Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version [BBs] 4

समन्वयाविरोधाभ्यां प्रथमद्वितीयाध्यायप्रतिपादिताभ्यां, परब्रह्मादिरूपे वस्तुनि सिद्धे सति, साधने साधनविषये तृतीयाध्याये, अशेषेषु मोक्षसाधनेषु, विचारितेषु सत्सु, फलप्रतिपादनस्यावसरप्राप्तिः । जिज्ञासितेष्वर्थेष्वन्येषां विचारितत्वादस्यैवावशिष्टत्वात् । अतो मोक्षलक्षणं फलमात्राध्याये निगद्यते इति वाक्यशेषः । *१२,१फ़्।* पादचतुष्ययप्रतिपाद्यं सङ्गतिं च लाघवायैकत्रैव वक्ष्यति । ततश्च फलविषये ऽस्मिन्नध्याये कर्मनाशाख्यं फलं प्रथमपादे निगद्यत इत्युक्तं भवति । तस्यापवादमाह विशेषत इति ॥ तत्र(अत्र) चतुर्थस्य प्रथमपादे, प्रथमं कैश्चित्सूत्रैः साधनमेव चिन्त्यते । कथम् । विशेषतः परमादरेण, नित्यशो नैरन्तर्येण च कार्यमिति । कुतः । यतो मोक्षसिद्धावत्यन्तमवश्यंभावि । *१२,२* इदमुक्तं भवति । तृतीये अध्याये यानि साधनानि विचारितानि तेष्वेव केषाञ्चित्परमादरनैरन्तर्याभ्यामनुष्ठेयत्वमत्रादौ प्रतिपाद्यते । तथानुष्ठान एव मोक्षस्य भावादन्यथाभावात् । एतज्ज्ञापना(यैव)य तृतीये इदमनुक्तवात्रेदमुच्यते । तत्रानुक्तया हि ततो वैलक्षण्यं ज्ञायते । फललक्षणे चोक्त्या फलान्तरङ्गत्वम् । अध्यायादिव्यवस्था च प्रायिकत्वादुपपद्यत इति । *१२,११* ॥ ॐ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॐ ॥ अधिकरणोत्थानकारणं दर्शयति श्रवणादीति ॥ आवृत्तिर् असकृदुपदेशात्

samanvayāvirodhābhyāṃ prathamadvitīyādhyāyapratipāditābhyāṃ, parabrahmādirūpe vastuni siddhe sati, sādhane sādhanaviṣaye tṛtīyādhyāye, aśeṣeṣu mokṣasādhaneṣu, vicāriteṣu satsu, phalapratipādanasyāvasaraprāptiḥ / jijñāsiteṣvartheṣvanyeṣāṃ vicāritatvādasyaivāvaśiṣṭatvāt / ato mokṣalakṣaṇaṃ phalamātrādhyāye nigadyate iti vākyaśeṣaḥ / *12,1f.* pādacatuṣyayapratipādyaṃ saṅgatiṃ ca lāghavāyaikatraiva vakṣyati / tataśca phalaviṣaye 'sminnadhyāye karmanāśākhyaṃ phalaṃ prathamapāde nigadyata ityuktaṃ bhavati / tasyāpavādamāha viśeṣata iti // tatra(atra) caturthasya prathamapāde, prathamaṃ kaiścitsūtraiḥ sādhanameva cintyate / katham / viśeṣataḥ paramādareṇa, nityaśo nairantaryeṇa ca kāryamiti / kutaḥ / yato mokṣasiddhāvatyantamavaśyaṃbhāvi / *12,2* idamuktaṃ bhavati / tṛtīye adhyāye yāni sādhanāni vicāritāni teṣveva keṣāñcitparamādaranairantaryābhyāmanuṣṭheyatvamatrādau pratipādyate / tathānuṣṭhāna eva mokṣasya bhāvādanyathābhāvāt / etajjñāpanā(yaiva)ya tṛtīye idamanuktavātredamucyate / tatrānuktayā hi tato vailakṣaṇyaṃ jñāyate / phalalakṣaṇe coktyā phalāntaraṅgatvam / adhyāyādivyavasthā ca prāyikatvādupapadyata iti / *12,11* // oṃ āvṛttirasakṛdupadeśāt oṃ // adhikaraṇotthānakāraṇaṃ darśayati śravaṇādīti // āvṛttir asakṛdupadeśāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रवणादीनामिति वर्तते । हिशब्दो तत्त्वमसीत्युपदेशस्य प्रसिद्धत्वं द्योतयति । यदि हि शिष्येणावृत्तिर्न कर्तव्या तदा गुरोरसकृदुपदेशो ऽनर्थकः स्यात् । तेन ज्ञायते कर्तव्या श्रवणावृत्तिरिति । *१२,१३* अनेन श्रवणावृत्तेः कर्तव्यता सिद्धा । त्रयाणामप्यावृत्तिं साधयल्लिङ्गाच्चेति सूत्रं पठित्वा तदभिप्रेतानि लिङ्गान्यागमवाक्येनैव दर्शयति लिङ्गादित्यादिना ॥ लिङ्गाच् च

śravaṇādīnāmiti vartate / hiśabdo tattvamasītyupadeśasya prasiddhatvaṃ dyotayati / yadi hi śiṣyeṇāvṛttirna kartavyā tadā gurorasakṛdupadeśo 'narthakaḥ syāt / tena jñāyate kartavyā śravaṇāvṛttiriti / *12,13* anena śravaṇāvṛtteḥ kartavyatā siddhā / trayāṇāmapyāvṛttiṃ sādhayalliṅgācceti sūtraṃ paṭhitvā tadabhipretāni liṅgānyāgamavākyenaiva darśayati liṅgādityādinā // liṅgāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*१२,१८* ॥ अथ श्रीमन्न्यासुधायां आत्मोपगमाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॐ ॥ एतत्सूत्रं व्याख्यातुमात्मशब्दार्थं तावदाह आत्मेति ॥ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च

*12,18* // atha śrīmannyāsudhāyāṃ ātmopagamādhikaraṇam // // oṃ ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca oṃ // etatsūtraṃ vyākhyātumātmaśabdārthaṃ tāvadāha ātmeti // ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*१२,३०* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां प्रतीकाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ न प्रतीके न हि सः ॐ ॥ मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादिश्रुतिप्राप्तं मनःप्रभृतिप्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासनमत्र प्रतिषिध्यते । तत्र प्रतीक इत्यधिकरणसप्तमीति प्रतीतिः स्यात् । प्रतीकाधिकरणस्य चोपासनं ब्रह्मणो युक्तमेव । अतो ऽन्यथा प्रतिज्ञां व्याख्याति प्रतीकेति ॥ न प्रतीके न हि सः

*12,30* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ pratīkādhikaraṇam // // oṃ na pratīke na hi saḥ oṃ // mano brahmetyupāsītetyādiśrutiprāptaṃ manaḥprabhṛtipratīkānāṃ brahmatvenopāsanamatra pratiṣidhyate / tatra pratīka ityadhikaraṇasaptamīti pratītiḥ syāt / pratīkādhikaraṇasya copāsanaṃ brahmaṇo yuktameva / ato 'nyathā pratijñāṃ vyākhyāti pratīketi // na pratīke na hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यासुधायां ब्रह्मदृष्टयधिकरणम् ॥ ॥ ॐ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॐ ॥ अत्र ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येत्युच्यते । कुत्रेत्याकाङ्क्षायां सन्निधानात्प्रतीक इति प्राप्नोति । तच्च योग्यताविरहान्निराकृतम् । अतः साकाङ्क्षं प्रतिज्ञावाक्यं व्याख्याति ब्रह्मेति चेति ॥ ब्रह्मदृष्टिर् उत्कर्षात्

// atha śrīmannyāsudhāyāṃ brahmadṛṣṭayadhikaraṇam // // oṃ brahmadṛṣṭirutkarṣāt oṃ // atra brahmadṛṣṭiḥ kartavyetyucyate / kutretyākāṅkṣāyāṃ sannidhānātpratīka iti prāpnoti / tacca yogyatāvirahānnirākṛtam / ataḥ sākāṅkṣaṃ pratijñāvākyaṃ vyākhyāti brahmeti ceti // brahmadṛṣṭir utkarṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां तदधिगमाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्वयपदेशात् ॐ ॥ निवृत्ता साधनचिन्ता । प्रतिबन्धा(का)नां पूर्वोत्तराणामनन्तकर्मणां भावान्न ज्ञानिनो मोक्षः सम्भवतीत्याशङ्कानिरासाय कर्मनाशाख्यं ज्ञानफलमिदानीं निरूप्यते । तत्र ज्ञानसामर्थ्येनैव कर्मक्षयो भवतीति प्रतीतिं निराकर्तुं सूत्रतात्पर्यमाह तथेति ॥ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोर् अश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ tadadhigamādhikaraṇam // // oṃ tadadhigama uttarapūrvāghayoraśleṣavināśau tadvayapadeśāt oṃ // nivṛttā sādhanacintā / pratibandhā(kā)nāṃ pūrvottarāṇāmanantakarmaṇāṃ bhāvānna jñānino mokṣaḥ sambhavatītyāśaṅkānirāsāya karmanāśākhyaṃ jñānaphalamidānīṃ nirūpyate / tatra jñānasāmarthyenaiva karmakṣayo bhavatīti pratītiṃ nirākartuṃ sūtratātparyamāha tatheti // tadadhigama uttarapūrvāghayor aśleṣavināśau tadvyapadeśāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा उक्तप्रकारेण, अञ्जसा आदरनैरन्तर्याभ्यां, उपास्य दृष्टं, ज्ञानात् पूर्वं, निखिलं पापं, चशब्दादनिष्यं पुण्यं च, पाश्चात्यस्य पापस्यानिष्यपुण्यस्य च । अनेन"अतो ऽन्यदपीत्येकेषामुभयोःऽ; इति सूत्रतात्पर्यमुक्तं भवति । ॥ ॐ इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु ॐ ॥ *१२,९०फ़्।* इदं सूत्रं केचिद्ब्रह्मविद एवाघस्येव पुण्यस्या(संश्ले)शेषो विनाशो भवति, शरीरपाते प्रत्यासन्ने सतीति व्याचक्षते, तदसत् । अतो ऽन्यदपीत्यस्य पुनरुक्तताप्रसङ्गात् । व्याख्यानव्याख्येयभावस्य चानन्यगतित्वात् । पूर्वसूत्र एवाघपदस्थाने कर्मपदप्रक्षेपेणोपपत्तौ सूत्रान्तरारम्भवैयर्थ्यात् । अस्माकं त्वग्निहोत्रादीत्यादिसूत्राणि पुण्ये ऽपि विभागसूचनार्थानि । ज्ञानोत्तरं पुण्यार्जनस्याभावादश्लेषशब्दो विनाशार्थो व्याख्यातव्यः । तथाच प्रकृतपरित्यागो ऽप्रकृतस्वीकारश्चेत्याशयवानन्यथा सूत्रतात्पर्यमाह तद्द्विषश्चेति ॥ इतरस्याप्य् एवम् असंश्लेषः पाते तु

tathā uktaprakāreṇa, añjasā ādaranairantaryābhyāṃ, upāsya dṛṣṭaṃ, jñānāt pūrvaṃ, nikhilaṃ pāpaṃ, caśabdādaniṣyaṃ puṇyaṃ ca, pāścātyasya pāpasyāniṣyapuṇyasya ca / anena"ato 'nyadapītyekeṣāmubhayoḥ'; iti sūtratātparyamuktaṃ bhavati / // oṃ itarasyāpyevamasaṃśleṣaḥ pāte tu oṃ // *12,90f.* idaṃ sūtraṃ kecidbrahmavida evāghasyeva puṇyasyā(saṃśle)śeṣo vināśo bhavati, śarīrapāte pratyāsanne satīti vyācakṣate, tadasat / ato 'nyadapītyasya punaruktatāprasaṅgāt / vyākhyānavyākhyeyabhāvasya cānanyagatitvāt / pūrvasūtra evāghapadasthāne karmapadaprakṣepeṇopapattau sūtrāntarārambhavaiyarthyāt / asmākaṃ tvagnihotrādītyādisūtrāṇi puṇye 'pi vibhāgasūcanārthāni / jñānottaraṃ puṇyārjanasyābhāvādaśleṣaśabdo vināśārtho vyākhyātavyaḥ / tathāca prakṛtaparityāgo 'prakṛtasvīkāraścetyāśayavānanyathā sūtratātparyamāha taddviṣaśceti // itarasyāpy evam asaṃśleṣaḥ pāte tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चात्त्विति सम्बन्धः । विद्यायुतं कर्मेति वर्तते । वीर्यपदं आनन्दातिशयप्रदम् । इति चोदितमिति सम्बन्धः । सकलकमर्क्षये तदैव मुक्तिः स्यात् । न चैवम् । जीवन्मुक्तानामुपलम्भादित्याशङ्कापरिहारायोक्तम् सूत्रकारेण अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः इति ॥ तर्हि प्रारब्धकर्मभावात्कथं मोक्ष इत्याशङ्कय पुनः सूत्रितं भोगेन त्वितरे क्षपरित्वाथ सम्पत्स्यत इति ॥ एतदपि न ब्रह्मविन्मात्रविषयमित्याशयवान् व्याचष्टे तत इति ॥ भोगेन त्व् इतरे क्षपयित्वाथ संपद्यते

paścāttviti sambandhaḥ / vidyāyutaṃ karmeti vartate / vīryapadaṃ ānandātiśayapradam / iti coditamiti sambandhaḥ / sakalakamarkṣaye tadaiva muktiḥ syāt / na caivam / jīvanmuktānāmupalambhādityāśaṅkāparihārāyoktam sūtrakāreṇa anārabdhakārye eva tu pūrve tadavadheḥ iti // tarhi prārabdhakarmabhāvātkathaṃ mokṣa ityāśaṅkaya punaḥ sūtritaṃ bhogena tvitare kṣaparitvātha sampatsyata iti // etadapi na brahmavinmātraviṣayamityāśayavān vyācaṣṭe tata iti // bhogena tv itare kṣapayitvātha saṃpadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धान्तनिर्णीतेर्विशिष्यहेतवः । *१२,३३९* ॥ ॐ नैकस्मिन्दर्शयतो हि ॐ ॥ अत्राग्नौ सर्वे देवा विलीयन्ते । भूतेषु देवा विलीयन्ते इति श्रुतिद्वयविप्रतिपत्त्या किमग्नावेकस्मिन्सर्वे देवा विलीयन्ते, उत पञ्चस्वपि भूतेष्विति संशये ऽग्नावेकस्मिन्नेव सर्वेषां देवानां लयः । अग्निश्रुतेर्निरवकाशत्वात् । भूतश्रुतेस्तु सावकाशत्वात् । एकस्मिन्नग्नौ सर्वेषां च लये ऽग्नेश्च वायौ वायोराकाशे सति भूतेष्विति बहुवचनोपपत्तेरिति प्राप्ते सिद्धान्तितम् । नैकस्मिन्नग्नौ सर्वेषां देवानां लयः । किन्तु पञ्चस्वपि भूतेषु । कुतः । "पृथिव्यामृभवो विलीयन्ते, वरुणे ऽश्विनौ, अग्नावग्नयो, वायाविन्द्रः, सोम आदित्यो बृहस्पतिरित्याकाश एव साध्या विलीयन्तेऽ; (मृत्यवः)"ऋभवः पृथिव्यां, वरुण आपः, अग्नयस्तेजसि, मरुतो मारुते, आकाशे विनायका विलीयन्तेऽ; इति श्रुती यथायोगं पञ्चस्वपि भूतेषु देवानां लयं दर्शयतो हीति । अत्र वायाविन्द्र इति वायुशब्दो भूतवायोरप्रधानस्य वाचको विवक्षित इति प्रतीयते । पृथिव्यादिसङ्कीर्तनेन भूत(प्रकर)कारणात् । सूत्रकृता च सर्वेषु भूतेषु देवानां लय इत्यत्रार्थे गृहीते ऽयं श्रुतिः । भूतेषु तच्छतेरित्युपक्रमात् । ततो ऽप्यप्रधानो वायुरिति प्रतीतिनिवारणाय आह प्रधानेति ॥ नैकस्मिन् दर्शयतो हि

siddhāntanirṇīterviśiṣyahetavaḥ / *12,339* // oṃ naikasmindarśayato hi oṃ // atrāgnau sarve devā vilīyante / bhūteṣu devā vilīyante iti śrutidvayavipratipattyā kimagnāvekasminsarve devā vilīyante, uta pañcasvapi bhūteṣviti saṃśaye 'gnāvekasminneva sarveṣāṃ devānāṃ layaḥ / agniśruterniravakāśatvāt / bhūtaśrutestu sāvakāśatvāt / ekasminnagnau sarveṣāṃ ca laye 'gneśca vāyau vāyorākāśe sati bhūteṣviti bahuvacanopapatteriti prāpte siddhāntitam / naikasminnagnau sarveṣāṃ devānāṃ layaḥ / kintu pañcasvapi bhūteṣu / kutaḥ / "pṛthivyāmṛbhavo vilīyante, varuṇe 'śvinau, agnāvagnayo, vāyāvindraḥ, soma ādityo bṛhaspatirityākāśa eva sādhyā vilīyante'; (mṛtyavaḥ)"ṛbhavaḥ pṛthivyāṃ, varuṇa āpaḥ, agnayastejasi, maruto mārute, ākāśe vināyakā vilīyante'; iti śrutī yathāyogaṃ pañcasvapi bhūteṣu devānāṃ layaṃ darśayato hīti / atra vāyāvindra iti vāyuśabdo bhūtavāyorapradhānasya vācako vivakṣita iti pratīyate / pṛthivyādisaṅkīrtanena bhūta(prakara)kāraṇāt / sūtrakṛtā ca sarveṣu bhūteṣu devānāṃ laya ityatrārthe gṛhīte 'yaṃ śrutiḥ / bhūteṣu tacchaterityupakramāt / tato 'pyapradhāno vāyuriti pratītinivāraṇāya āha pradhāneti // naikasmin darśayato hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यासुधायां परलयाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ तानि परे तथा ह्याह ॐ ॥ इतिसूत्रम् । अस्यार्थः । तानि भूताभिमानिपृभृतीनि दैवानि परे परमात्मनि लीयन्ते तथा ह्याह श्रुतिरिति । अत्र सर्वेषां देवानां परमात्मनि साक्षाल्लयः प्रतीयते । तत्परिहाराय भाष्यं"प्राणद्वारेणऽ; इति । तत्रापि प्राणे सर्वेषां साक्षाल्लयः प्रतीयते । अतो विस्पष्टं व्याचष्टे तस्मिन्निति ॥ *१२,३४२* तानि परे तथा ह्य् आह

// atha śrīmannyāsudhāyāṃ paralayādhikaraṇam // // oṃ tāni pare tathā hyāha oṃ // itisūtram / asyārthaḥ / tāni bhūtābhimānipṛbhṛtīni daivāni pare paramātmani līyante tathā hyāha śrutiriti / atra sarveṣāṃ devānāṃ paramātmani sākṣāllayaḥ pratīyate / tatparihārāya bhāṣyaṃ"prāṇadvāreṇa'; iti / tatrāpi prāṇe sarveṣāṃ sākṣāllayaḥ pratīyate / ato vispaṣṭaṃ vyācaṣṭe tasminniti // *12,342* tāni pare tathā hy āha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यमतस्येति जातावेकवचनम् । सिद्धान्तनिर्णीतिकरास्तर्का इति शेषः ॥ ॐ अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा च दोषात्तत्क्रतुश्च ॐ ॥ विमुक्तगम्यं प्रतिपादयितुमिदं सूत्रम् । तद्भाष्ये न विस्पष्टमित्यतः स्पष्टीकरिष्यन्प्रतीकशब्दार्थं तावदाह प्रतीकमिति ॥ *१२,३६४* अप्रतीकालम्बनान् नयतीति बादरायण उभयथा च दोषात् तत्क्रतुश् च

anyamatasyeti jātāvekavacanam / siddhāntanirṇītikarāstarkā iti śeṣaḥ // oṃ apratīkālambanānnayatīti bādarāyaṇa ubhayathā ca doṣāttatkratuśca oṃ // vimuktagamyaṃ pratipādayitumidaṃ sūtram / tadbhāṣye na vispaṣṭamityataḥ spaṣṭīkariṣyanpratīkaśabdārthaṃ tāvadāha pratīkamiti // *12,364* apratīkālambanān nayatīti bādarāyaṇa ubhayathā ca doṣāt tatkratuś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यपक्षे पूर्वपक्षेषु । सुनिर्णयः सिद्धान्तनिर्णयः अर्थः प्रयोजनं यासां ताः सुनिर्णयार्था युक्तयः । *१२,३६७* ॥ ॐ अत एव चानन्याधिपतिः ॐ ॥ इदं (एतत्) सूत्रं कश्चिद्वयाख्याति । अत एव चावन्ध्यसङ्कल्पत्वा(देवान)दन्यानधिपतिर्विद्वान्भवति । नास्यान्यो ऽधिपतिर्भवतीत्यर्थ इति । तदिदमसदिति भावेनाह अनन्येति ॥ अत एव चानन्याधिपतिः

anyapakṣe pūrvapakṣeṣu / sunirṇayaḥ siddhāntanirṇayaḥ arthaḥ prayojanaṃ yāsāṃ tāḥ sunirṇayārthā yuktayaḥ / *12,367* // oṃ ata eva cānanyādhipatiḥ oṃ // idaṃ (etat) sūtraṃ kaścidvayākhyāti / ata eva cāvandhyasaṅkalpatvā(devāna)danyānadhipatirvidvānbhavati / nāsyānyo 'dhipatirbhavatītyartha iti / tadidamasaditi bhāvenāha ananyeti // ata eva cānanyādhipatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.