Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja 6

काठकाग्नीनामप्येषा । द्विस्तावा वेदिर्भवतत्यिश्वमेधे विज्ञायते इति पञ्चमःखण्डः कपर्दिभाष्यम्। प्रक्रमस्य द्विकरणी प्रकमस्थानीया भवति

kāṭhakāgnīnāmapyeṣā / dvistāvā vedirbhavatatyiśvamedhe vijñāyate iti pañcamaḥkhaṇḍaḥ kapardibhāṣyam. prakramasya dvikaraṇī prakamasthānīyā bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विकरण्या प्रमाणतृतीयेन वर्धयेदित्यादिना वर्धितेन तदेव विहरणम् । प्रक्रमो द्विपदस्त्रिपदो वा । प्रक्रमे याथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वात् द्विपदस्त्रिंशदङ्गुलः । त्रिपदः पञ्चचत्वारिंशदङ्गुलः । पदं पञ्चदशाङ्गुलमिति वचनाद् । काम इच्छा । यथाकाम एव याथाकामी यथेच्छा तथा गृह्णीयात् । प्रक्रमे ऽध्यर्धप्रक्रमो विप्रकृष्टप्रक्रम इति नैवमन्वर्थसंज्ञा । पदाधिकस्य मानार्थस्य वाचको यथा यौगिकः तथा द्विपदं त्रिपदं वा वक्ति, क्रामत्यनेनेति क्रमः । प्रकृष्टः क्रमः इति निरूढः, कल्पनार्थद्रव्ये वचनात्पदाधिकं प्रक्रम इति शब्दार्थस्य विशयित्वात् विशयित्वं कल्पितार्थानामपि वाचकत्वादनेकवाचकत्वं । शब्दार्थानां विशयित्वं यतः, कस्य पदादयो ग्रहीतव्याः इत्याह- यजमानस्याध्वर्योर्वा । एष हि चेष्टानां कर्ता भवति

dvikaraṇyā pramāṇatṛtīyena vardhayedityādinā vardhitena tadeva viharaṇam / prakramo dvipadastripado vā | prakrame yāthākāmī śabdārthasya viśayitvāt dvipadastriṃśadaṅgulaḥ / tripadaḥ pañcacatvāriṃśadaṅgulaḥ / padaṃ pañcadaśāṅgulamiti vacanād / kāma icchā / yathākāma eva yāthākāmī yathecchā tathā gṛhṇīyāt / prakrame 'dhyardhaprakramo viprakṛṣṭaprakrama iti naivamanvarthasaṃjñā / padādhikasya mānārthasya vācako yathā yaugikaḥ tathā dvipadaṃ tripadaṃ vā vakti, krāmatyaneneti kramaḥ / prakṛṣṭaḥ kramaḥ iti nirūḍhaḥ, kalpanārthadravye vacanātpadādhikaṃ prakrama iti śabdārthasya viśayitvāt viśayitvaṃ kalpitārthānāmapi vācakatvādanekavācakatvaṃ / śabdārthānāṃ viśayitvaṃ yataḥ, kasya padādayo grahītavyāḥ ityāha- yajamānasyādhvaryorvā | eṣa hi ceṣṭānāṃ kartā bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपर्दिक्षाष्यम्। रथमात्री निरूढपशुबन्धस्य वेदिर् भवतीति विज्ञायते रथप्रमाणा निपरूढपशुबन्धस्य वेदिर्भवतीति श्रुतिः । तस्य खल्वाहू रथाक्षमात्री पश्चात् तिर्यग् ईषया प्राची । विपथयुगेन पुरस्तात् खलुशब्दो ऽलङ्कारे । तत्र तस्मिन्नर्थे रथप्रमाणविदो रथकारा आहुः । रथाक्षमात्री पश्चात् तिर्यगीषया प्राची, विपथयुगेन पुरस्तात्, रथाक्षणात्री पश्चात्तिर्यङ्नानी । रथग्रहणं शकटनिवृच्यर्थम् । ईषामात्री पृष्ठया । विपथयुगेन--व्याप्तः पन्था येन युगेन तद्विपथयुगम् । अब्यन्तरं युगछिद्रयोरन्तरालम् । तत्प्रमाणं पुरस्तात्तिर्यङ्भानी । यावता वा बाह्ये छिद्रे

kapardikṣāṣyam. rathamātrī nirūḍhapaśubandhasya vedir bhavatīti vijñāyate rathapramāṇā niparūḍhapaśubandhasya vedirbhavatīti śrutiḥ / tasya khalvāhū rathākṣamātrī paścāt tiryag īṣayā prācī | vipathayugena purastāt khaluśabdo 'laṅkāre / tatra tasminnarthe rathapramāṇavido rathakārā āhuḥ / rathākṣamātrī paścāt tiryagīṣayā prācī, vipathayugena purastāt, rathākṣaṇātrī paścāttiryaṅnānī / rathagrahaṇaṃ śakaṭanivṛcyartham / īṣāmātrī pṛṣṭhayā / vipathayugena--vyāptaḥ panthā yena yugena tadvipathayugam / abyantaraṃ yugachidrayorantarālam / tatpramāṇaṃ purastāttiryaṅbhānī / yāvatā vā bāhye chidre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्याहुराचार्याः--पश्चात्तिर्यङ्भानी रथाक्षमात्री, ईषामात्री प्राची, विपथयुगमात्री पुरस्तात्तिर्यङ्नानी । विगतः पन्था यस्माद्युगात् तद्विपथयुगम् । बाह्यच्छिद्रसहितं षडशीत्यङ्गुलं युगम् । यावता वा बाह्ये च्छिद्रे बाह्यच्छिद्रयोरन्तरालमशी त्यङ्गुलम् । कपर्दिभाष्यम् तदेकरज्ज्वोक्तम् । पञ्चदशिकेनैवापायम्यार्धाक्षेणार्धयुगेन श्रोण्यंसान् निर्हरेत्

ityāhurācāryāḥ--paścāttiryaṅbhānī rathākṣamātrī, īṣāmātrī prācī, vipathayugamātrī purastāttiryaṅnānī / vigataḥ panthā yasmādyugāt tadvipathayugam / bāhyacchidrasahitaṃ ṣaḍaśītyaṅgulaṃ yugam / yāvatā vā bāhye cchidre bāhyacchidrayorantarālamaśī tyaṅgulam / kapardibhāṣyam tadekarajjvoktam | pañcadaśikenaivāpāyamyārdhākṣeṇārdhayugena śroṇyaṃsān nirharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"षट्त्रिंशिकायामष्टादशोपसमस्यऽ इत्यादिना एकरज्ज्वा तन्मानमुक्तम् । ईषायाःषट्त्रिंशो भागः पञ्चाङ्गुलमर्धाष्टमतिलाश् च प्रक्रमस्थाने द्रष्टव्यम् । यद्वा एकरज्जुशब्देन यावदायाममिति विहरणमभिप्रेतम् । अत्र पक्षे पञ्चदशिकेनेति लक्षणया षड्भागोनतृतीयमेवोच्यते । सोमे तत्पञ्चदशप्रक्रममभूदिति । एवमुत्तरत्रापि बाह्यच्छिद्रान्तरालपक्षे तदर्धेनांसनिर्हरणम् । कपर्दिभाष्यम् अथाप्युदाहरन्ति अथशब्दःसमुच्चये । एवं चोदाहरन्ति रथप्रमाणपिदो रथकाराः- अष्टाशीतिशतमीषा तिर्यग् अक्षश्चतुःशतम् । षडशीतियुगं चास्य रथश्चारण उच्यते इति रथपरिमाणम्

"ṣaṭtriṃśikāyāmaṣṭādaśopasamasya' ityādinā ekarajjvā tanmānamuktam / īṣāyāḥṣaṭtriṃśo bhāgaḥ pañcāṅgulamardhāṣṭamatilāś ca prakramasthāne draṣṭavyam / yadvā ekarajjuśabdena yāvadāyāmamiti viharaṇamabhipretam / atra pakṣe pañcadaśikeneti lakṣaṇayā ṣaḍbhāgonatṛtīyamevocyate / some tatpañcadaśaprakramamabhūditi / evamuttaratrāpi bāhyacchidrāntarālapakṣe tadardhenāṃsanirharaṇam / kapardibhāṣyam athāpyudāharanti athaśabdaḥsamuccaye / evaṃ codāharanti rathapramāṇapido rathakārāḥ- aṣṭāśītiśatamīṣā tiryag akṣaścatuḥśatam | ṣaḍaśītiyugaṃ cāsya rathaścāraṇa ucyate iti rathaparimāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं रथपरिमाणं सर्वतो मानमुदाहरन्ति--ब्रुवते । सामर्थ्यसिद्धेश्वाङ्गुलिर्गृह्यते । रथेषाप्रमाणं अष्टाशीत्युत्तरमङ्गुलशतम् । तिर्यक्छब्दः पूरणार्थः । अक्षप्रमाणं चतुरधिकं शतम् । युगस्य प्रमाणं षडसीतिः । एवंलक्षणो यो रथःस चारणः, चरत्यनेनेति चारणः । चरण एव चारणः । चारणग्रहणं क्रीडादिरथनिवृच्यर्थम् । अथवा अस्यशब्दस्य स्थाने यस्यशब्दमध्याहृत्य योजनीयम् । वर्णव्यत्यासेन वा । अरत्निभिर् वा चतुर्भिः पश्चात् षड्भिः प्राची त्रिभिः पुरस्तात् । तद् एकरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिकेनैवापायम्य द्वाभ्याम् अध्यर्धेनेति श्रोण्यंसान् निर्हरेत्

evaṃ rathaparimāṇaṃ sarvato mānamudāharanti--bruvate / sāmarthyasiddheśvāṅgulirgṛhyate / ratheṣāpramāṇaṃ aṣṭāśītyuttaramaṅgulaśatam / tiryakchabdaḥ pūraṇārthaḥ / akṣapramāṇaṃ caturadhikaṃ śatam / yugasya pramāṇaṃ ṣaḍasītiḥ / evaṃlakṣaṇo yo rathaḥsa cāraṇaḥ, caratyaneneti cāraṇaḥ / caraṇa eva cāraṇaḥ / cāraṇagrahaṇaṃ krīḍādirathanivṛcyartham / athavā asyaśabdasya sthāne yasyaśabdamadhyāhṛtya yojanīyam / varṇavyatyāsena vā / aratnibhir vā caturbhiḥ paścāt ṣaḍbhiḥ prācī tribhiḥ purastāt | tad ekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamya dvābhyām adhyardheneti śroṇyaṃsān nirharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरत्निभिर्वा मातव्यमिति शेषः । चतुर्भिः पश्चात्तिर्यङ्भानी । षड्भिः प्राची पृष्ठया । त्रिभिः पुरस्तात्तिर्यङ्भानी । तदेकरज्ज्वोक्तमित्यादि--गतमेतत् । यजमानमात्री चतुःस्रक्तिर् भवतीति पैतृक्या वेदेर् विज्ञायते, तदेकरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिकेनैवापायम्यार्धेन ततः श्रोण्यंसान् निर्हरेत्

aratnibhirvā mātavyamiti śeṣaḥ / caturbhiḥ paścāttiryaṅbhānī / ṣaḍbhiḥ prācī pṛṣṭhayā / tribhiḥ purastāttiryaṅbhānī / tadekarajjvoktamityādi--gatametat / yajamānamātrī catuḥsraktir bhavatīti paitṛkyā veder vijñāyate, tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataḥ śroṇyaṃsān nirharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत इति षष्ठयन्तात्तसिल् । दक्षिणाप्राची पृष्ठया । महादिक्षु श्रोण्यंसाः । अत्र लघूपायमाह कात्यायनः- "पैतृक्यां द्विपुरुषं चतुरश्रं कृत्वा करणीमध्येषु शङ्कवःससमाधिःऽ इति । तत्र प्रकारः--पुरुषमात्रद्विकरण्या दशतिलोनया सप्ततिशताङ्गुलया समचतुरश्रं कृत्वा करणीनां मध्येषु शङ्कून्निहत्य दशारत्नयो रज्ज्वोः पाशान पूर्वापरयोः प्रतिमुच्य तयोर्मध्ये दक्षिणोत्तरयोर्नियम्य वहिःस्पन्दमपच्छिन्द्यात् । एतं चतुररत्नमिपि केचिदिच्छन्ति । तत्र आज्यं पुरोडाशा आसादयितुं न शक्यन्ते । कपर्दिभाशष्यम्। दशपदोत्तरा वेदिर् भवतीति सोमे विज्ञायते । तद् एकरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिकेनैवापायम्यार्धेन ततः श्रोण्यंसान् निर्हरेत्

tata iti ṣaṣṭhayantāttasil / dakṣiṇāprācī pṛṣṭhayā / mahādikṣu śroṇyaṃsāḥ / atra laghūpāyamāha kātyāyanaḥ- "paitṛkyāṃ dvipuruṣaṃ caturaśraṃ kṛtvā karaṇīmadhyeṣu śaṅkavaḥsasamādhiḥ' iti / tatra prakāraḥ--puruṣamātradvikaraṇyā daśatilonayā saptatiśatāṅgulayā samacaturaśraṃ kṛtvā karaṇīnāṃ madhyeṣu śaṅkūnnihatya daśāratnayo rajjvoḥ pāśāna pūrvāparayoḥ pratimucya tayormadhye dakṣiṇottarayorniyamya vahiḥspandamapacchindyāt / etaṃ caturaratnamipi kecidicchanti / tatra ājyaṃ puroḍāśā āsādayituṃ na śakyante / kapardibhāśaṣyam. daśapadottarā vedir bhavatīti some vijñāyate | tad ekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataḥ śroṇyaṃsān nirharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदग्रहणं प्रदर्शनार्थम् । प्रकममितायां महानेद्यां दशपदोत्तरवेदिः सर्वतो दशपदा "प्रमाणेन प्रमाणं विधीयतऽ इति वचनात् । क्षेत्रतो वा दशपता । तदा एकपदविस्तारं त्रिपदायामं दीर्घचतुरश्रं कृत्वा तस्याक्ष्णया रज्जुं गृहीत्वा चतुरश्रं कुर्यात् । प्रक्रमे ऽप्येकप्रक्रमविस्तारं त्रिप्रक्रमायामं चतुरश्रं विहृत्य तस्याक्ष्णया रज्जुं गृहीत्वा चतुरश्रं कुर्यात् । तदेकरज्ज्वोक्तं--अर्धेन ततः--तस्येत्यर्थः षष्ठयर्थे तसिल् । तां युगेन यजमानस्य वा पदैर् विमाय शम्यया परिमिमीते

padagrahaṇaṃ pradarśanārtham / prakamamitāyāṃ mahānedyāṃ daśapadottaravediḥ sarvato daśapadā "pramāṇena pramāṇaṃ vidhīyata' iti vacanāt / kṣetrato vā daśapatā / tadā ekapadavistāraṃ tripadāyāmaṃ dīrghacaturaśraṃ kṛtvā tasyākṣṇayā rajjuṃ gṛhītvā caturaśraṃ kuryāt / prakrame 'pyekaprakramavistāraṃ triprakramāyāmaṃ caturaśraṃ vihṛtya tasyākṣṇayā rajjuṃ gṛhītvā caturaśraṃ kuryāt / tadekarajjvoktaṃ--ardhena tataḥ--tasyetyarthaḥ ṣaṣṭhayarthe tasil / tāṃ yugena yajamānasya vā padair vimāya śamyayā parimimīte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगमपि दशपदाया एव मानसाधनं वेणुवत् । केचित् तस्यतन्त्रं प्रमाणमाहुः, अतद्विचारणीयं सूरिभिः । यजमानग्रहणं अध्वर्युनिवृच्यर्थम् । शम्यया परिमाणमदृष्टार्थम् । कपर्दिक्षाष्यम्। पदे युगे ऽरत्नाव् इयति शम्यायां च मानार्थेषु यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वात्

yugamapi daśapadāyā eva mānasādhanaṃ veṇuvat / kecit tasyatantraṃ pramāṇamāhuḥ, atadvicāraṇīyaṃ sūribhiḥ / yajamānagrahaṇaṃ adhvaryunivṛcyartham / śamyayā parimāṇamadṛṣṭārtham / kapardikṣāṣyam. pade yuge 'ratnāv iyati śamyāyāṃ ca mānārtheṣu yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदादिषु मानार्थेषु यथाकामी--यथेच्छा तथा गृह्णीयात् । किमुक्तं भवति ॥ अणवश्चतुर्दश तिलः चतुस्त्रिंशत्तिलाः अङ्गुलः (पृथुतःसंस्पृष्टा इत्यपरम्) द्वादशाङ्गुलाः प्रादेशः त्रयोदशाङ्गुलः वितस्तिः पञ्चदशाङ्गुलं पदम् चतुर्विंशत्यङ्गुलयः अरत्निः द्वात्रिंशदङ्गुलयः जानुः षट्त्रिंशदङ्गुला शम्या षडशीत्यङ्गुलं युगम् चतुःशतं अक्षः विंशत्युत्तरं शतं पुरुषः इत्येवमादिशुल्बान्तरोक्तलक्षणमानार्थेषु प्रमाणावयवा गृह्येरन् । लक्षणे वर्गेण विमाय तत्र यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वात् । पञ्चदशाङ्गुलं पदमपि भवति । यजमानपदमपि । तत्रान्यतरद्ग्राह्यमित्याधाने । इयद्द्वादशविक्रामा इति । तत्र स्वसंवित्तिं अपरसंवित्तिं लोकप्रसिद्धिं शास्त्रप्रसिद्धिं वा गृह्णीयादित्यर्थः । विमितायां पुरस्तात् पार्श्वमान्या उपसंहरेत् । श्रुतिसामर्थ्यात्

padādiṣu mānārtheṣu yathākāmī--yathecchā tathā gṛhṇīyāt / kimuktaṃ bhavati // aṇavaścaturdaśa tilaḥ catustriṃśattilāḥ aṅgulaḥ (pṛthutaḥsaṃspṛṣṭā ityaparam) dvādaśāṅgulāḥ prādeśaḥ trayodaśāṅgulaḥ vitastiḥ pañcadaśāṅgulaṃ padam caturviṃśatyaṅgulayaḥ aratniḥ dvātriṃśadaṅgulayaḥ jānuḥ ṣaṭtriṃśadaṅgulā śamyā ṣaḍaśītyaṅgulaṃ yugam catuḥśataṃ akṣaḥ viṃśatyuttaraṃ śataṃ puruṣaḥ ityevamādiśulbāntaroktalakṣaṇamānārtheṣu pramāṇāvayavā gṛhyeran / lakṣaṇe vargeṇa vimāya tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt / pañcadaśāṅgulaṃ padamapi bhavati / yajamānapadamapi / tatrānyataradgrāhyamityādhāne / iyaddvādaśavikrāmā iti / tatra svasaṃvittiṃ aparasaṃvittiṃ lokaprasiddhiṃ śāstraprasiddhiṃ vā gṛhṇīyādityarthaḥ / vimitāyāṃ purastāt pārśvamānyā upasaṃharet | śrutisāmarthyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.