Aryasura: Jatakamala 13

तीव्रदुःखातुराणाम् अपि सतां नीचमार्गनिष्प्रणयता भवति स्वधैर्यावष्टम्भात् ॥ तद्यथानुश्रूयते । सत्यत्यागोपशमप्रज्ञादिभिर् गुणातिशयैर् लोकहितार्थम् उद्यच्छमानः किल बोधिसत्त्वः कदा चिच् छिबीनां राजा बभूव साक्षाद् धर्म इव विनय इव पितेव च प्रजानाम् उपकारप्रवृत्तः । दोषप्रवृत्तेर् विनियम्यमानो निवेश्यमानश् च गुणाभिजात्ये । पित्रेव पुत्रः क्षितिपेन तेन ननन्द लोकद्वितये ऽपि लोकः

tīvraduḥkhāturāṇām api satāṃ nīcamārganiṣpraṇayatā bhavati svadhairyāvaṣṭambhāt // tadyathānuśrūyate / satyatyāgopaśamaprajñādibhir guṇātiśayair lokahitārtham udyacchamānaḥ kila bodhisattvaḥ kadā cic chibīnāṃ rājā babhūva sākṣād dharma iva vinaya iva piteva ca prajānām upakārapravṛttaḥ / doṣapravṛtter viniyamyamāno niveśyamānaś ca guṇābhijātye / pitreva putraḥ kṣitipena tena nananda lokadvitaye 'pi lokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस्वभावा स्वजने जने च धर्मानुगा तस्य हि दण्डनीतिः । अधर्म्यम् आवृत्य जनस्य मार्गं सोपानमालेव दिवो बभूव

samasvabhāvā svajane jane ca dharmānugā tasya hi daṇḍanītiḥ / adharmyam āvṛtya janasya mārgaṃ sopānamāleva divo babhūva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मान्वयं लोकहितं स पश्यंस् तदेककार्यो नरलोकपालः । सर्वात्मना धर्मपथे ऽभिरेमे तस्योपमर्दं च परैर् न सेहे

dharmānvayaṃ lokahitaṃ sa paśyaṃs tadekakāryo naralokapālaḥ / sarvātmanā dharmapathe 'bhireme tasyopamardaṃ ca parair na sehe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य च राज्ञः पौरमुख्यस्य दुहिता श्रीर् इव विग्रहवती साक्षाद् रतिर् इवाप्सरसाम् अन्यतमेव च परमया रूपलावण्यसंपदोपेता परमदर्शनीया स्त्रीरत्नसंमता बभूव । अवीतरागस्य जनस्य यावत् सा लोचनप्राप्यवपुर् बभूव । तावत् स तद्रूपगुणावबद्धां न दृष्टिम् उत्कम्पयितुं शशाक

tasya ca rājñaḥ pauramukhyasya duhitā śrīr iva vigrahavatī sākṣād ratir ivāpsarasām anyatameva ca paramayā rūpalāvaṇyasaṃpadopetā paramadarśanīyā strīratnasaṃmatā babhūva / avītarāgasya janasya yāvat sā locanaprāpyavapur babhūva / tāvat sa tadrūpaguṇāvabaddhāṃ na dṛṣṭim utkampayituṃ śaśāka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतश् च तस्या उन्मादयन्तीत्य् एव बान्धवा नाम चक्रुः ॥ अथ तस्याः पिता राज्ञः संविदितं कारयाम् आस । स्त्रीरत्नं ते देव विषये प्रादुर्भूतं यतस् तत्प्रतिग्रहं विसर्जनं वा प्रति देवः प्रमाणम् इति ॥ अथ स राजा स्त्रीलक्षणविदो ब्राह्मणान् समादिदेश । पश्यन्त्व् एनाम् अत्रभवन्तो यद्य् असाव् अस्मद्योग्या न वेति ॥ अथ तस्याः पिता तान् ब्राह्मणान् स्वभवनम् अभिनीयोन्मादयन्तीम् उवाच । भद्रे स्वयं ब्राःमणान् परिवेषयेति । सा तथेति प्रतिश्रुत्य यथाक्रमं ब्राह्मणान् परिवेषयितुम् उपचक्रमे ॥ अथ ते ब्राह्मणाः तदाननोद्वीक्षणनिश्चलाक्षा मनोभुवा संह्रियमाणधैर्याः । अनीश्वरा लोचनमानसानाम् आसुर् मदेनेव विलुप्तसंज्ञाः

ataś ca tasyā unmādayantīty eva bāndhavā nāma cakruḥ // atha tasyāḥ pitā rājñaḥ saṃviditaṃ kārayām āsa / strīratnaṃ te deva viṣaye prādurbhūtaṃ yatas tatpratigrahaṃ visarjanaṃ vā prati devaḥ pramāṇam iti // atha sa rājā strīlakṣaṇavido brāhmaṇān samādideśa / paśyantv enām atrabhavanto yady asāv asmadyogyā na veti // atha tasyāḥ pitā tān brāhmaṇān svabhavanam abhinīyonmādayantīm uvāca / bhadre svayaṃ brāḥmaṇān pariveṣayeti / sā tatheti pratiśrutya yathākramaṃ brāhmaṇān pariveṣayitum upacakrame // atha te brāhmaṇāḥ tadānanodvīkṣaṇaniścalākṣā manobhuvā saṃhriyamāṇadhairyāḥ / anīśvarā locanamānasānām āsur madeneva viluptasaṃjñāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा च नैव शक्नुवन्ति स्म प्रतिसंख्यानधीरनिभृतम् अवस्थातुं कुत एव भोक्तुम् अथैषां चक्षुष्पथाद् उत्सार्य स्वां दुहितरं स गृहपतिः स्वयम् एव ब्राह्मणान् परिवेष्य विसर्जयाम् आस ॥ अथ तेषां बुद्धिर् अभवत् कृत्यारूपम् इव खल्व् इदम् अतिमनोहरम् अस्या दारिकाया रूपचातुर्यं यतो नैनां राजा द्रष्टुम् अप्य् अर्हति कुतः पुनः पत्नीत्वं गमयितुम् । अनया हि रूपशोभया नियतम् अस्योन्मादितहृदयस्य धर्मार्थकार्यप्रवृत्तेर् विस्रस्यमानोत्साहस्य राजकार्यकालातिक्रमाः प्रजानां हितसुखोदयपथम् उपपीडयन्तः पराभवाय स्युः । इयं हि संदर्शनमात्रकेण कुर्यान् मुनीनाम् अपि सिद्धिविघ्नम् । प्राग् एव भावार्पितदृष्टिदृष्टेर् यूनः क्षितीशस्य सुखे स्थितस्य

yadā ca naiva śaknuvanti sma pratisaṃkhyānadhīranibhṛtam avasthātuṃ kuta eva bhoktum athaiṣāṃ cakṣuṣpathād utsārya svāṃ duhitaraṃ sa gṛhapatiḥ svayam eva brāhmaṇān pariveṣya visarjayām āsa // atha teṣāṃ buddhir abhavat kṛtyārūpam iva khalv idam atimanoharam asyā dārikāyā rūpacāturyaṃ yato naināṃ rājā draṣṭum apy arhati kutaḥ punaḥ patnītvaṃ gamayitum / anayā hi rūpaśobhayā niyatam asyonmāditahṛdayasya dharmārthakāryapravṛtter visrasyamānotsāhasya rājakāryakālātikramāḥ prajānāṃ hitasukhodayapatham upapīḍayantaḥ parābhavāya syuḥ / iyaṃ hi saṃdarśanamātrakeṇa kuryān munīnām api siddhivighnam / prāg eva bhāvārpitadṛṣṭidṛṣṭer yūnaḥ kṣitīśasya sukhe sthitasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् इदम् अत्र प्राप्तकालम् इति यथाप्रस्तावम् उपेत्य राज्ञे निवेदयाम् आसुः । दृष्टास्माभिर् महाराज सा कन्यका । अस्ति चास्या रूपचातुर्यमात्रकम् अपलक्षणोपघातनिःश्रीकं तु यतो नैनां द्रष्टुम् अप्य् अर्हति महाराजः किं पुनः पत्नीत्वं गमयितुम् । कुलद्वयस्यापि हि निन्दिता स्त्री यशो विभूतिं च तिरस्करोति । निमग्नचन्द्रेव निशा समेघा शोभां विभागं च दिवस्पृथिव्योः

tasmād idam atra prāptakālam iti yathāprastāvam upetya rājñe nivedayām āsuḥ / dṛṣṭāsmābhir mahārāja sā kanyakā / asti cāsyā rūpacāturyamātrakam apalakṣaṇopaghātaniḥśrīkaṃ tu yato naināṃ draṣṭum apy arhati mahārājaḥ kiṃ punaḥ patnītvaṃ gamayitum / kuladvayasyāpi hi ninditā strī yaśo vibhūtiṃ ca tiraskaroti / nimagnacandreva niśā sameghā śobhāṃ vibhāgaṃ ca divaspṛthivyoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुतार्थः स राजापलक्षणा किलासौ न च मे कुलानुरूपेति तस्यां विनिवृत्ताभिलाषो बभूव । अनर्थितां तु विज्ञाय राज्ञः स गृहपतिस् तां दारिकां तस्यैव राज्ञो ऽभिपारगायामात्याय प्रायच्छत् ॥ अथ कदा चित् स राजा क्रमागतां कौमुदीं स्वस्मिन् पुरवरे विषक्तशोभां द्रष्टुम् उत्सुकमना रथवरगतः सिक्तसंमृष्टरथ्यान्तरापणम् उच्छ्रितच्छत्त्रध्वजपताकं समन्ततः पुष्पोपहारशबलभूमितलं प्रवृत्तनृत्तगीतहास्यलास्यवादित्रं पुष्पधूपचूर्णवासमाल्यासवस्नानानुलेपनामोदप्रसृतसुरभिगन्धि प्रसारितविविधरुचिरपण्यं तुष्टपुष्टोज्ज्वलतरवेषपौरजनसंबाधराजमार्गं पुरवरम् अनुविचरंस् तस्यामात्यस्य भवनसमीपम् उपजगाम । अथोन्मादयन्त्य् अपलक्षणा किलाहम् इत्य् अनेन राज्ञावधूतेति समुत्पन्नामर्षा राजदर्शनकुतूहलेव नाम संदृश्यमानरूपशोभा विद्युद् इव घनशिखरं हर्म्यतलम् अवभासयन्ती व्यतिष्ठत । शक्तिर् अस्येदानीम् अस्त्व् अपलक्षणादर्शनविचलितस्मृतिम् आत्मानं धारयितुम् इति ॥ अथ तस्य राज्ञः पुरवरविभूषादर्शनप्रसृता दृष्टिर् अभिमुखस्थितायां सहसैव तस्याम् अपतत् । अथ स राजा प्रकामम् अन्तःपुरसुन्दरीणां वपुर्विलासैः कलितेक्षणो ऽपि । अनुद्धतो धर्मपथानुरागाद् उद्योगवान् इन्द्रियनिर्जये ऽपि

iti śrutārthaḥ sa rājāpalakṣaṇā kilāsau na ca me kulānurūpeti tasyāṃ vinivṛttābhilāṣo babhūva / anarthitāṃ tu vijñāya rājñaḥ sa gṛhapatis tāṃ dārikāṃ tasyaiva rājño 'bhipāragāyāmātyāya prāyacchat // atha kadā cit sa rājā kramāgatāṃ kaumudīṃ svasmin puravare viṣaktaśobhāṃ draṣṭum utsukamanā rathavaragataḥ siktasaṃmṛṣṭarathyāntarāpaṇam ucchritacchattradhvajapatākaṃ samantataḥ puṣpopahāraśabalabhūmitalaṃ pravṛttanṛttagītahāsyalāsyavāditraṃ puṣpadhūpacūrṇavāsamālyāsavasnānānulepanāmodaprasṛtasurabhigandhi prasāritavividharucirapaṇyaṃ tuṣṭapuṣṭojjvalataraveṣapaurajanasaṃbādharājamārgaṃ puravaram anuvicaraṃs tasyāmātyasya bhavanasamīpam upajagāma / athonmādayanty apalakṣaṇā kilāham ity anena rājñāvadhūteti samutpannāmarṣā rājadarśanakutūhaleva nāma saṃdṛśyamānarūpaśobhā vidyud iva ghanaśikharaṃ harmyatalam avabhāsayantī vyatiṣṭhata / śaktir asyedānīm astv apalakṣaṇādarśanavicalitasmṛtim ātmānaṃ dhārayitum iti // atha tasya rājñaḥ puravaravibhūṣādarśanaprasṛtā dṛṣṭir abhimukhasthitāyāṃ sahasaiva tasyām apatat / atha sa rājā prakāmam antaḥpurasundarīṇāṃ vapurvilāsaiḥ kalitekṣaṇo 'pi / anuddhato dharmapathānurāgād udyogavān indriyanirjaye 'pi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपुलधृतिगुणो ऽप्य् अपत्रपिष्णुः परयुवतीक्षणविक्लवेक्षणो ऽपि । उदितमदनविस्मयः स्त्रियं तां चिरम् अनिमेषविलोचनो ददर्श

vipuladhṛtiguṇo 'py apatrapiṣṇuḥ parayuvatīkṣaṇaviklavekṣaṇo 'pi / uditamadanavismayaḥ striyaṃ tāṃ ciram animeṣavilocano dadarśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौमुदी किं न्व् इयं साक्षाद् भवनस्यास्य देवता । स्वर्गस्त्री दैत्ययोषिद् वा न ह्य् एतन् मानुषं वपुः

kaumudī kiṃ nv iyaṃ sākṣād bhavanasyāsya devatā / svargastrī daityayoṣid vā na hy etan mānuṣaṃ vapuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति विचारयत एव तस्य राज्ञस् तद्दर्शनावितृप्तनयनस्य स रथस् तं देशम् अतिवर्तमानो न मनोरथानुकूलो बभूव । अथ स राजा शून्यहृदय इव तद्गतैकाग्रमनाः स्वभवनम् उपेत्य मन्मथाक्षिप्तधृतिः सुनन्दं सारथिं रहसि पर्यपृच्छत् । सितप्राकारसंवीतं वेत्सि कस्य नु तद् गृहम् । का सा तत्र व्यरोचिष्ट विद्युत् सित इवाम्बुदे

iti vicārayata eva tasya rājñas taddarśanāvitṛptanayanasya sa rathas taṃ deśam ativartamāno na manorathānukūlo babhūva / atha sa rājā śūnyahṛdaya iva tadgataikāgramanāḥ svabhavanam upetya manmathākṣiptadhṛtiḥ sunandaṃ sārathiṃ rahasi paryapṛcchat / sitaprākārasaṃvītaṃ vetsi kasya nu tad gṛham / kā sā tatra vyarociṣṭa vidyut sita ivāmbude

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सारथिर् उवाच । अस्ति देवस्याभिपारगो नामामात्यस् तस्य तद् गृहं तस्यैव च सा भार्या किरीटवत्सदुहितोन्मादयन्ती नामेति । तद् उपश्रुत्य स राजा परभार्येति वितानीभूतहृदयश् चिन्तास्तिमितनयनो दीर्घम् उष्णम् अभिनिश्वस्य तदर्पितमनाः शनैर् आत्मगतम् उवाच । अन्वर्थरम्याक्षरसौकुमार्यम् अहो कृतं नाम यथेदम् अस्याः । उन्मादयन्तीति शुचिस्मितायास् तथा हि सोन्मादम् इवाकरोन् माम्

sārathir uvāca / asti devasyābhipārago nāmāmātyas tasya tad gṛhaṃ tasyaiva ca sā bhāryā kirīṭavatsaduhitonmādayantī nāmeti / tad upaśrutya sa rājā parabhāryeti vitānībhūtahṛdayaś cintāstimitanayano dīrgham uṣṇam abhiniśvasya tadarpitamanāḥ śanair ātmagatam uvāca / anvartharamyākṣarasaukumāryam aho kṛtaṃ nāma yathedam asyāḥ / unmādayantīti śucismitāyās tathā hi sonmādam ivākaron mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्मर्तुम् एनाम् इच्छामि पश्यामीव च चेतसा । स्थितं तस्यां नु मे चेतः सा प्रभुत्वेन तत्र वा

vismartum enām icchāmi paśyāmīva ca cetasā / sthitaṃ tasyāṃ nu me cetaḥ sā prabhutvena tatra vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्य नाम भार्यायां ममाप्य् एवम् अधीरता । तद् उन्मत्तो ऽस्मि संत्यक्तो लज्जयेवाद्य निद्रया

parasya nāma bhāryāyāṃ mamāpy evam adhīratā / tad unmatto 'smi saṃtyakto lajjayevādya nidrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्या वपुर्विलसितस्मितवीक्षितेषु संरागनिश्चलमतेः सहसा स्वनन्ती । कार्यान्तरक्रमनिवेदनधृष्टशब्दा विद्वेषम् उत्तुदति चेतसि नालिका मे

tasyā vapurvilasitasmitavīkṣiteṣu saṃrāganiścalamateḥ sahasā svanantī / kāryāntarakramanivedanadhṛṣṭaśabdā vidveṣam uttudati cetasi nālikā me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति स राजा मदनबलविचलितधृतिर् व्यवस्थापयन्न् अप्य् आत्मानम् आपाण्डुकृशतनुः प्रध्याननिश्वसितविजृम्भणपरः प्रव्यक्तमदनाकारो बभूव । धृत्या महत्यापि निगुह्यमानः स भूपतेस् तस्य मनोविकारः । मुखेन चिन्तास्तिमितेक्षणेन कार्श्येन च व्यक्तिम् उपाजगाम

iti sa rājā madanabalavicalitadhṛtir vyavasthāpayann apy ātmānam āpāṇḍukṛśatanuḥ pradhyānaniśvasitavijṛmbhaṇaparaḥ pravyaktamadanākāro babhūva / dhṛtyā mahatyāpi niguhyamānaḥ sa bhūpates tasya manovikāraḥ / mukhena cintāstimitekṣaṇena kārśyena ca vyaktim upājagāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथेङ्गिताकारग्रहणनिपुणमतिर् अभिपारगो ऽमात्यस् तं राज्ञो वृत्तान्तं सकारणम् उपलभ्य स्नेहात् तदत्ययाशङ्की जानानश् चातिबलतां मदनस्य रहसि राजानं विदितः समुपेत्य कृताभ्यनुज्ञो विज्ञापयाम् आस । अद्यार्चयन्तं नरदेव देवान् साक्षाद् उपेत्याम्बुरुहाक्ष यक्षः । माम् आह नावैषि नृपस्य कस्माद् उन्मादयन्त्यां हृदयं निविष्टम्

atheṅgitākāragrahaṇanipuṇamatir abhipārago 'mātyas taṃ rājño vṛttāntaṃ sakāraṇam upalabhya snehāt tadatyayāśaṅkī jānānaś cātibalatāṃ madanasya rahasi rājānaṃ viditaḥ samupetya kṛtābhyanujño vijñāpayām āsa / adyārcayantaṃ naradeva devān sākṣād upetyāmburuhākṣa yakṣaḥ / mām āha nāvaiṣi nṛpasya kasmād unmādayantyāṃ hṛdayaṃ niviṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एवम् उक्त्वा सहसा तिरोऽभूद् विमर्शवान् इत्य् अहम् अभ्युपेतः । तच् चेत् तथा देव किम् एतद् एवम् अस्मासु ते निष्प्रणयत्वमौनम्

ity evam uktvā sahasā tiro'bhūd vimarśavān ity aham abhyupetaḥ / tac cet tathā deva kim etad evam asmāsu te niṣpraṇayatvamaunam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् प्रतिग्रहीतुम् एनाम् अर्हति मदनुग्रहार्थं देव इति । अथ स राजा प्रत्यादेशाल् लज्जावनतवदनो मदनवशगो ऽपि स्वभ्यस्तधर्मसंज्ञत्वाद् अविक्लवीभूतधैर्यः प्रत्याख्यानविशदाक्षरम् एनम् उवाच । नैतद् अस्ति । कुतः । पुण्याच् च्युतः स्याम् अमरो न चास्मि विद्याच् च नः पापम् इदं जनो ऽपि । तद्विप्रयोगाच् च मनोज्वरस् त्वां वह्निः पुरा कक्षम् इव क्षिणोति

tat pratigrahītum enām arhati madanugrahārthaṃ deva iti / atha sa rājā pratyādeśāl lajjāvanatavadano madanavaśago 'pi svabhyastadharmasaṃjñatvād aviklavībhūtadhairyaḥ pratyākhyānaviśadākṣaram enam uvāca / naitad asti / kutaḥ / puṇyāc cyutaḥ syām amaro na cāsmi vidyāc ca naḥ pāpam idaṃ jano 'pi / tadviprayogāc ca manojvaras tvāṃ vahniḥ purā kakṣam iva kṣiṇoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् चोभयोर् इत्य् अहितावहं स्याल् लोके परस्मिन्न् इह चैव कर्म । तद् यस्य हेतोर् अबुधा भजन्ते तस्यैव हेतोर् न बुधा भजन्ते

yac cobhayor ity ahitāvahaṃ syāl loke parasminn iha caiva karma / tad yasya hetor abudhā bhajante tasyaiva hetor na budhā bhajante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिपारग उवाच । अलम् अत्र देवस्य धर्मातिक्रमशङ्कया । दाने साहाय्यदानेन धर्म एव भवेत् तव । दानविघ्नात् त्व् अधर्मः स्यात् तां मत्तो ऽप्रतिगृह्णतः

abhipāraga uvāca / alam atra devasya dharmātikramaśaṅkayā / dāne sāhāyyadānena dharma eva bhavet tava / dānavighnāt tv adharmaḥ syāt tāṃ matto 'pratigṛhṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीर्त्युपरोधावकाशम् अपि चात्र देवस्य न पश्यामि । कुतः । आवाभ्याम् इदम् अन्यश् च क एव ज्ञातुम् अर्हति । जनापवादाद् आशङ्काम् अतो मनसि मा कृथाः

kīrtyuparodhāvakāśam api cātra devasya na paśyāmi / kutaḥ / āvābhyām idam anyaś ca ka eva jñātum arhati / janāpavādād āśaṅkām ato manasi mā kṛthāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुग्रहश् चैष मम स्यान् न पीडा । कुतः । स्वाम्यर्थचर्यार्जितया हि तुष्ट्या निरन्तरे चेतसि को विघातः । यतः सकामं कुरु देव कामम् अलं मदुत्पीडनशङ्कया ते

anugrahaś caiṣa mama syān na pīḍā / kutaḥ / svāmyarthacaryārjitayā hi tuṣṭyā nirantare cetasi ko vighātaḥ / yataḥ sakāmaṃ kuru deva kāmam alaṃ madutpīḍanaśaṅkayā te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच । शान्तं पापम् । व्यक्तम् अस्मदतिस्नेहान् न त्वयैतद् अवेक्षितम् । यथा दाने न सर्वस्मिन् साचिव्यं धर्मसाधनम्

rājovāca / śāntaṃ pāpam / vyaktam asmadatisnehān na tvayaitad avekṣitam / yathā dāne na sarvasmin sācivyaṃ dharmasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽस्मदर्थम् अतिस्नेहात् स्वान् प्राणान् अपि नेक्षते । तस्य बन्धुविशिष्टस्य सख्युर् भार्या सखी ननु

yo 'smadartham atisnehāt svān prāṇān api nekṣate / tasya bandhuviśiṣṭasya sakhyur bhāryā sakhī nanu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अयुक्तं माम् अत्र प्रतारयितुम् । यद् अपि चेष्टं नैतद् अन्यः कश् चिज् ज्ञास्यतीति किम् एवम् इदम् अपापं स्यात् । अदृश्यमानो ऽपि हि पापम् आचरन् विषं निषेव्येव कथं शम् आप्नुयात् । न तं न पश्यन्ति विशुद्धचक्षुषो दिवौकसश् चैव नराश् च योगिनः

tad ayuktaṃ mām atra pratārayitum / yad api ceṣṭaṃ naitad anyaḥ kaś cij jñāsyatīti kim evam idam apāpaṃ syāt / adṛśyamāno 'pi hi pāpam ācaran viṣaṃ niṣevyeva kathaṃ śam āpnuyāt / na taṃ na paśyanti viśuddhacakṣuṣo divaukasaś caiva narāś ca yoginaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च भूयः । श्रद्दधीत क एतच् च यथासौ तव न प्रिया । तां परित्यज्य सद्यो वा विघातं न समाप्नुयाः

kiṃ ca bhūyaḥ / śraddadhīta ka etac ca yathāsau tava na priyā / tāṃ parityajya sadyo vā vighātaṃ na samāpnuyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिपारग उवाच । सपुत्रदारो दासो ऽहं स्वामी त्वं दैवतं च मे । दास्याम् अस्यां यतो देव कस् ते धर्मव्यतिक्रमः

abhipāraga uvāca / saputradāro dāso 'haṃ svāmī tvaṃ daivataṃ ca me / dāsyām asyāṃ yato deva kas te dharmavyatikramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अपि चेष्टं प्रिया ममेयम् इत्य् अतः किम् । मम प्रिया कामद कामम् एषा तेनैव दित्सामि च तुभ्यम् एनाम् । प्रियं हि दत्त्वा लभते परत्र प्रकर्षरम्याणि जनः प्रियाणि

yad api ceṣṭaṃ priyā mameyam ity ataḥ kim / mama priyā kāmada kāmam eṣā tenaiva ditsāmi ca tubhyam enām / priyaṃ hi dattvā labhate paratra prakarṣaramyāṇi janaḥ priyāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः प्रतिगृह्णात्व् एवैनां देव इति ॥ राजोवाच । मा मैवम् । अक्रम एषः । कुतः । अहं हि शस्त्रं निशितं विशेयं हुताशनं विस्फुरदर्चिषं वा । न त्व् एव धर्माद् अधिगम्य लक्ष्मीं शक्ष्यामि तत्रैव पुनः प्रहर्तुम्

yataḥ pratigṛhṇātv evaināṃ deva iti // rājovāca / mā maivam / akrama eṣaḥ / kutaḥ / ahaṃ hi śastraṃ niśitaṃ viśeyaṃ hutāśanaṃ visphuradarciṣaṃ vā / na tv eva dharmād adhigamya lakṣmīṃ śakṣyāmi tatraiva punaḥ prahartum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिपारग उवाच । यद्य् एनां मद्भार्येति देवो न प्रतिग्रहीतुम् इच्छत्य् अयम् अहम् अस्याः सर्वजनप्रार्थनाविरुद्धं वेश्याव्रतम् आदिशामि । तत एनां देवः प्रतिगृह्णीयाद् इति ॥ राजोवाच । किम् उन्मत्तो ऽसि । अदुष्टां संत्यजन् भार्यां मत्तो दण्डम् अवाप्नुयाः । स धिग्वादास्पदीभूतः परत्रेह च धक्ष्यसे

abhipāraga uvāca / yady enāṃ madbhāryeti devo na pratigrahītum icchaty ayam aham asyāḥ sarvajanaprārthanāviruddhaṃ veśyāvratam ādiśāmi / tata enāṃ devaḥ pratigṛhṇīyād iti // rājovāca / kim unmatto 'si / aduṣṭāṃ saṃtyajan bhāryāṃ matto daṇḍam avāpnuyāḥ / sa dhigvādāspadībhūtaḥ paratreha ca dhakṣyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अलम् अकार्यनिर्बन्धितया । न्यायाभिनिवेशी भवेति ॥ अभिपारग उवाच । धर्मात्ययो मे यदि कश् चिद् एवं जनापवादः सुखविप्लवो वा । प्रत्युद्गमिष्याम्य् उरसा तु तत् तत् त्वत्सौख्यलब्धेन मनःसुखेन

tad alam akāryanirbandhitayā / nyāyābhiniveśī bhaveti // abhipāraga uvāca / dharmātyayo me yadi kaś cid evaṃ janāpavādaḥ sukhaviplavo vā / pratyudgamiṣyāmy urasā tu tat tat tvatsaukhyalabdhena manaḥsukhena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वत्तः परं चाहवनीयम् अन्यं लोके न पश्यामि महीमहेन्द्र । उन्मादयन्तीं मम पुण्यवृद्ध्यै त्वं दक्षिणाम् ऋत्विग् इव प्रतीच्छ

tvattaḥ paraṃ cāhavanīyam anyaṃ loke na paśyāmi mahīmahendra / unmādayantīṃ mama puṇyavṛddhyai tvaṃ dakṣiṇām ṛtvig iva pratīccha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच । कामम् अस्मदतिस्नेहाद् अनवेक्षितात्महिताहितक्रमो मदर्थचर्यासमुद्योगस् तवायम् । अत एव तु त्वां विशेषतो नोपेक्षितुम् अर्हामि । नैव खलु लोकापवादनिःशङ्केन भवितव्यम् । पश्य । लोकस्य यो नाद्रियते ऽपवादं धर्मानपेक्षः परतः फलं वा । जनो न विश्वासम् उपैति तस्मिन्न् अतीव लक्ष्म्यापि विवर्ज्यते सः

rājovāca / kāmam asmadatisnehād anavekṣitātmahitāhitakramo madarthacaryāsamudyogas tavāyam / ata eva tu tvāṃ viśeṣato nopekṣitum arhāmi / naiva khalu lokāpavādaniḥśaṅkena bhavitavyam / paśya / lokasya yo nādriyate 'pavādaṃ dharmānapekṣaḥ parataḥ phalaṃ vā / jano na viśvāsam upaiti tasminn atīva lakṣmyāpi vivarjyate saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतस् त्वां ब्रवीमि । मा ते रोचिष्ट धर्मस्य जीवितार्थे ऽप्य् अतिक्रमः । निःसंदिग्धमहादोषः ससंदेहकृशोदयः

yatas tvāṃ bravīmi / mā te rociṣṭa dharmasya jīvitārthe 'py atikramaḥ / niḥsaṃdigdhamahādoṣaḥ sasaṃdehakṛśodayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च भूयः । निन्दादिदुःखेषु परान् निपात्य नेष्टा सताम् आत्मसुखप्रसिद्धिः । एको ऽप्य् अनुत्पीड्य परान् अतो ऽहं धर्मे स्थितः स्वार्थधुरं प्रपत्स्ये

kiṃ ca bhūyaḥ / nindādiduḥkheṣu parān nipātya neṣṭā satām ātmasukhaprasiddhiḥ / eko 'py anutpīḍya parān ato 'haṃ dharme sthitaḥ svārthadhuraṃ prapatsye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिपारग उवाच । स्वाम्यर्थं भक्तिवशेन चरतो मम तावद् अत्र क एवाधर्मावकाशः स्याद् देवस्य वा दीयमानाम् एनां प्रतिगृह्णतः स्याद् यतः सनैगमजानपदाः शिबयः किम् अत्राधर्म इति ब्रूयुः । तत् प्रतिगृह्णात्व् एवैनां देव इति ॥ राजोवाच । अद्धा मदर्थचर्याप्रवणमतिर् भवान् । इदं त्व् अत्र चिन्तयितव्यम् । सनैगमजानपदानां शिबीनां तव मम वा को ऽस्माकं धर्मवित्तम इति ॥ अथाभिपारगः ससंभ्रमो राजानम् उवाच । वृद्धोपसेवासु कृतश्रमत्वाच् छ्रुताधिकारान् मतिपाटवाच् च । त्रिवर्गविद्यातिशयार्थतत्त्वं त्वयि स्थितं देव बृहस्पतौ च

abhipāraga uvāca / svāmyarthaṃ bhaktivaśena carato mama tāvad atra ka evādharmāvakāśaḥ syād devasya vā dīyamānām enāṃ pratigṛhṇataḥ syād yataḥ sanaigamajānapadāḥ śibayaḥ kim atrādharma iti brūyuḥ / tat pratigṛhṇātv evaināṃ deva iti // rājovāca / addhā madarthacaryāpravaṇamatir bhavān / idaṃ tv atra cintayitavyam / sanaigamajānapadānāṃ śibīnāṃ tava mama vā ko 'smākaṃ dharmavittama iti // athābhipāragaḥ sasaṃbhramo rājānam uvāca / vṛddhopasevāsu kṛtaśramatvāc chrutādhikārān matipāṭavāc ca / trivargavidyātiśayārthatattvaṃ tvayi sthitaṃ deva bṛhaspatau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच । तेन हि न माम् अत्र प्रतारयितुम् अर्हसि । कुतः । नराधिपानां चरितेष्व् अधीनं लोकस्य यस्माद् अहितं हितं च । भक्तिं प्रजानाम् अनुचिन्त्य तस्मात् कीर्तिक्षमे सत्पथ एव रंस्ये

rājovāca / tena hi na mām atra pratārayitum arhasi / kutaḥ / narādhipānāṃ cariteṣv adhīnaṃ lokasya yasmād ahitaṃ hitaṃ ca / bhaktiṃ prajānām anucintya tasmāt kīrtikṣame satpatha eva raṃsye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिह्मं शुभं वा वृषभप्रचारं गावो ऽनुगा यद्वद् अनुप्रयान्ति । उत्क्षिप्तशङ्काङ्कुशनिर्विघट्टं प्रजास् तथैव क्षितिपस्य वृत्तम्

jihmaṃ śubhaṃ vā vṛṣabhapracāraṃ gāvo 'nugā yadvad anuprayānti / utkṣiptaśaṅkāṅkuśanirvighaṭṭaṃ prajās tathaiva kṣitipasya vṛttam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च पश्यतु तावद् भवान् । आत्मानम् अपि चेच् छक्तिर् न स्यात् पालयितुं मम । का न्व् अवस्था जनस्य स्यान् मत्तो रक्षाभिकाङ्क्षिणः

api ca paśyatu tāvad bhavān / ātmānam api cec chaktir na syāt pālayituṃ mama / kā nv avasthā janasya syān matto rakṣābhikāṅkṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रजानां हितम् ईक्षमाणः स्वं चैव धर्मं विमलं यशश् च । नेच्छामि चित्तस्य वशेन गन्तुम् अहं हि नेता वृषवत् प्रजानाम्

iti prajānāṃ hitam īkṣamāṇaḥ svaṃ caiva dharmaṃ vimalaṃ yaśaś ca / necchāmi cittasya vaśena gantum ahaṃ hi netā vṛṣavat prajānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाभिपारगो ऽमात्यस् तेन राज्ञो ऽवस्थानेन प्रसादितमनाः प्रणम्य राजानं प्राञ्जलिर् इत्य् उवाच । अहो प्रजानाम् अतिभाग्यसंपद् यासां त्वम् एवं नरदेव गोप्ता । धर्मानुरागो हि सुखानपेक्षस् तपोवनस्थेष्व् अपि मृग्य एव

athābhipārago 'mātyas tena rājño 'vasthānena prasāditamanāḥ praṇamya rājānaṃ prāñjalir ity uvāca / aho prajānām atibhāgyasaṃpad yāsāṃ tvam evaṃ naradeva goptā / dharmānurāgo hi sukhānapekṣas tapovanastheṣv api mṛgya eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महच्छब्दो महाराज त्वय्य् एवायं विराजते । विगुणेषु गुणोक्तिर् हि क्षेपरूक्षतराक्षरा

mahacchabdo mahārāja tvayy evāyaṃ virājate / viguṇeṣu guṇoktir hi kṣeparūkṣatarākṣarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्मयो ऽनिभृतत्वं वा किं ममैतावता त्वयि । समुद्र इव रत्नानां गुणानां यस् त्वम् आकरः

vismayo 'nibhṛtatvaṃ vā kiṃ mamaitāvatā tvayi / samudra iva ratnānāṃ guṇānāṃ yas tvam ākaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.