Aryasura: Jatakamala 12

आत्मलज्जयैव सत्पुरुषा नाचारवेलां लङ्घयन्ति ॥ तद्यथानुश्रूयते । बोधिसत्त्वः किल कस्मिंश् चिद् अनुपाक्रुष्टगोत्रचारित्रे स्वधर्मानुवृत्तिप्रकाशयशसि विनयाचारश्लाघिनि महति ब्राह्मणकुले जन्मपरिग्रहं चकार । स यथाक्रमं गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मादिभिः कृतसंस्कारो वेदाध्ययननिमित्तं श्रुताभिजनाचारसंपन्ने गुरौ प्रतिवसति स्म । तस्य श्रुतग्रहणधारणपाटवं च भक्त्यन्वयश् च विनयः स्वकुलप्रसिद्धः । पूर्वे वयस्य् अपि शमाभरणा स्थितिश् च प्रेमप्रसादसुमुखं गुरुम् अस्य चक्रुः

ātmalajjayaiva satpuruṣā nācāravelāṃ laṅghayanti // tadyathānuśrūyate / bodhisattvaḥ kila kasmiṃś cid anupākruṣṭagotracāritre svadharmānuvṛttiprakāśayaśasi vinayācāraślāghini mahati brāhmaṇakule janmaparigrahaṃ cakāra / sa yathākramaṃ garbhādhānapuṃsavanasīmantonnayanajātakarmādibhiḥ kṛtasaṃskāro vedādhyayananimittaṃ śrutābhijanācārasaṃpanne gurau prativasati sma / tasya śrutagrahaṇadhāraṇapāṭavaṃ ca bhaktyanvayaś ca vinayaḥ svakulaprasiddhaḥ / pūrve vayasy api śamābharaṇā sthitiś ca premaprasādasumukhaṃ gurum asya cakruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वशीकरणमन्त्रा हि नित्यम् अव्याहता गुणाः । अपि द्वेषाग्नितप्तानां किं पुनः स्वस्थचेतसाम्

vaśīkaraṇamantrā hi nityam avyāhatā guṇāḥ / api dveṣāgnitaptānāṃ kiṃ punaḥ svasthacetasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्याध्यापकः सर्वेषाम् एव शिष्याणां शीलपरीक्षानिमित्तं स्वाध्यायविश्रामकालेष्व् आत्मनो दारिद्र्यदुःखान्य् अभीक्ष्णम् उपवर्णयाम् आस । स्वजने ऽपि निराक्रन्दम् उत्सवे ऽपि हतानन्दम् । धिक् प्रदानकथामन्दं दारिद्र्यम् अफलच्छन्दम्

atha tasyādhyāpakaḥ sarveṣām eva śiṣyāṇāṃ śīlaparīkṣānimittaṃ svādhyāyaviśrāmakāleṣv ātmano dāridryaduḥkhāny abhīkṣṇam upavarṇayām āsa / svajane 'pi nirākrandam utsave 'pi hatānandam / dhik pradānakathāmandaṃ dāridryam aphalacchandam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिभवभवनं श्रमास्पदं सुखपरिवर्जितम् अत्यनूर्जितम् । व्यसनम् इव सदैव शोचनं धनविकलत्वम् अतीव दारुणम्

paribhavabhavanaṃ śramāspadaṃ sukhaparivarjitam atyanūrjitam / vyasanam iva sadaiva śocanaṃ dhanavikalatvam atīva dāruṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ते शिष्याः प्रतोदसंचोदिता इव सदश्वा गुरुस्नेहात् समुपजातसंवेगाः संपन्नतरं प्रभूततरं च भैक्षम् उपाहरन्ति स्म । स तान् उवाच । अलम् अनेनात्रभवतां परिश्रमेण । न भैक्षोपहाराः कस्य चिद् दारिद्र्यक्षामतां क्षपयन्ति । अस्मत्परिक्लेशामर्षिभिस् तु भवद्भिर् अयम् एव यत्नो धनाहरणं प्रति युक्तः कर्तुं स्यात् । कुतः । क्षुधम् अन्नं जलं तर्षं मन्त्रवाक् सागदा गदान् । हन्ति दारिद्र्यदुःखं तु संतत्याराधनं धनम्

atha te śiṣyāḥ pratodasaṃcoditā iva sadaśvā gurusnehāt samupajātasaṃvegāḥ saṃpannataraṃ prabhūtataraṃ ca bhaikṣam upāharanti sma / sa tān uvāca / alam anenātrabhavatāṃ pariśrameṇa / na bhaikṣopahārāḥ kasya cid dāridryakṣāmatāṃ kṣapayanti / asmatparikleśāmarṣibhis tu bhavadbhir ayam eva yatno dhanāharaṇaṃ prati yuktaḥ kartuṃ syāt / kutaḥ / kṣudham annaṃ jalaṃ tarṣaṃ mantravāk sāgadā gadān / hanti dāridryaduḥkhaṃ tu saṃtatyārādhanaṃ dhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्या ऊचुः । किं करिष्यामो मन्दभाग्या यद् एतावान् नः शक्तिप्रयामः । अपि च । भैक्षवद् यदि लभ्येरन्न् उपाध्याय धनान्य् अपि । नेदं दारिद्र्यदुःखं ते वयम् एवं सहेमहि

śiṣyā ūcuḥ / kiṃ kariṣyāmo mandabhāgyā yad etāvān naḥ śaktiprayāmaḥ / api ca / bhaikṣavad yadi labhyerann upādhyāya dhanāny api / nedaṃ dāridryaduḥkhaṃ te vayam evaṃ sahemahi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिग्रहकृशोपायं विप्राणां हि धनार्जनम् । अप्रदाता जनश् चायम् इत्य् अगत्या हता वयम्

pratigrahakṛśopāyaṃ viprāṇāṃ hi dhanārjanam / apradātā janaś cāyam ity agatyā hatā vayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यापक उवाच । सन्त्य् अन्ये ऽपि ब्राह्मणानां शास्त्रपरिदृष्टा धनार्जनोपायाः । जरापीतसामर्थ्यास् तु वयम् अयोग्यरूपास् तत्प्रतिपत्तौ ॥ शिष्या ऊचुः । वयम् उपाध्याय जरयानुपहतपराक्रमाः । तद् यदि नस् तेषां शास्त्रविहितानाम् उपायानां प्रतिपत्तिसहतां मन्यसे तद् उच्यताम् । यावद् अध्यापनपरिश्रमस्यानृण्यं ते गच्छाम इति ॥ अध्यापक उवाच । तरुणैर् अपि व्यवसायशिथिलहृदयैर् दुरभिसंभवाः खल्व् एवंविधा धनार्जनोपायाः । यदि त्व् अयम् अत्रभवतां निर्बन्धस् तच् छ्रूयतां साधु कतम एको धनार्जनक्रमः । आपद्धर्मः स्तेयम् इष्टं द्विजानाम् आपच् चान्त्या निःस्वता नाम लोके । तेनादेयं स्वं परेषाम् अदृष्टैः सर्वं चैतद् ब्राह्मणानां स्वम् एव

adhyāpaka uvāca / santy anye 'pi brāhmaṇānāṃ śāstraparidṛṣṭā dhanārjanopāyāḥ / jarāpītasāmarthyās tu vayam ayogyarūpās tatpratipattau // śiṣyā ūcuḥ / vayam upādhyāya jarayānupahataparākramāḥ / tad yadi nas teṣāṃ śāstravihitānām upāyānāṃ pratipattisahatāṃ manyase tad ucyatām / yāvad adhyāpanapariśramasyānṛṇyaṃ te gacchāma iti // adhyāpaka uvāca / taruṇair api vyavasāyaśithilahṛdayair durabhisaṃbhavāḥ khalv evaṃvidhā dhanārjanopāyāḥ / yadi tv ayam atrabhavatāṃ nirbandhas tac chrūyatāṃ sādhu katama eko dhanārjanakramaḥ / āpaddharmaḥ steyam iṣṭaṃ dvijānām āpac cāntyā niḥsvatā nāma loke / tenādeyaṃ svaṃ pareṣām adṛṣṭaiḥ sarvaṃ caitad brāhmaṇānāṃ svam eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामं प्रसह्यापि धनानि हर्तुं शक्तिर् भवेद् एव भवद्विधानाम् । न त्व् एष योगः स्वयशो हि रक्ष्यं शून्येषु तस्माद् व्यवसेयम् एवम्

kāmaṃ prasahyāpi dhanāni hartuṃ śaktir bhaved eva bhavadvidhānām / na tv eṣa yogaḥ svayaśo hi rakṣyaṃ śūnyeṣu tasmād vyavaseyam evam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति मुक्तप्रग्रहास् तेन ते च्छात्त्राः परम् इति तत् तस्य वचनम् अयुक्तम् अपि युक्तम् इव प्रत्यश्रौषुर् अन्यत्र बोधिसत्त्वात् । स हि प्रकृतिभद्रत्वात् तन् नोत्सेहे ऽनुमोदितुम् । कृत्यवत् प्रतिपन्नं तैर् व्याहर्तुं सहसैव तु

iti muktapragrahās tena te cchāttrāḥ param iti tat tasya vacanam ayuktam api yuktam iva pratyaśrauṣur anyatra bodhisattvāt / sa hi prakṛtibhadratvāt tan notsehe 'numoditum / kṛtyavat pratipannaṃ tair vyāhartuṃ sahasaiva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रीडावनतवदनस् तु बोधिसत्त्वो मृदु विनिश्वस्य तूष्णीमभूत् ॥ अथ स तेषाम् अध्यापको बोधिसत्त्वम् अवेक्ष्य तं विधिम् अनभिनन्दन्तम् अप्रतिक्रोशन्तं निविष्टगुणसंभावनस् तस्मिन् महासत्त्वे किं नु खल्व् अयम् अव्यवसितत्वान् निःस्नेहतया वा मयि स्तेयं न प्रतिपद्यते । उत धर्मसंज्ञयेति समुत्पन्नविमर्शस् तत्स्वभावव्यक्तीकरणार्थं बोधिसत्त्वम् उवाच । भो महाब्राह्मण । अमी द्विजा मद्व्यसनासहिष्णवः समाश्रिता वीरमनुष्यपद्धतिम् । भवान् अनुत्साहजडस् तु लक्ष्यते न नूनम् अस्मद्व्यसनेन तप्यते

vrīḍāvanatavadanas tu bodhisattvo mṛdu viniśvasya tūṣṇīmabhūt // atha sa teṣām adhyāpako bodhisattvam avekṣya taṃ vidhim anabhinandantam apratikrośantaṃ niviṣṭaguṇasaṃbhāvanas tasmin mahāsattve kiṃ nu khalv ayam avyavasitatvān niḥsnehatayā vā mayi steyaṃ na pratipadyate / uta dharmasaṃjñayeti samutpannavimarśas tatsvabhāvavyaktīkaraṇārthaṃ bodhisattvam uvāca / bho mahābrāhmaṇa / amī dvijā madvyasanāsahiṣṇavaḥ samāśritā vīramanuṣyapaddhatim / bhavān anutsāhajaḍas tu lakṣyate na nūnam asmadvyasanena tapyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिप्रकाशे ऽप्य् अनिगूढविस्तरे मयात्मदुःखे वचसा विदर्शिते । कथं नु निःसंभ्रमधीरमानसो भवान् इति स्वस्थवद् एव तिष्ठति

pariprakāśe 'py anigūḍhavistare mayātmaduḥkhe vacasā vidarśite / kathaṃ nu niḥsaṃbhramadhīramānaso bhavān iti svasthavad eva tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वः ससंभ्रमो ऽभिवाद्योपाध्यायम् उवाच । शान्तं पापम् । न खल्व् अहं निःस्नेहकठिनहृदयत्वाद् अपरितप्यमानो गुरुदुःखैर् एवम् अवस्थितः किं त्व् असंभवाद् उपाध्यायप्रदर्शितस्य क्रमस्य । न हि शक्यम् अदृश्यमानेन क्व चित् पापम् आचरितुम् । कुतः । रहोऽनुपपत्तेः । नास्ति लोके रहो नाम पापं कर्म प्रकुर्वतः । अदृश्यानि हि पश्यन्ति ननु भूतानि मानुषान्

atha bodhisattvaḥ sasaṃbhramo 'bhivādyopādhyāyam uvāca / śāntaṃ pāpam / na khalv ahaṃ niḥsnehakaṭhinahṛdayatvād aparitapyamāno guruduḥkhair evam avasthitaḥ kiṃ tv asaṃbhavād upādhyāyapradarśitasya kramasya / na hi śakyam adṛśyamānena kva cit pāpam ācaritum / kutaḥ / raho'nupapatteḥ / nāsti loke raho nāma pāpaṃ karma prakurvataḥ / adṛśyāni hi paśyanti nanu bhūtāni mānuṣān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतात्मानश् च मुनयो दिव्योन्मिषितचक्षुषः । तान् अपश्यन् रहोमानी बालः पापे प्रवर्तते

kṛtātmānaś ca munayo divyonmiṣitacakṣuṣaḥ / tān apaśyan rahomānī bālaḥ pāpe pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं पुनर् न पश्यामि शून्यं क्व च न किं च न । यत्राप्य् अन्यं न पश्यामि नन्व् अशून्यं मयैव तत्

ahaṃ punar na paśyāmi śūnyaṃ kva ca na kiṃ ca na / yatrāpy anyaṃ na paśyāmi nanv aśūnyaṃ mayaiva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परेण यच् च दृश्यते दुष्कृतं स्वयम् एव वा । सुदृष्टतरम् एतत् स्याद् दृश्यते स्वयम् एव यत्

pareṇa yac ca dṛśyate duṣkṛtaṃ svayam eva vā / sudṛṣṭataram etat syād dṛśyate svayam eva yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकार्यपर्याकुलमानसत्वात् पश्येन् न वान्यश् चरितं परस्य । रागार्पितैकाग्रमतिः स्वयं तु पापं प्रकुर्वन् नियमेन वेत्ति

svakāryaparyākulamānasatvāt paśyen na vānyaś caritaṃ parasya / rāgārpitaikāgramatiḥ svayaṃ tu pāpaṃ prakurvan niyamena vetti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अनेन कारणेनाहम् एवम् अवस्थित इति । अथ बोधिसत्त्वः समभिप्रसादितमनसम् उपाध्यायम् अवेत्य पुनर् उवाच । न चात्र मे निश्चयम् एति मानसं धनार्थम् एवं प्रतरेद् भवान् इति । अवेत्य को नाम गुणागुणान्तरं गुणोपमर्दं धनमूल्यतां नयेत्

tad anena kāraṇenāham evam avasthita iti / atha bodhisattvaḥ samabhiprasāditamanasam upādhyāyam avetya punar uvāca / na cātra me niścayam eti mānasaṃ dhanārtham evaṃ pratared bhavān iti / avetya ko nāma guṇāguṇāntaraṃ guṇopamardaṃ dhanamūlyatāṃ nayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाभिप्रायं च खलु निवेदयामि । कपालम् आदाय विपन्नवाससा वरं द्विषद्वेश्मसमृद्धिर् ईक्षिता । व्यतीत्य लज्जां न तु धर्मवैशसे सुरेन्द्रतार्थे ऽप्य् उपसंहृतं मनः

svābhiprāyaṃ ca khalu nivedayāmi / kapālam ādāya vipannavāsasā varaṃ dviṣadveśmasamṛddhir īkṣitā / vyatītya lajjāṃ na tu dharmavaiśase surendratārthe 'py upasaṃhṛtaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स तस्योपाध्यायः प्रहर्षविस्मयाक्षिप्तहृदय उत्थायासनात् संपरिष्वज्यैनम् उवाच । साधु साधु पुत्र । साधु महाब्राह्मण । प्रतिरूपम् एतत् ते प्रशमालंकृतस्यास्य मैधावकस्य । निमित्तम् आसाद्य यद् एव किं च न स्वधर्ममार्गं विसृजन्ति बालिशाः । तपःश्रुतज्ञानधनास् तु साधवो न यान्ति कृच्छ्रे परमे ऽपि विक्रियाम्

atha sa tasyopādhyāyaḥ praharṣavismayākṣiptahṛdaya utthāyāsanāt saṃpariṣvajyainam uvāca / sādhu sādhu putra / sādhu mahābrāhmaṇa / pratirūpam etat te praśamālaṃkṛtasyāsya maidhāvakasya / nimittam āsādya yad eva kiṃ ca na svadharmamārgaṃ visṛjanti bāliśāḥ / tapaḥśrutajñānadhanās tu sādhavo na yānti kṛcchre parame 'pi vikriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया कुलं स्वम् अमलम् अभ्यलंकृतं समुद्यता नभ इव शारदेन्दुना । तवार्थवत् सुचरितविश्रुतं श्रुतं सुखोदयः सफलतया श्रमश् च मे

tvayā kulaṃ svam amalam abhyalaṃkṛtaṃ samudyatā nabha iva śāradendunā / tavārthavat sucaritaviśrutaṃ śrutaṃ sukhodayaḥ saphalatayā śramaś ca me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.