Vidyakara: Subhasitaratnakosa 49

तुषार-शैलाञ्जन-शैल-कल्पयोर् अभेद-भाग् ईश्वर-विश्व-रूपयोः । शरत्-पयोद-स्थ-सितार्ध-तारका- पथ-प्रतिस्पार्धि वपुर् धिनोतु वः

tuṣāra-śailāñjana-śaila-kalpayor abheda-bhāg īśvara-viśva-rūpayoḥ / śarat-payoda-stha-sitārdha-tārakā- patha-pratispārdhi vapur dhinotu vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् बद्धोर्ध्व-जटं यद्-अस्थि-मुकुटं यच्-चन्द्र-मन्दारयोर् धत्ते धाम च दाम च स्मित-लसत्-कुन्देन्द्र-नील-श्रियोः । तत् खट्वाङ्ग-रथाङ्ग-सङ्ग-विकटं श्री-कण्ठ-वैकुण्ठयोर् वन्दे नन्दिमहोक्षतार्क्ष्य-परिषन्-नानाङ्कम् एकं वपुः

yad baddhordhva-jaṭaṃ yad-asthi-mukuṭaṃ yac-candra-mandārayor dhatte dhāma ca dāma ca smita-lasat-kundendra-nīla-śriyoḥ / tat khaṭvāṅga-rathāṅga-saṅga-vikaṭaṃ śrī-kaṇṭha-vaikuṇṭhayor vande nandimahokṣatārkṣya-pariṣan-nānāṅkam ekaṃ vapuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् । (स्क्म्सौक। १६१, राजशेखरस्य) मा गर्वम् उद्वह कपोल-तले चकास्ति कान्त-स्व-हस्त-लिखिता मम मञ्जरीति । अन्यापि किं न सखि भाजनम् ईदृशीनां वैरी न चेद् भवति वेपथुर् अन्तरायः

kasyacit | (Skmsa.u.ka. 161, rājaśekharasya) mā garvam udvaha kapola-tale cakāsti kānta-sva-hasta-likhitā mama mañjarīti / anyāpi kiṃ na sakhi bhājanam īdṛśīnāṃ vairī na ced bhavati vepathur antarāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केशटस्य । (अमरु ५५; स्क्म्सौक। ११७५; स्म्व्सूमु। ८६।१४; दशरूपकदरू। २।२२, रसार्णव-सुधाकरसु। २।१९१; पद्यावलीपद्या। ३०२; भरसि। २।४।१६५) चेतः कातरतां विमुञ्च झटिति स्वास्थ्यं समालंव्यता प्राप्तासौ स्मर-मार्गण-व्रण-परित्राणौषधिः प्रेयसी । यस्याः श्वास-समीर-सौरभ-पतद्-भृङ्गावली-वारण- क्रीडा-पाणि-विधूति-कङ्कण-रणत्कारो मुहुर् मूर्च्छति

keśaṭasya | (amaru 55; Skmsa.u.ka. 1175; Smvsū.mu. 86.14; Daśarūpakada.rū. 2.22, Rasārṇava-sudhākara.su. 2.191; Padyāvalīpadyā. 302; bha.ra.si. 2.4.165) cetaḥ kātaratāṃ vimuñca jhaṭiti svāsthyaṃ samālaṃvyatā prāptāsau smara-mārgaṇa-vraṇa-paritrāṇauṣadhiḥ preyasī / yasyāḥ śvāsa-samīra-saurabha-patad-bhṛṅgāvalī-vāraṇa- krīḍā-pāṇi-vidhūti-kaṅkaṇa-raṇatkāro muhur mūrcchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् । (स्म्व्सूमु। ७०।८, स्क्म्सौक। १०४५) कथाभिर् देशानां कथम् अपि च कालेन बहुना समायाते कान्ते सखि रजनिर् अर्धं गतवती । ततो यावल्-लीला-कलह-कुपितास्मि प्रियतमे सपत्नीव प्राची दिग् इयम् अभवत् तावद् अरुणा

kasyacit | (Smvsū.mu. 70.8, Skmsa.u.ka. 1045) kathābhir deśānāṃ katham api ca kālena bahunā samāyāte kānte sakhi rajanir ardhaṃ gatavatī / tato yāval-līlā-kalaha-kupitāsmi priyatame sapatnīva prācī dig iyam abhavat tāvad aruṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विततकरे ऽप्य् अनुरागिणि मित्रे कोषं सदै९व मुद्रयतः । उचितानभिज्ञकैरव कैरवहसितं न ते चरितम्

vitatakare 'py anurāgiṇi mitre koṣaṃ sadai9va mudrayataḥ / ucitānabhijñakairava kairavahasitaṃ na te caritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव । विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति समम् आवयोर् भवनम्

pṛthukārtasvarapātraṃ bhūṣitaniḥśeṣaparijanaṃ deva / vilasatkareṇugahanaṃ samprati samam āvayor bhavanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुर् अपि गलति विवेकः स्खलति च चित्तं विनश्यति प्रज्ञा । पतति पुरुषस्य धैर्यं विषयविषाघूर्णिते मनसि

gurur api galati vivekaḥ skhalati ca cittaṃ vinaśyati prajñā / patati puruṣasya dhairyaṃ viṣayaviṣāghūrṇite manasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजनि विद्वन्मध्ये वरसुरतसमागमे वरस्त्रीणाम् । साध्वसदूषितहृदयो वाक्पटुर् अपि कातरीभवति

rājani vidvanmadhye varasuratasamāgame varastrīṇām / sādhvasadūṣitahṛdayo vākpaṭur api kātarībhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुर् अपि गलति विवेकः स्खलति च चित्तं विनश्यति प्रज्ञा ।* पतति पुरुषस्य धैर्यं विषय-विषाघूर्णिते मनसि ॥ विद्स्र्क् ४९।८ *(१६४५) ॥* राजनि विद्वन्-मध्ये वर-सुरत-समागमे वर-स्त्रीणाम् ।* साध्वस-दूषित-हृदयो वाक्-पटुर् अपि कातरी-भवति ॥ विद्स्र्क् ४९।९ *(१६४६) ॥* किंशुके किं शुकः कुर्यात् फलिते ऽपि बुभुक्षितः । अदातरि समृद्धे ऽपि किं कुर्युर् अनुजीविनः

gurur api galati vivekaḥ skhalati ca cittaṃ vinaśyati prajñā /* patati puruṣasya dhairyaṃ viṣaya-viṣāghūrṇite manasi // VidSrk 49.8 *(1645) //* rājani vidvan-madhye vara-surata-samāgame vara-strīṇām /* sādhvasa-dūṣita-hṛdayo vāk-paṭur api kātarī-bhavati // VidSrk 49.9 *(1646) //* kiṃśuke kiṃ śukaḥ kuryāt phalite 'pi bubhukṣitaḥ / adātari samṛddhe 'pi kiṃ kuryur anujīvinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहम् इह स्थितवत्य् अपि तावकी त्वम् अपि तत्र वसन्न् अपि मामकः । हृदय-संगतम् एव सुसंगतं न तनु-संगतम् आर्य सुसंगतम्

aham iha sthitavaty api tāvakī tvam api tatra vasann api māmakaḥ / hṛdaya-saṃgatam eva susaṃgataṃ na tanu-saṃgatam ārya susaṃgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्याम् आलोकयतां कलाः कलयतां छायाः समाचिन्वतां क्लेशः केवलम् अङ्गुलीर् दलयतां मौहूर्तिकानाम् अयम् । धन्या सा रजनी तद् एव सुदिनं धन्यः स एव क्षणो यत्राझात-चरश्-चिरान् नयनयोः सीमानम् एति प्रियः

dyām ālokayatāṃ kalāḥ kalayatāṃ chāyāḥ samācinvatāṃ kleśaḥ kevalam aṅgulīr dalayatāṃ mauhūrtikānām ayam / dhanyā sā rajanī tad eva sudinaṃ dhanyaḥ sa eva kṣaṇo yatrājhāta-caraś-cirān nayanayoḥ sīmānam eti priyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् । (स्क्म्सौक। २११६, वसुधरस्य) तेषां त्वं निधिर् आगसाम् असहना मानोन्नता साप्य् अतो गन्तव्यं भवया न तद् गृहम् इति त्वं वार्यसे यासि चेत् । गाढं मेखलया बलान् नियमितः कर्णोत्पलैस् ताडितः क्षिप्तः पाद-तले तद्-एक-शरणो मन्ये चिरं स्थास्यसि

kasyacit | (Skmsa.u.ka. 2116, vasudharasya) teṣāṃ tvaṃ nidhir āgasām asahanā mānonnatā sāpy ato gantavyaṃ bhavayā na tad gṛham iti tvaṃ vāryase yāsi cet / gāḍhaṃ mekhalayā balān niyamitaḥ karṇotpalais tāḍitaḥ kṣiptaḥ pāda-tale tad-eka-śaraṇo manye ciraṃ sthāsyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाने सासहना स चाहम् अपकृन् मय्य् अङ्गण-स्थे पुनस् तस्याः संभविता स साध्वस-भरः को ऽपि प्रकोपापहः । येनोद्यत्-पुलकैः प्रकम्प-विकलैर् अङ्गैः क्व कर्णोत्पलं कुत्रात्मा क्व च मेखलेति गलति प्रायः स मान-ग्रहः

jāne sāsahanā sa cāham apakṛn mayy aṅgaṇa-sthe punas tasyāḥ saṃbhavitā sa sādhvasa-bharaḥ ko 'pi prakopāpahaḥ / yenodyat-pulakaiḥ prakampa-vikalair aṅgaiḥ kva karṇotpalaṃ kutrātmā kva ca mekhaleti galati prāyaḥ sa māna-grahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुरुष्क-भोजदेवयोः । (स्क्म्सौक। २११८, वसुन्धरस्य) जातानन्तरम् एव यस्य मधुरां मूर्ति-श्रियं पश्यतः सद्यः पुत्र-महोत्सवागत-वधू-वर्गस्य शृङ्गारिणः । उन्नीयान्य-युवास्य-कालिम-करीं तारुण्य-रम्याम् इमां धन्यं जन्म सहामुनैक-समयं न प्राप्य तप्तं हृदा

turuṣka-bhojadevayoḥ | (Skmsa.u.ka. 2118, vasundharasya) jātānantaram eva yasya madhurāṃ mūrti-śriyaṃ paśyataḥ sadyaḥ putra-mahotsavāgata-vadhū-vargasya śṛṅgāriṇaḥ / unnīyānya-yuvāsya-kālima-karīṃ tāruṇya-ramyām imāṃ dhanyaṃ janma sahāmunaika-samayaṃ na prāpya taptaṃ hṛdā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वल्लणस्य सीत्कारं शिक्षयति व्रणयत्य् अधरं तनोति रोमाञ्चम् । नागरकः किम् उ मिलितो न हि न हि सखि हैमनः पवनः

vallaṇasya sītkāraṃ śikṣayati vraṇayaty adharaṃ tanoti romāñcam / nāgarakaḥ kim u milito na hi na hi sakhi haimanaḥ pavanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वल्लणस्य -- सीत्कारं शिक्षयति व्रणयत्य् अधरं तनोति रोमाञ्चम् ।* नागरकः किम् उ मिलितो न हि न हि सखि हैमनः पवनः ॥ विद्स्र्क् ४९।१६ *(१६५३) ॥* स-व्रीडार्ध-निरीक्षणं यद् उभयोर् यद् दूतिका-प्रेषणं चाद्य-श्वो भविता समागम इति प्रीत्या प्रमोदश् वा यः । प्राप्ते चैव समागमे सरभसं यच् चुम्बनालिङ्गनान्य् एतत्-काम-फलं तद् एव सुरतं शेषः पशूनाम् इव

vallaṇasya -- sītkāraṃ śikṣayati vraṇayaty adharaṃ tanoti romāñcam /* nāgarakaḥ kim u milito na hi na hi sakhi haimanaḥ pavanaḥ // VidSrk 49.16 *(1653) //* sa-vrīḍārdha-nirīkṣaṇaṃ yad ubhayor yad dūtikā-preṣaṇaṃ cādya-śvo bhavitā samāgama iti prītyā pramodaś vā yaḥ / prāpte caiva samāgame sarabhasaṃ yac cumbanāliṅganāny etat-kāma-phalaṃ tad eva surataṃ śeṣaḥ paśūnām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यापि । (स्व्सुआ। २२३७, स्प्द्शाप। ३७८०, स्क्म्सौक। ११६८) पश्योदञ्चद् अवाञ्चद् अञ्चित-वपुः पश्चार्ध-पूर्वार्ध-भाक् स्तब्धोत्तानित-पृष्ठ-निष्ठित-मनाग्-भुग्नाग्र-लाङ्गूल-भृत् । दंष्ट्रा-कोटि-विसंकटास्य-कुहरः कुर्वन् सटाम् उत्कटां उत्कर्णः कुरुते क्रमं करि-पतौ क्रूराकृतिः केशरी

kasyāpi | (Svsu.ā. 2237, Spdśā.pa. 3780, Skmsa.u.ka. 1168) paśyodañcad avāñcad añcita-vapuḥ paścārdha-pūrvārdha-bhāk stabdhottānita-pṛṣṭha-niṣṭhita-manāg-bhugnāgra-lāṅgūla-bhṛt / daṃṣṭrā-koṭi-visaṃkaṭāsya-kuharaḥ kurvan saṭām utkaṭāṃ utkarṇaḥ kurute kramaṃ kari-patau krūrākṛtiḥ keśarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते मेकल-कन्यका-प्रणयिनः पाताल-मूल-स्पृशः संत्रासं जनयन्ति विन्ध्य-भिदुरा वारां प्रवाहाः पुरः । लीलोन्मूलित-नर्तित-प्रतिहत-व्यावर्तित-प्रेरित- त्यक्त-स्वीकृत-निह्नुत-प्रचलित-प्रोद्धूत-तीर-द्रुमाः

ete mekala-kanyakā-praṇayinaḥ pātāla-mūla-spṛśaḥ saṃtrāsaṃ janayanti vindhya-bhidurā vārāṃ pravāhāḥ puraḥ / līlonmūlita-nartita-pratihata-vyāvartita-prerita- tyakta-svīkṛta-nihnuta-pracalita-proddhūta-tīra-drumāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यापि । (स्क्म्सौक। २०५२) वातैः शीकर-बन्धुभिः श्रुति-सुखैर् हंसावली-निस्वनैर् प्रोत्फुल्लैः कमलैः पयोभिर् अमलैर् नीत्वा परां निर्वृतिम् । पश्चात् क्षीण-धनां बहिर् निज-दशां दृष्ट्वा मृणाल-च्छलाद् अर्थिभ्यः प्रददौ नवेन्दु-विशदान्य् अस्थीनि पद्माकरः

kasyāpi | (Skmsa.u.ka. 2052) vātaiḥ śīkara-bandhubhiḥ śruti-sukhair haṃsāvalī-nisvanair protphullaiḥ kamalaiḥ payobhir amalair nītvā parāṃ nirvṛtim / paścāt kṣīṇa-dhanāṃ bahir nija-daśāṃ dṛṣṭvā mṛṇāla-cchalād arthibhyaḥ pradadau navendu-viśadāny asthīni padmākaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् । (स्क्म्सौक। १७४९, भव्यस्य) विद्यते स न हि कश्चिद् उपायः सर्व-लोक-परितोष-करो यः । सर्वथा स्वहितम् आचरणीयं किं करिष्यति जनो बहु-जल्पः

kasyacit | (Skmsa.u.ka. 1749, bhavyasya) vidyate sa na hi kaścid upāyaḥ sarva-loka-paritoṣa-karo yaḥ / sarvathā svahitam ācaraṇīyaṃ kiṃ kariṣyati jano bahu-jalpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चापस्यैव परं कोटि- विभवत्वं विराजते । यस्माल् लभन्ते लक्षाणि निर्गुणा अपि मार्गणाः

cāpasyaiva paraṃ koṭi- vibhavatvaṃ virājate / yasmāl labhante lakṣāṇi nirguṇā api mārgaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा९पि कोषपानं भ्रमरयुवा पुरत एव कमलिन्याः । अभिलषति बकुलकलिकां मधुलिहि मलिने कुतः सत्यम्

kṛtvā9pi koṣapānaṃ bhramarayuvā purata eva kamalinyāḥ / abhilaṣati bakulakalikāṃ madhulihi maline kutaḥ satyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वापि कोष-पानं भ्रमर-युवा पुरत एव कमलिन्याः ।* अभिलषति बकुल-कलिकां मधुलिहि मलिने कुतः सत्यम् ॥ विद्स्र्क् ४९।२३ *(१६६०) ॥* ग्रामे ऽस्मिन् पथिकाय नैव वसतिः पान्थाधुना दीयते रात्राव् अत्र विवाह-मण्डप-तले पान्थः प्रसुप्तो युवा । तेनोद्गीय खलेन गर्जति घने स्मृत्वा प्रिया यत्-कृतं तेनाद्यापि करङ्क-दण्ड-पतनाशङ्की जनस् तिष्ठति

kṛtvāpi koṣa-pānaṃ bhramara-yuvā purata eva kamalinyāḥ /* abhilaṣati bakula-kalikāṃ madhulihi maline kutaḥ satyam // VidSrk 49.23 *(1660) //* grāme 'smin pathikāya naiva vasatiḥ pānthādhunā dīyate rātrāv atra vivāha-maṇḍapa-tale pānthaḥ prasupto yuvā / tenodgīya khalena garjati ghane smṛtvā priyā yat-kṛtaṃ tenādyāpi karaṅka-daṇḍa-patanāśaṅkī janas tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आतपे धृतिमता सह वध्वा यामिनीविरहिणा विहगेन । सेहिरे न किरणा हिमरश्मेर् दुःखिते मनसि सर्वम् असह्यम्

ātape dhṛtimatā saha vadhvā yāminīvirahiṇā vihagena / sehire na kiraṇā himaraśmer duḥkhite manasi sarvam asahyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् । (स्प्द्शाप। ३८९३, स्क्म्सौक। ९१०) आतपे धृतिमता सह वध्वा यामिनी-विरहिणा विहगेन ।* सेहिरे न किरणा हिम-रश्मेर् दुःखिते मनसि सर्वम् असह्यम् ॥ विद्स्र्क् ४९।२५ *(१६६२) ॥* उन्मुद्री-कृत-विश्व-विस्मय-भरैस् तत् तन् महार्घैर् गुणैर् दुर्गाधे हृदयाम्बुधौ तव भवेन् नः सूक्ति-गङ्गा यदि । विश्व-श्वित्र-मतङ्गिनी-घन-रस-स्यन्दिन्य् अमन्द-ध्वनिर् गङ्गा-सागर-संगमः पुनर् इवापूर्वः समुन्मीलति

kasyacit | (Spdśā.pa. 3893, Skmsa.u.ka. 910) ātape dhṛtimatā saha vadhvā yāminī-virahiṇā vihagena /* sehire na kiraṇā hima-raśmer duḥkhite manasi sarvam asahyam // VidSrk 49.25 *(1662) //* unmudrī-kṛta-viśva-vismaya-bharais tat tan mahārghair guṇair durgādhe hṛdayāmbudhau tava bhaven naḥ sūkti-gaṅgā yadi / viśva-śvitra-mataṅginī-ghana-rasa-syandiny amanda-dhvanir gaṅgā-sāgara-saṃgamaḥ punar ivāpūrvaḥ samunmīlati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतन् मन्द-विपक्व-तिन्दुक-फल-श्यामोदरापाण्डुर- प्रान्तं हन्त पुलिन्द-सुन्दर-कर-स्पर्श-क्षमं लक्ष्यते । तत्-पल्ली-पति-पुत्रि कुञ्जर-कुलं जीवाभयाभ्यर्थना दीनं त्वाम् अनुनाथति स्तन-युगं पत्रावृतं मा कृथाः

etan manda-vipakva-tinduka-phala-śyāmodarāpāṇḍura- prāntaṃ hanta pulinda-sundara-kara-sparśa-kṣamaṃ lakṣyate / tat-pallī-pati-putri kuñjara-kulaṃ jīvābhayābhyarthanā dīnaṃ tvām anunāthati stana-yugaṃ patrāvṛtaṃ mā kṛthāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वल्लणस्य । (स्क्म्सौक। ८५१, क्प् १४२) ह्रिया सर्वस्यासौ हरति विदितास्मीति वदनं द्वयोर् दृष्ट्वालापं कलयति कथाम् आत्म-विषयाम् । सखीषु स्मेरासु प्रकटयति वैलक्ष्यम् अधिकं प्रिया प्रायेणास्ते हृदय-निहितातङ्क-विधुरा

vallaṇasya | (Skmsa.u.ka. 851, Kp 142) hriyā sarvasyāsau harati viditāsmīti vadanaṃ dvayor dṛṣṭvālāpaṃ kalayati kathām ātma-viṣayām / sakhīṣu smerāsu prakaṭayati vailakṣyam adhikaṃ priyā prāyeṇāste hṛdaya-nihitātaṅka-vidhurā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणवद् अगुणवद् वा कुर्वता कर्म-जातं परिणतिर् अवधार्या यत्नतः पण्डितेन । अतिरभस-कृतानां कर्मणाम् आ विपत्तेर् भवति हृदय-दाही शल्य-तुल्यो विपाकः

guṇavad aguṇavad vā kurvatā karma-jātaṃ pariṇatir avadhāryā yatnataḥ paṇḍitena / atirabhasa-kṛtānāṃ karmaṇām ā vipatter bhavati hṛdaya-dāhī śalya-tulyo vipākaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षाः कर्दम-हेतवः प्रतिदिनं तापस्य मूलं शरद् हेमन्ते जडता तथैव शिशिरे ऽप्य् आयास्यते वायुना । चित्तोन्माद-करो वसन्त-समयो ग्रीष्मो ऽपि चण्डातपः कालः काल इति प्रहृष्यति जनः कालस्य का रम्यता

varṣāḥ kardama-hetavaḥ pratidinaṃ tāpasya mūlaṃ śarad hemante jaḍatā tathaiva śiśire 'py āyāsyate vāyunā / cittonmāda-karo vasanta-samayo grīṣmo 'pi caṇḍātapaḥ kālaḥ kāla iti prahṛṣyati janaḥ kālasya kā ramyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टि-रोध-करं यूनां यौवन-प्रभवं तमः । अरत्नालोक-संहार्यम् अवार्यं सूर्य-रश्मिभिः

dṛṣṭi-rodha-karaṃ yūnāṃ yauvana-prabhavaṃ tamaḥ / aratnāloka-saṃhāryam avāryaṃ sūrya-raśmibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपात-मात्र-रसिके सरसीरुहस्य किं बीजम् अर्पयितुम् इच्छसि वापिकायाम् । कालः कलिर् जगद् इदं न कृतज्ञम् अज्ञे स्थित्वा हनिष्यति तवैव मुखस्य शोभाम्

āpāta-mātra-rasike sarasīruhasya kiṃ bījam arpayitum icchasi vāpikāyām / kālaḥ kalir jagad idaṃ na kṛtajñam ajñe sthitvā haniṣyati tavaiva mukhasya śobhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रियाण्य् अपि कुर्वाणो यः प्रियः प्रिय एव सः । दग्ध-मन्दिर-सारे ऽपि कस्य वह्नाव् अनादरः

apriyāṇy api kurvāṇo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ / dagdha-mandira-sāre 'pi kasya vahnāv anādaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं काणः शुक्रो विषम-चरणः सूर्य-तनयः क्षताङ्गो ऽयं राहुर् विकल-महिमा शीत-किरणः । अजानानस् तेषाम् अपि नियत-कर्म स्वक-फलं ग्रह-ग्राम-ग्रस्ता वयम् इति जनो ऽयं प्रलपति

ayaṃ kāṇaḥ śukro viṣama-caraṇaḥ sūrya-tanayaḥ kṣatāṅgo 'yaṃ rāhur vikala-mahimā śīta-kiraṇaḥ / ajānānas teṣām api niyata-karma svaka-phalaṃ graha-grāma-grastā vayam iti jano 'yaṃ pralapati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कनक-भूषण-संग्रहणोचितो यदि मणिस् त्रपुणि प्रतिबध्यते । न स विरौति न चापि न शोभते भवति योजयितुर् वचनीयता

kanaka-bhūṣaṇa-saṃgrahaṇocito yadi maṇis trapuṇi pratibadhyate / na sa virauti na cāpi na śobhate bhavati yojayitur vacanīyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमस्यामो देवान् ननु हत-विधेस् ते ऽपि वशगा विधिर् वन्द्यः सो ऽपि प्रतिनियत-कर्मैक-फलदः । फलं कर्मायत्तं यदि किम् अपरैः किं च विधिना नमः सत्-कर्मभ्यो विधिर् अपि न येभ्यः प्रभवति

namasyāmo devān nanu hata-vidhes te 'pi vaśagā vidhir vandyaḥ so 'pi pratiniyata-karmaika-phaladaḥ / phalaṃ karmāyattaṃ yadi kim aparaiḥ kiṃ ca vidhinā namaḥ sat-karmabhyo vidhir api na yebhyaḥ prabhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भर्तृहरेः (नीतिशतक ९२) यदा विगृह्णाति तदा हतं यशः करोति मैत्रीम् अथ दूषिता गुणाः । स्थितः समीक्ष्योभयता परीक्षकः करोत्य् अवज्ञोपहतं पृथग् जनम्

bhartṛhareḥ (nītiśataka 92) yadā vigṛhṇāti tadā hataṃ yaśaḥ karoti maitrīm atha dūṣitā guṇāḥ / sthitaḥ samīkṣyobhayatā parīkṣakaḥ karoty avajñopahataṃ pṛthag janam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णे देवि नमस् तुभ्यं कृत-कृत्यासि साम्प्रतम् । अनन्त-नाम यद् रूपं तत् त्वया वामनी-कृतम्

tṛṣṇe devi namas tubhyaṃ kṛta-kṛtyāsi sāmpratam / ananta-nāma yad rūpaṃ tat tvayā vāmanī-kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा याताः केचित् तद् अनु चलिताः केचिद् अपरे विषादः को ऽस्माकं न हि न वयम् अप्य् अत्र गमिनः । मनः-खेदस् त्व् एवं कथम् अकृत-संकेत-विधयो महा-मार्गे ऽस्मिन् नो नयन-पथम् एष्यन्ति सुहृदः

purā yātāḥ kecit tad anu calitāḥ kecid apare viṣādaḥ ko 'smākaṃ na hi na vayam apy atra gaminaḥ / manaḥ-khedas tv evaṃ katham akṛta-saṃketa-vidhayo mahā-mārge 'smin no nayana-patham eṣyanti suhṛdaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्-मार्गे तावद् आस्ते प्रभवति पुरुषस् तावद् एवेन्द्रियाणां लज्जां तावद् विधत्ते विनयम् अपि समालम्बते तावद् एव । भ्रू-चापाकृष्ट-मुक्ताः श्रवण-पथ-गता नील-पक्ष्माण एते यावल् लीलावतीनां न हृदि धृति-मुषो दृष्टि-बाणाः पतन्ति

san-mārge tāvad āste prabhavati puruṣas tāvad evendriyāṇāṃ lajjāṃ tāvad vidhatte vinayam api samālambate tāvad eva / bhrū-cāpākṛṣṭa-muktāḥ śravaṇa-patha-gatā nīla-pakṣmāṇa ete yāval līlāvatīnāṃ na hṛdi dhṛti-muṣo dṛṣṭi-bāṇāḥ patanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्वन्य् अस्य वधूर् वियोग-विधुरा भर्तुः स्मरन्ती यदि प्राणान् उज्झति कस्य तन् महद् अहो संजायते किल्बिषम् । इत्य् एवं पथिकः करोति हृदये यावत् तरोर् मूर्धनि प्रोद्घुष्टं पर-पुष्टया तव तवेत्य् उच्चैर् वचो ऽनेकशः

adhvany asya vadhūr viyoga-vidhurā bhartuḥ smarantī yadi prāṇān ujjhati kasya tan mahad aho saṃjāyate kilbiṣam / ity evaṃ pathikaḥ karoti hṛdaye yāvat taror mūrdhani prodghuṣṭaṃ para-puṣṭayā tava tavety uccair vaco 'nekaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्राक्षीद् अपनिद्र-कोरक-भर-व्यानम्र-वल्ली-स्खलद्- धूली-दुर्दिन-सूदिताम्बरम् असाव् उद्यानम् उर्वीपतिः । आस्थानी-भवनं वसन्त-नृपतेर् देवस्य चेतो-भुवः सत्रागारम् अनुत्तरं मधुलिहाम् एकं प्रपा-मण्डपम्

adrākṣīd apanidra-koraka-bhara-vyānamra-vallī-skhalad- dhūlī-durdina-sūditāmbaram asāv udyānam urvīpatiḥ / āsthānī-bhavanaṃ vasanta-nṛpater devasya ceto-bhuvaḥ satrāgāram anuttaraṃ madhulihām ekaṃ prapā-maṇḍapam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदनज्वरम् अपनेतुं कुरु सम्प्रति सततम् औषधद्वितयम् । बालाधरमधुपानं कुचपीडनमुष्टियोगं च

madanajvaram apanetuṃ kuru samprati satatam auṣadhadvitayam / bālādharamadhupānaṃ kucapīḍanamuṣṭiyogaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदन-ज्वरम् अपनेतुं कुरु संप्रति सततम् औषध-द्वितयम् ।* बाला-धर-मधु-पानं कुच-पीडन-मुष्टि-योगं च ॥ विद्स्र्क् ४९।४३ *(१६८०) ॥* उपचार-विधिज्ञो ऽपि निर्धनः किं करिष्यति । निरङ्कुश इवारूढो मत्त-द्विरद-मूर्धनि

madana-jvaram apanetuṃ kuru saṃprati satatam auṣadha-dvitayam /* bālā-dhara-madhu-pānaṃ kuca-pīḍana-muṣṭi-yogaṃ ca // VidSrk 49.43 *(1680) //* upacāra-vidhijño 'pi nirdhanaḥ kiṃ kariṣyati / niraṅkuśa ivārūḍho matta-dvirada-mūrdhani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्या नाम किम् अत्र नास्ति विदितं यद् वीक्ष्यमाणो ऽप्य् अयं लोको मूक इवास्ति मां प्रति पुनः सर्वो जनस् तप्यते । शक्यं दर्शयितुं न पूग-फलवत् कृत्वा द्विधेदं वपुर् यत् सत्यं सखि वीक्षितः खलु मया नूनं चतुर्थ्याः शशी

kasyā nāma kim atra nāsti viditaṃ yad vīkṣyamāṇo 'py ayaṃ loko mūka ivāsti māṃ prati punaḥ sarvo janas tapyate / śakyaṃ darśayituṃ na pūga-phalavat kṛtvā dvidhedaṃ vapur yat satyaṃ sakhi vīkṣitaḥ khalu mayā nūnaṃ caturthyāḥ śaśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खुराघातैः शृङ्गैः प्रतिदिनम् अलं हन्ति पथिकान् भृशं शस्योत्सादैः सकल-नगराख्यात-पटिमा । युगं नैव स्कन्धे वहति नितरां याति धरणीं वरं शून्या शाला न च पुनर् अयं दुष्ट-वृषभः

khurāghātaiḥ śṛṅgaiḥ pratidinam alaṃ hanti pathikān bhṛśaṃ śasyotsādaiḥ sakala-nagarākhyāta-paṭimā / yugaṃ naiva skandhe vahati nitarāṃ yāti dharaṇīṃ varaṃ śūnyā śālā na ca punar ayaṃ duṣṭa-vṛṣabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूरोत्पीडे तडागस्य परीवाहः प्रतिक्रिया । शोक-क्षोभे च हृदयं प्रलापैर् अवधार्यते

pūrotpīḍe taḍāgasya parīvāhaḥ pratikriyā / śoka-kṣobhe ca hṛdayaṃ pralāpair avadhāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धिक् चन्दनं कैव सुधा वराकी किम् इन्दुना हारितम् अब्ज-कन्दैः । न वेद्मि तद् वस्तु यद् अत्र लोके सुताङ्ग-धूलेर् उपमान-पात्रम्

dhik candanaṃ kaiva sudhā varākī kim indunā hāritam abja-kandaiḥ / na vedmi tad vastu yad atra loke sutāṅga-dhūler upamāna-pātram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यौवनं चलम् अपायि शरीरं गत्वरं वसु विमृश्य विशिष्टः । नान्य-जन्म-गत-तिक्त-विपाकं दृष्ट-सौख्यम् अपि कर्म विधत्ते

yauvanaṃ calam apāyi śarīraṃ gatvaraṃ vasu vimṛśya viśiṣṭaḥ / nānya-janma-gata-tikta-vipākaṃ dṛṣṭa-saukhyam api karma vidhatte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधो ऽधः पश्यतः कस्य महिमा नोपजायते । उपर्य् उपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति

adho 'dhaḥ paśyataḥ kasya mahimā nopajāyate / upary upari paśyantaḥ sarva eva daridrati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिमिरम् इदम् इन्दुबिम्बात् पूतिर् गन्धो ऽयम् अम्बुरहकोषात् । निन्दितम् अभिजातमुखाद् यद् अलीकं वचनम् उच्चरति

timiram idam indubimbāt pūtir gandho 'yam amburahakoṣāt / ninditam abhijātamukhād yad alīkaṃ vacanam uccarati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिमिरम् इदम् इन्दु-बिम्बात् पूतिर् गन्धो ऽयम् अम्बुरहकोषात् अम्बुरुह-कोषात् ।* निन्दितम् अभिजात-मुखाद् यद् अलीकं वचनम् उच्चरति ॥ विद्स्र्क् ४९।५१ *(१६८८) ॥* यो नीवार-तृणाग्र-मुष्टि-कवलैः संवर्धितः शैशवे पीतं येन सरोजिनी-दल-पुटे होमावशिष्टं पयः । तद् दानासव-पान-मत्त-मधुप व्यालोल-गण्डं गजं सोत्कण्ठं सभयं च पश्यति शनैर् दूरे स्थितस् तापसः

timiram idam indu-bimbāt pūtir gandho 'yam amburahakoṣāt amburuha-koṣāt /* ninditam abhijāta-mukhād yad alīkaṃ vacanam uccarati // VidSrk 49.51 *(1688) //* yo nīvāra-tṛṇāgra-muṣṭi-kavalaiḥ saṃvardhitaḥ śaiśave pītaṃ yena sarojinī-dala-puṭe homāvaśiṣṭaṃ payaḥ / tad dānāsava-pāna-matta-madhupa vyālola-gaṇḍaṃ gajaṃ sotkaṇṭhaṃ sabhayaṃ ca paśyati śanair dūre sthitas tāpasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् । (स्व्सुआ। ६३७, स्प्द्शाप। ९१८, स्क्म्सौक। १८४३, मनोकस्य) पाणि-प्रेङ्खणतो विशीर्ण-शिरसः स्वेदावरुग्ण-श्रियस् ता कृत्याकृति-लेशतो मनसि नः किंचित् प्रतीतं गताः । वैचित्र्यापुनर् उक्त-लाञ्छन-भृतः खण्डेन वाक्येन वा व्याक्षेपं कथयन्ति पक्ष्मल-दृशो लेखाक्षर-श्रेणयः

kasyacit | (Svsu.ā. 637, Spdśā.pa. 918, Skmsa.u.ka. 1843, manokasya) pāṇi-preṅkhaṇato viśīrṇa-śirasaḥ svedāvarugṇa-śriyas tā kṛtyākṛti-leśato manasi naḥ kiṃcit pratītaṃ gatāḥ / vaicitryāpunar ukta-lāñchana-bhṛtaḥ khaṇḍena vākyena vā vyākṣepaṃ kathayanti pakṣmala-dṛśo lekhākṣara-śreṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजशेखरस्य (व्स्ब्विशाभ। ३।२२, स्क्म्सौक। १००२) ताडीदलं यद् अकठोरम् इदं यद् अत्र मुद्रा स्तनाङ्क-घन-चन्दन-पङ्क-मूर्तिः । यद् बन्धनं बिसलतातनुतन्तवश् च कस्याश्चिद् एष गलितस् तद् अनङ्ग-लेखः

rājaśekharasya (Vsbvi.śā.bha. 3.22, Skmsa.u.ka. 1002) tāḍīdalaṃ yad akaṭhoram idaṃ yad atra mudrā stanāṅka-ghana-candana-paṅka-mūrtiḥ / yad bandhanaṃ bisalatātanutantavaś ca kasyāścid eṣa galitas tad anaṅga-lekhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृणालम् एतद् वलयीकृतं तया तदीय एवै७ष वतंसपल्लवः । इदं च तस्याः कदलीदलांशुकं यद् अत्र संक्रान्त इव स्मरज्वरः

mṛṇālam etad valayīkṛtaṃ tayā tadīya evai7ṣa vataṃsapallavaḥ / idaṃ ca tasyāḥ kadalīdalāṃśukaṃ yad atra saṃkrānta iva smarajvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजशेखरस्य । (व्स्ब्विशाभ। ३।२१, स्र्क् सौक। १००१) मृणालम् एतद् वलयी-कृतं तया तदीय एवैष वतंस-पल्लवः ।* इदं च तस्याः कदली-दलांशुकं यद् अत्र संक्रान्त इव स्मर-ज्वरः ॥ विद्स्र्क् ४९।५५ *(१६९२) ॥* राजशेखरस्यामी -- मधुर् मासो रम्यो विपिनम् अजनं त्वं च तरुणी स्फुरत्-कामावेशे वयसि वयम् अप्य् आहित-भराः । व्रजत्व् अम्बा मुग्धे क्षणम् इह विलम्बस्व यदि वा स्फुटस् तावज् जातः पिशुन-वचसाम् एष विषयः

rājaśekharasya | (Vsbvi.śā.bha. 3.21, Srk sa.u.ka. 1001) mṛṇālam etad valayī-kṛtaṃ tayā tadīya evaiṣa vataṃsa-pallavaḥ /* idaṃ ca tasyāḥ kadalī-dalāṃśukaṃ yad atra saṃkrānta iva smara-jvaraḥ // VidSrk 49.55 *(1692) //* rājaśekharasyāmī -- madhur māso ramyo vipinam ajanaṃ tvaṃ ca taruṇī sphurat-kāmāveśe vayasi vayam apy āhita-bharāḥ / vrajatv ambā mugdhe kṣaṇam iha vilambasva yadi vā sphuṭas tāvaj jātaḥ piśuna-vacasām eṣa viṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वल्लणस्य -- मुनीन्दोर् वाग्-बिन्दुः प्रवितत-सुधा-पूर-परमो न चेच् चिन्ता-पात्रे मिलति कथम् अप्य् अस्य मनसः । कुतः प्राप्य प्रीतिं तुहिन-गिरि-गर्भ-स्थिति-जुषो ऽप्य् असह्यः सह्येत प्रिय-विरह-दाह-व्यतिकरः

vallaṇasya -- munīndor vāg-binduḥ pravitata-sudhā-pūra-paramo na cec cintā-pātre milati katham apy asya manasaḥ / kutaḥ prāpya prītiṃ tuhina-giri-garbha-sthiti-juṣo 'py asahyaḥ sahyeta priya-viraha-dāha-vyatikaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मकीर्तेः -- सर्वस्यैव हि लोकस्य बहुमानं यद् आत्मनि । विष्णोर् माया-सहस्रस्य इयम् एका गरीयसी

dharmakīrteḥ -- sarvasyaiva hi lokasya bahumānaṃ yad ātmani / viṣṇor māyā-sahasrasya iyam ekā garīyasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृशः काणः खञ्जः श्रवण-विकलः पुच्छ-रहितः क्षुधा-क्षामो जीर्णः पिठरक-कपालार्पित-गलः । व्रणैः पूय-क्लिन्नैः क्रिमि-कुल-चितैर् आचित-तनुः शुनीम् अभ्येति श्वा हतम् अपि निहन्त्य् एव मदनः

kṛśaḥ kāṇaḥ khañjaḥ śravaṇa-vikalaḥ puccha-rahitaḥ kṣudhā-kṣāmo jīrṇaḥ piṭharaka-kapālārpita-galaḥ / vraṇaiḥ pūya-klinnaiḥ krimi-kula-citair ācita-tanuḥ śunīm abhyeti śvā hatam api nihanty eva madanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तरन्तो दृश्यन्ते बहव इह गम्भीर-सरसि स्वसाराभ्याम् आभ्यां हृदि विदधतः कौतुक-शतम् । प्रविश्यान्तर्लीनं किम् अपि सुविवेच्योद्धरति यश् चिरं रुद्ध-श्वासः स खलु पुनर् एतेषु विरलः

taranto dṛśyante bahava iha gambhīra-sarasi svasārābhyām ābhyāṃ hṛdi vidadhataḥ kautuka-śatam / praviśyāntarlīnaṃ kim api suvivecyoddharati yaś ciraṃ ruddha-śvāsaḥ sa khalu punar eteṣu viralaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.