्विवस्वान् । नेत्रैः सहस्रेण हरिश्च पश्येत् स्थाने गुणान् काकतिवीरभुर्तुः
guṇāḍhyatvaṃ yathā--- mukhaiḥ sahastreṇa phaṇī vadeccet karaiḥ sahasreṇa likhedvivasvān / netraiḥ sahasreṇa hariśca paśyet sthāne guṇān kākativīrabhurtuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ नायकविशेषा निरूप्यन्ते । उदात्त उद्धतश्चैव ललितः शान्त इत्यपि । धीरपूर्वा इमे पूर्वैश्चत्वारो नायकाः स्मृताः
atha nāyakaviśeṣā nirūpyante / udātta uddhataścaiva lalitaḥ śānta ityapi / dhīrapūrvā ime pūrvaiścatvāro nāyakāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महासत्त्वो ऽतिगम्भीरः कृपावानविकत्थनः । प्रतापरुद्रवद धीरो धीरोदात्तः स संमतः
mahāsattvo 'tigambhīraḥ kṛpāvānavikatthanaḥ / pratāparudravada dhīro dhīrodāttaḥ sa saṃmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- संदिग्धे कृपया मृदुः क्षणमरीन् हन्तुं धृतासिः पुरः शौर्यश्रीप्रणयप्रशंसिषु नमद्भ्रूर्लज्जते वन्दिषु । आकारान् सुखरोषहर्षपिशुनान् वक्त्रे न धत्ते मनाक् त्रैलोक्यातिशयालुकीर्त्तिसुभगः श्रीवीररुद्रो नृपः
yathā--- saṃdigdhe kṛpayā mṛduḥ kṣaṇamarīn hantuṃ dhṛtāsiḥ puraḥ śauryaśrīpraṇayapraśaṃsiṣu namadbhrūrlajjate vandiṣu / ākārān sukharoṣaharṣapiśunān vaktre na dhatte manāk trailokyātiśayālukīrttisubhagaḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्पमात्सर्यभूयिष्ठश्चण्डवृत्तिर्विकत्थनः । मायावी सुलभक्रोधः स धीरोद्धत उच्यते
darpamātsaryabhūyiṣṭhaścaṇḍavṛttirvikatthanaḥ / māyāvī sulabhakrodhaḥ sa dhīroddhata ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- रे रे घूर्जर जर्झरो ऽसि समरे लम्पाक किं कम्पसे वङ्ग त्वङ्गसि किं मुधा बलरजः काणो ऽसि किं कोङ्कण । हूण प्राणपरायणो भव महाराष्ट्रापराष्ट्रो ऽस्यमी योद्धारो वयमित्यरीनभिभवन्त्यन्ध्रक्षमाभृद्भटाः
yathā--- re re ghūrjara jarjharo 'si samare lampāka kiṃ kampase vaṅga tvaṅgasi kiṃ mudhā balarajaḥ kāṇo 'si kiṃ koṅkaṇa / hūṇa prāṇaparāyaṇo bhava mahārāṣṭrāparāṣṭro 'syamī yoddhāro vayamityarīnabhibhavantyandhrakṣamābhṛdbhaṭāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऽसुरवैकभूःऽ; इति पाठान्तरम् । निश्चिन्तो धीरललितः कलासक्तः । सुखी मृदुः । इ । सुखैकभूः इति पाठान्तरम्] यथा--- शौर्योष्मा निरवग्रहः प्रतिनृपाः सर्वे ऽपि नम्रीकृताः पातिव्रत्यमुपैति भूरियमयं नाथः स्वयंभूः शिवः । धीरो ऽयं युवराज एव वहति श्रीवीररुद्रो धुरं सर्वामित्यनुमोदते प्रतिकलं श्रीकाकतीन्द्रो नृपः
'suravaikabhūḥ'; iti pāṭhāntaram / niścinto dhīralalitaḥ kalāsaktaḥ / sukhī mṛduḥ / i / sukhaikabhūḥ iti pāṭhāntaram] yathā--- śauryoṣmā niravagrahaḥ pratinṛpāḥ sarve 'pi namrīkṛtāḥ pātivratyamupaiti bhūriyamayaṃ nāthaḥ svayaṃbhūḥ śivaḥ / dhīro 'yaṃ yuvarāja eva vahati śrīvīrarudro dhuraṃ sarvāmityanumodate pratikalaṃ śrīkākatīndro nṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीरः शान्तः प्रसन्नात्मा धीरशान्तो द्विजादिकः
dhīraḥ śāntaḥ prasannātmā dhīraśānto dvijādikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- वीरं रुद्रनृपालरत्नमभितः प्राप्तोदयं मोदते संख्यावदरण एष पूषणमिव प्रत्यग्रमब्जाकरः । उन्मीलत्कमलाविहारवसतिर्भूत्वा विकासैर्निजैर्विश्वामोदमुदञ्चयन्नविरतं दोषावसानोत्सुकः
yathā--- vīraṃ rudranṛpālaratnamabhitaḥ prāptodayaṃ modate saṃkhyāvadaraṇa eṣa pūṣaṇamiva pratyagramabjākaraḥ / unmīlatkamalāvihāravasatirbhūtvā vikāsairnijairviśvāmodamudañcayannavirataṃ doṣāvasānotsukaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र विप्राणां धीरशान्तत्वम् । ॥ शृङ्गारनायका निरूप्यन्ते । अथ शृङ्गारविषयाश्चत्वारो नायका इमे । अनुकूलो दक्षिणश्च धृष्टः शठ इति स्मृताः
atra viprāṇāṃ dhīraśāntatvam / // śṛṅgāranāyakā nirūpyante / atha śṛṅgāraviṣayāścatvāro nāyakā ime / anukūlo dakṣiṇaśca dhṛṣṭaḥ śaṭha iti smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकायत्तो ऽनुकूलः स्यात् एकस्यां नायिकायां विशेषानुरक्तो ऽनुकूलो नायकः । यथा--- किं नामाचरितं तपः सखि ! भुवा यस्याः पतिर्गीयते वीरो रुद्रनृपः क्व तत् सुचरितं तस्य प्रिया स्यां यतः । जाने मानिनि मा विषीद पुरतः प्रख्याप्य नाम स्थिरां त्वां रत्नाकरमेखलां त्वयि सदा सक्तं विधास्ये नृपम्
ekāyatto 'nukūlaḥ syāt ekasyāṃ nāyikāyāṃ viśeṣānurakto 'nukūlo nāyakaḥ / yathā--- kiṃ nāmācaritaṃ tapaḥ sakhi ! bhuvā yasyāḥ patirgīyate vīro rudranṛpaḥ kva tat sucaritaṃ tasya priyā syāṃ yataḥ / jāne mānini mā viṣīda purataḥ prakhyāpya nāma sthirāṃ tvāṃ ratnākaramekhalāṃ tvayi sadā saktaṃ vidhāsye nṛpam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्यो ऽनेकत्र दक्षिणः । अनेकासु नायिकासु अवैषम्येण स्नेहानुवर्ती दक्षिणो नायकः । यथा--- नर्मोक्त्यैव नियन्त्रिता स्मरकलाकेलीषु काचिन्मया साकूतेन विलोकनेन हृदयं कस्यैचिदाविष्कृतम् । कस्याश्चित् प्रहितः प्रसाधननिधिर्दूतीकरेण, क्व वा गन्तास्मीत्यनुचिन्तयैव नृपतेरासीत् प्रभाता निशा
tulyo 'nekatra dakṣiṇaḥ / anekāsu nāyikāsu avaiṣamyeṇa snehānuvartī dakṣiṇo nāyakaḥ / yathā--- narmoktyaiva niyantritā smarakalākelīṣu kācinmayā sākūtena vilokanena hṛdayaṃ kasyaicidāviṣkṛtam / kasyāścit prahitaḥ prasādhananidhirdūtīkareṇa, kva vā gantāsmītyanucintayaiva nṛpaterāsīt prabhātā niśā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च --- वाणीं मुखेन, नेत्राभ्यां श्रियं, दोष्णा च मेदिनीम् । मानयंस्तुल्यतां धत्ते तासु रुद्रनरेश्वरः
tathā ca --- vāṇīṃ mukhena, netrābhyāṃ śriyaṃ, doṣṇā ca medinīm / mānayaṃstulyatāṃ dhatte tāsu rudranareśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यक्तागा गतभीर्धृष्टः यथा--- राज्यश्रीपरिभोगशंसि भवतः सर्वाङ्गमालोक्यते कस्तत्राविनयो ऽस्ति साहसमिदं तन्नाम मय्यर्पितम् । जाने त्वां बहुवल्लभं किमपरं वक्तव्यमल्पा वयं तस्यां प्रेम तवाधिकं वसुमती या नाम किं जल्पितैः
vyaktāgā gatabhīrdhṛṣṭaḥ yathā--- rājyaśrīparibhogaśaṃsi bhavataḥ sarvāṅgamālokyate kastatrāvinayo 'sti sāhasamidaṃ tannāma mayyarpitam / jāne tvāṃ bahuvallabhaṃ kimaparaṃ vaktavyamalpā vayaṃ tasyāṃ prema tavādhikaṃ vasumatī yā nāma kiṃ jalpitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गूढविप्रियकृच्छठः
gūḍhavipriyakṛcchaṭhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नायिकामात्रविदितविप्रियकारी शठः । यथा--- दृष्ट्या पश्यसि केवलं न मनसा वाचा प्रियं भाषसे नो भावेन भुजान्तरं प्रकटयस्यग्रे न चाभ्यन्तरम् । ज्ञातं काकतिनाथ ! भूस्तव परं प्राणेश्वरी ध्यायतो मादृक्षेषु विडम्बनैव ; तदलं व्यर्थैर्बहिस्संभ्रमैः
nāyikāmātraviditavipriyakārī śaṭhaḥ / yathā--- dṛṣṭyā paśyasi kevalaṃ na manasā vācā priyaṃ bhāṣase no bhāvena bhujāntaraṃ prakaṭayasyagre na cābhyantaram / jñātaṃ kākatinātha ! bhūstava paraṃ prāṇeśvarī dhyāyato mādṛkṣeṣu viḍambanaiva ; tadalaṃ vyarthairbahissaṃbhramaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र तत्तन्नायकविषयतया काकतीश्वराणामुदाहरणेन वीररुद्रस्यैव वर्णनम् । एषां नायिकानुकूलने पीठमर्दविटचेटविदूषकनामानः सहायाः । तेषां स्वरूपं निरूप्यते । किंचिदूनः पीठमर्द एकविद्यो विटः स्मृतः । संधानकुशलश्चेटो हास्यप्रायो विदूषकः
atra tattannāyakaviṣayatayā kākatīśvarāṇāmudāharaṇena vīrarudrasyaiva varṇanam / eṣāṃ nāyikānukūlane pīṭhamardaviṭaceṭavidūṣakanāmānaḥ sahāyāḥ / teṣāṃ svarūpaṃ nirūpyate / kiṃcidūnaḥ pīṭhamarda ekavidyo viṭaḥ smṛtaḥ / saṃdhānakuśalaśceṭo hāsyaprāyo vidūṣakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टमेषामुदाहरणम् । अथाष्टविधाः शृङ्गारनायिकाः । स्वाधीनपतिका चैव तथा वासकसज्जिका । विरहोत्कण्ठिता चैव विप्रलब्धा च खण्डिता
spaṣṭameṣāmudāharaṇam / athāṣṭavidhāḥ śṛṅgāranāyikāḥ / svādhīnapatikā caiva tathā vāsakasajjikā / virahotkaṇṭhitā caiva vipralabdhā ca khaṇḍitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलहान्तरिता चैव तथा प्रोषितभर्तृका । तथाभिसारिका चेति क्रमाल्लक्षणमुच्यते
kalahāntaritā caiva tathā proṣitabhartṛkā / tathābhisārikā ceti kramāllakṣaṇamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- प्रियां सर्वंसहां तैस्तैर्विशेषैरुपलालयन् । प्रतापरुद्रनृपतिः प्रतिक्षणमवेक्षते
yathā--- priyāṃ sarvaṃsahāṃ taistairviśeṣairupalālayan / pratāparudranṛpatiḥ pratikṣaṇamavekṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रियागमनवेलायां मण्डयन्ती मुहुर्मुहुः । केलीगृहं तथात्मानं सा स्याद्वासकसज्जिका
priyāgamanavelāyāṃ maṇḍayantī muhurmuhuḥ / kelīgṛhaṃ tathātmānaṃ sā syādvāsakasajjikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- स्वतेजसा परिष्कृत्य प्रधानागारमुत्कया । श्रियाभिषेकवेलायां वीररुद्रः प्रतीक्षितः
yathā--- svatejasā pariṣkṛtya pradhānāgāramutkayā / śriyābhiṣekavelāyāṃ vīrarudraḥ pratīkṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिरयत्यधिकं कान्ते विरहोत्कण्ठितोन्मनाः
cirayatyadhikaṃ kānte virahotkaṇṭhitonmanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- न शङ्कान्या तादृग्गुणपरिमले रुद्रनृपतौ कया वा गोष्ठ्यासौ चिरयति सखीभिर्न सुलभः । समानेतुं कान्तं व्रज मदन बद्धो ऽञ्जलिरयं यतो विष्वद्रीचः किरति किरणांस्त्वत्प्रियसखः
yathā--- na śaṅkānyā tādṛgguṇaparimale rudranṛpatau kayā vā goṣṭhyāsau cirayati sakhībhirna sulabhaḥ / samānetuṃ kāntaṃ vraja madana baddho 'ñjalirayaṃ yato viṣvadrīcaḥ kirati kiraṇāṃstvatpriyasakhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचित् संकेतमावेद्य दयितेनाथ वञ्चिता । स्मरार्ता विप्रलब्धेति कलाविद्भिः प्रकीर्त्यते
kvacit saṃketamāvedya dayitenātha vañcitā / smarārtā vipralabdheti kalāvidbhiḥ prakīrtyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- गच्छाग्रे सखि ! का प्रियागमकथा प्राप्तो निशीथः परं संकेतालय ! मोक्ष्यसे मम वृथा जातो ऽश्रुभिः पङ्किलः । यद्वा रुद्रनरेश्वरे प्रियतमे राज्यश्रियो वल्लभे भारत्या दयिते भुवः कृतपदाः प्रायो वयं वञ्चिताः
yathā--- gacchāgre sakhi ! kā priyāgamakathā prāpto niśīthaḥ paraṃ saṃketālaya ! mokṣyase mama vṛthā jāto 'śrubhiḥ paṅkilaḥ / yadvā rudranareśvare priyatame rājyaśriyo vallabhe bhāratyā dayite bhuvaḥ kṛtapadāḥ prāyo vayaṃ vañcitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीत्वान्यत्र निशां प्रातरागते प्राणवल्लभे । अन्यासंभोगचिह्नैस्तु कुपिता खण्डिता मता
nītvānyatra niśāṃ prātarāgate prāṇavallabhe / anyāsaṃbhogacihnaistu kupitā khaṇḍitā matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- रात्रिर्यामत्रयपरिमिता वल्लभास्ते सहस्रं मार्गासक्त्या मम गृहमपि प्रातरेवागतो ऽसि । किं कर्तव्यं वद नृपतिभिर्वीक्षणीया हि सर्वाः को वा दोषस्तव पुनरहं काममायासयित्री
yathā--- rātriryāmatrayaparimitā vallabhāste sahasraṃ mārgāsaktyā mama gṛhamapi prātarevāgato 'si / kiṃ kartavyaṃ vada nṛpatibhirvīkṣaṇīyā hi sarvāḥ ko vā doṣastava punarahaṃ kāmamāyāsayitrī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोपात् प्रियं पराणुद्य पश्चात्तापसमन्विता । कलहान्तरिता नाम सूरिभिः परिकीर्तिता
kopāt priyaṃ parāṇudya paścāttāpasamanvitā / kalahāntaritā nāma sūribhiḥ parikīrtitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- तह तह अणुणअन्तो पिओ तुए हिअअ रोसकलुसेण । अवहीरिदो ण मुणिअं राएति विओअवेअणं सहसु
yathā--- taha taha aṇuṇaanto pio tue hiaa rosakaluseṇa / avahīrido ṇa muṇiaṃ rāeti vioaveaṇaṃ sahasu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- त्रैलोक्यप्रथमानकीर्त्तिमहसः श्रीवीररुद्रप्रभोः सेवार्थं चिरयत्सु काकतिपुरे भूपेषु तद्योषितः । द्वारासक्तदृशो नयन्ति दिवसान् व्युष्टाशया च क्षपास्तद्ध्यानप्रतिबद्धसान्द्रपुलकव्याकीर्णकामेषवः
yathā--- trailokyaprathamānakīrttimahasaḥ śrīvīrarudraprabhoḥ sevārthaṃ cirayatsu kākatipure bhūpeṣu tadyoṣitaḥ / dvārāsaktadṛśo nayanti divasān vyuṣṭāśayā ca kṣapāstaddhyānapratibaddhasāndrapulakavyākīrṇakāmeṣavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कान्ताभिसरणोद्युक्ता स्मरार्ता साभिसारिका
kāntābhisaraṇodyuktā smarārtā sābhisārikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- संभ्रमैरलमल्पज्ञे ! प्रेयानस्तु महीपतिः । करेणुस्थां न पश्यामि न शृणोम्यभिसारिकाम्
yathā--- saṃbhramairalamalpajñe ! preyānastu mahīpatiḥ / kareṇusthāṃ na paśyāmi na śṛṇomyabhisārikām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ आसां नायिकानुकूलने सहायाः ॥ दूत्यो दासी सखी कारूर्धात्रेयी प्रातिवेशिनी । लिङ्गिनी शिल्पिनी स्वा च सहायाः परिकीर्तिताः
// āsāṃ nāyikānukūlane sahāyāḥ // dūtyo dāsī sakhī kārūrdhātreyī prātiveśinī / liṅginī śilpinī svā ca sahāyāḥ parikīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतासां स्वरूपमुदाहरणं च स्पष्टम् । कामशास्त्रप्रसिद्धाः पद्मनीचित्रिणीप्रभृतयो जातिविशेषा ज्ञातव्याः । संक्षेपेण नायिका त्रिविधा---मुग्धा मध्या प्रौढा चेति । उदयद्यौवना मुग्धा लजाविजितमन्मथा । लजामन्मथमध्यस्था मध्यमोदितयौवना । स्मरमन्दीकृतव्रीडा प्रौढा संपूर्णयौवना
etāsāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca spaṣṭam / kāmaśāstraprasiddhāḥ padmanīcitriṇīprabhṛtayo jātiviśeṣā jñātavyāḥ / saṃkṣepeṇa nāyikā trividhā---mugdhā madhyā prauḍhā ceti / udayadyauvanā mugdhā lajāvijitamanmathā / lajāmanmathamadhyasthā madhyamoditayauvanā / smaramandīkṛtavrīḍā prauḍhā saṃpūrṇayauvanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाक्रममुदाहरणानि । मुग्धा यथा--- मुग्धे ! यन्मनसो ऽपि गोप्यमखिलं तन्मह्यमावेद्यते किं या काचिदहं तव प्रियसखि प्रच्छाद्य किं ताम्यसि । आसक्तिस्तव रुद्रदेवनृपतावाशास्यते किं भवेदित्याल्यां प्रणयैकवाचि सुतनुर्दत्तोत्तरा व्रीडया
yathākramamudāharaṇāni / mugdhā yathā--- mugdhe ! yanmanaso 'pi gopyamakhilaṃ tanmahyamāvedyate kiṃ yā kācidahaṃ tava priyasakhi pracchādya kiṃ tāmyasi / āsaktistava rudradevanṛpatāvāśāsyate kiṃ bhavedityālyāṃ praṇayaikavāci sutanurdattottarā vrīḍayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्या यथा--- लीलाविभ्रमपूर्वरङ्गमुदितं तारुण्यमेत्य त्रपानेपथ्यान्तरबिम्बितस्मरकलालास्यप्रपञ्चश्रियः । सख्यः पश्यत काकतीयनृपतौ भावानुबन्धोज्ज्वलः को ऽप्यस्यास्तरलभ्रुवो विजयते शृङ्गारनाट्यक्रमः
madhyā yathā--- līlāvibhramapūrvaraṅgamuditaṃ tāruṇyametya trapānepathyāntarabimbitasmarakalālāsyaprapañcaśriyaḥ / sakhyaḥ paśyata kākatīyanṛpatau bhāvānubandhojjvalaḥ ko 'pyasyāstaralabhruvo vijayate śṛṅgāranāṭyakramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रौढा यथा--- सहेलं पश्यन्त्याः प्रकृतिसुभगं रुद्रनृपतिं तदात्वप्रत्युद्यद्विविधललिताटोपमधुरम् । रसप्रादुर्भावाद् युगपदुदयत्सात्त्विकमहो मृगाक्ष्यास्तारुण्ये कुसुमशरशिल्पं विजयते
prauḍhā yathā--- sahelaṃ paśyantyāḥ prakṛtisubhagaṃ rudranṛpatiṃ tadātvapratyudyadvividhalalitāṭopamadhuram / rasaprādurbhāvād yugapadudayatsāttvikamaho mṛgākṣyāstāruṇye kusumaśaraśilpaṃ vijayate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदान्तरं यथासंभवमुदाहार्यम् । गुणालंकाराणां रसमहति काव्ये विलसितं स्फुरच्छब्दार्थाभ्यां तदपि हृदयानन्दि भवति । तयोरप्युन्मेषः स्रवदमृतमाधुर्यसुभगः परं पुण्यश्लोकं चरितमनुबध्नन् विजयते
bhedāntaraṃ yathāsaṃbhavamudāhāryam / guṇālaṃkārāṇāṃ rasamahati kāvye vilasitaṃ sphuracchabdārthābhyāṃ tadapi hṛdayānandi bhavati / tayorapyunmeṣaḥ sravadamṛtamādhuryasubhagaḥ paraṃ puṇyaślokaṃ caritamanubadhnan vijayate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसप्राधान्यं यथा--- ईषदङ्कुरितविभ्रमचारौ देहपल्लवितकान्तिनि तन्व्याः । यौवने मुकुलितस्तनमात्रे पुष्पितश्च फलितश्च मनोभूः
rasaprādhānyaṃ yathā--- īṣadaṅkuritavibhramacārau dehapallavitakāntini tanvyāḥ / yauvane mukulitastanamātre puṣpitaśca phalitaśca manobhūḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् काञ्चिद्बालामालोक्य सस्पृहस्य प्रतापरुद्रस्य वचनम् । अत्र शृङ्गाररसो व्यज्यते ॥ अलङ्कारप्राधान्यं यथा--- कीर्त्तौ प्रतापरुद्रस्य विहरन्त्यां दिगन्तरे । लोकालोकतटाः शश्वद्द्रवच्चन्द्रोपलाङ्किताः
etat kāñcidbālāmālokya saspṛhasya pratāparudrasya vacanam / atra śṛṅgāraraso vyajyate // alaṅkāraprādhānyaṃ yathā--- kīrttau pratāparudrasya viharantyāṃ digantare / lokālokataṭāḥ śaśvaddravaccandropalāṅkitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र चन्द्रकान्तकुट्टिमानां लोकालोकाचलतटानां रुद्रदेवकीर्त्तौ चन्द्रिकाबुद्ध्या शश्वत् द्रवो ऽभूदिति भ्रान्तिमदलङारो व्यज्यते । व्यङ्ग्यावस्थायामलङ्कारस्यापि प्राधान्यमस्त्येव ॥ वस्तुप्राधान्यं यथा--- अवतरति वीररुद्रे काकतिवंशे त्रिलोकमहनीये । त्यक्त्वा दुग्धपयोधिं तल्पफणीशः स्वमन्दिरं प्राप्तः
atra candrakāntakuṭṭimānāṃ lokālokācalataṭānāṃ rudradevakīrttau candrikābuddhyā śaśvat dravo 'bhūditi bhrāntimadalaṅāro vyajyate / vyaṅgyāvasthāyāmalaṅkārasyāpi prādhānyamastyeva // vastuprādhānyaṃ yathā--- avatarati vīrarudre kākativaṃśe trilokamahanīye / tyaktvā dugdhapayodhiṃ talpaphaṇīśaḥ svamandiraṃ prāptaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दस्य स्फुरणं नाम प्रौढबन्धस्य डम्बरः । यो बन्धाडम्बर आरभट्यां प्रतिपादयिष्यते तच्छब्दस्फुरणम् । यथा--- क्षोणीरक्षणदक्षिणाः क्षतजगत्क्षोभा दुरीक्षक्रमाः क्षुद्रक्षत्रियपक्षशिक्षणविधौ प्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकाः । उद्दामोद्यमनस्य रुद्रनृपतेर्देर्दण्डयोश्चण्डयोर्गर्जद्दुर्जनगर्वपर्वतभिदादम्भोलयः केलयः
śabdasya sphuraṇaṃ nāma prauḍhabandhasya ḍambaraḥ / yo bandhāḍambara ārabhaṭyāṃ pratipādayiṣyate tacchabdasphuraṇam / yathā--- kṣoṇīrakṣaṇadakṣiṇāḥ kṣatajagatkṣobhā durīkṣakramāḥ kṣudrakṣatriyapakṣaśikṣaṇavidhau protkṣiptakaukṣeyakāḥ / uddāmodyamanasya rudranṛpaterderdaṇḍayoścaṇḍayorgarjaddurjanagarvaparvatabhidādambholayaḥ kelayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचुम्बितार्थसंपत्तिरर्थस्फुरणमिष्यते
acumbitārthasaṃpattirarthasphuraṇamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- खग्गे जुज्ज्ञविजिम्भिए रिवुमहीणाहंजलिं बिंबिअं पेक्खंतो जअलच्छिवासकमलं मण्णंति विण्णाणिणो । मण्णे वीरपआवरुद्दविहुणो जण्णेसु घेत्तुं उणो सिठ्ठीए रिपुजीविआइ विहिणो पत्तस्स पीढंबुअम्
yathā--- khagge jujjñavijimbhie rivumahīṇāhaṃjaliṃ biṃbiaṃ pekkhaṃto jaalacchivāsakamalaṃ maṇṇaṃti viṇṇāṇiṇo / maṇṇe vīrapaāvaruddavihuṇo jaṇṇesu ghettuṃ uṇo siṭhṭhīe ripujīviāi vihiṇo pattassa pīḍhaṃbuam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभयस्फुरणं यथा--- उद्यद्बृंहितगर्जितैः करिघटाकादम्बिनीडम्बरैः क्षोणीभृत्कटकोपरोधपटुभिः सद्यः स्फुर(ट?) द्दिक्तटैः । प्रावृटसंभ्रमशंसिनो रिपुवधूबाष्पोद्गमैर्दुर्दिनं कुर्वन्तश्चलमर्तिगण्डनृपतेर्जैत्रप्रयाणोद्यमाः
ubhayasphuraṇaṃ yathā--- udyadbṛṃhitagarjitaiḥ karighaṭākādambinīḍambaraiḥ kṣoṇībhṛtkaṭakoparodhapaṭubhiḥ sadyaḥ sphura(ṭa?) ddiktaṭaiḥ / prāvṛṭasaṃbhramaśaṃsino ripuvadhūbāṣpodgamairdurdinaṃ kurvantaścalamartigaṇḍanṛpaterjaitraprayāṇodyamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुलाचारयशः शौर्यश्रुतशीलादिवर्णनम् । क्रियते नेतुरेवं यत्तदेव बहुसंमतम्
kulācārayaśaḥ śauryaśrutaśīlādivarṇanam / kriyate neturevaṃ yattadeva bahusaṃmatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथवा प्रतिपक्षस्य वर्णयित्वा गुणान् बहून् । तज्जयान्नायकोत्कर्षवर्णनं च मतं क्वचित्
athavā pratipakṣasya varṇayitvā guṇān bahūn / tajjayānnāyakotkarṣavarṇanaṃ ca mataṃ kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाक्रममुदाहरणम्--- तत्त्वं यस्स परः पुमानवतरो यस्यान्वये काकतिक्ष्मापानां चरितं च यस्य भुवनक्षेमंकरप्रक्रमम् । श्लघा यस्य लघूकृतामरतरुस्वर्धेनुचिन्तामणिः सो ऽयं विश्वधुरंधरो विजयते श्रीवीररुद्रो नृपः
yathākramamudāharaṇam--- tattvaṃ yassa paraḥ pumānavataro yasyānvaye kākatikṣmāpānāṃ caritaṃ ca yasya bhuvanakṣemaṃkaraprakramam / ślaghā yasya laghūkṛtāmaratarusvardhenucintāmaṇiḥ so 'yaṃ viśvadhuraṃdharo vijayate śrīvīrarudro nṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्तेजः प्रतिपक्षभूपविहरद्गर्वान्धकारातपो यद्दोरर्गलविक्रमस्त्रिजगतीशुद्धान्तदौवारिकः । सो ऽप्यासीद् युधि सेवणक्षितिपतिः सन्नाहभेरीध्वनिं श्रुत्वा रुद्रनरेश्वरस्य महतो भीतः पलाय्याकुलः
yattejaḥ pratipakṣabhūpaviharadgarvāndhakārātapo yaddorargalavikramastrijagatīśuddhāntadauvārikaḥ / so 'pyāsīd yudhi sevaṇakṣitipatiḥ sannāhabherīdhvaniṃ śrutvā rudranareśvarasya mahato bhītaḥ palāyyākulaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीरोद्धते यथा रौद्रो वर्ण्यते बाह्यसंभ्रमः । यथा च धीरललिते शृङ्गारो बहुभावकृत्
dhīroddhate yathā raudro varṇyate bāhyasaṃbhramaḥ / yathā ca dhīralalite śṛṅgāro bahubhāvakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न धीरोदात्तविषये तथा वर्णनमिष्यते । कार्यतो रससंपूर्तिस्तस्मिन्नप्युचितक्रमा
na dhīrodāttaviṣaye tathā varṇanamiṣyate / kāryato rasasaṃpūrtistasminnapyucitakramā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हास्यादीनां तथान्येषां रसानामपि कीर्तनम् । मन्दोद्यमानुभावं स्याद्धीरोदात्ते तु नेतरि
hāsyādīnāṃ tathānyeṣāṃ rasānāmapi kīrtanam / mandodyamānubhāvaṃ syāddhīrodātte tu netari
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.