Bhagavata-Purana 10,29 - 33 (with comm.) 10

कृपातिशयम् आह-तासाम् इति

kṛpātiśayam āha-tāsām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोप्यः स्फुरत्पुरटकुण्डलकुन्तलत्विड्गण्डश्रिया सुधितहासनिरीक्षणेन । मानं दधत्य ऋषभस्य जगुः कृतानि पुण्यानि तत्कररुहस्पर्शप्रमोदाः ॥ ततो ऽतिहृष्टानां गोपीनां चरितम् आह-गोप्य इति । स्फुरतां स्वर्णकुण्डलानां कुन्तलानां च त्विषा गण्डेषु या श्रीस् तया सुधितेनामृतायितेन हाससहितेन निरीक्षणेन च ऋषभस्य पत्युः कृष्णस्य मानं दधत्यः पूजां कुर्वत्यस् तत्कर्माणि जगुः । तस्य कररुहैर् नखैः स्पर्शेन प्रमोदो यासां ताः

gopyaḥ sphuratpuraṭakuṇḍalakuntalatviḍgaṇḍaśriyā sudhitahāsanirīkṣaṇena / mānaṃ dadhatya ṛṣabhasya jaguḥ kṛtāni puṇyāni tatkararuhasparśapramodāḥ // tato 'tihṛṣṭānāṃ gopīnāṃ caritam āha-gopya iti | sphuratāṃ svarṇakuṇḍalānāṃ kuntalānāṃ ca tviṣā gaṇḍeṣu yā śrīs tayā sudhitenāmṛtāyitena hāsasahitena nirīkṣaṇena ca ṛṣabhasya patyuḥ kṛṣṇasya mānaṃ dadhatyaḥ pūjāṃ kurvatyas tatkarmāṇi jaguḥ | tasya kararuhair nakhaiḥ sparśena pramodo yāsāṃ tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ जलकेलिम् आह-ताभिर् इति । तासाम् अङ्गसङ्गेन घृष्टा संमर्दिता या स्रक् तस्याः अत एव तासां कुचकुङ्कुमेन रञ्जितायाः संबन्धिभिर् गन्धर्वपालिभिर् गन्धर्वपा गन्धर्वपतय इव गायन्तो यो ऽलयस् तैर् अनुद्रुतो ऽनुगतः स कृष्णो वाः उदकम् आविशत् । भिन्नसेतुर् विदारित वप्रः स्वयं चातिक्रान्तलोकवेदमर्यादः

atha jalakelim āha-tābhir iti | tāsām aṅgasaṅgena ghṛṣṭā saṃmarditā yā srak tasyāḥ ata eva tāsāṃ kucakuṅkumena rañjitāyāḥ saṃbandhibhir gandharvapālibhir gandharvapā gandharvapataya iva gāyanto yo 'layas tair anudruto 'nugataḥ sa kṛṣṇo vāḥ udakam āviśat | bhinnasetur vidārita vapraḥ svayaṃ cātikrāntalokavedamaryādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरतिर् आत्मारामो ऽपि अत्र गोपीमण्डले ऽम्भसि वा

svaratir ātmārāmo 'pi atra gopīmaṇḍale 'mbhasi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् च कृष्णोपवने जलस्थलप्रसूनगन्धानिलजुष्टदिक्तटे । चचार भृङ्गप्रमदागणावृतो यथा मदच्युद् द्विरदः करेणुभिः ॥ स्थलजलक्रीडे दर्शिते वनक्रीडां दर्शयति-ततश् चेति । यमुनाया उपवने जलस्थलप्रसूनानां गन्धो यस्मिंस् तेनानिलेन जुष्टानि दिशां तटान्य् अन्ता यस्मिन् । यद्वा दिशश् च तटं स्थलं च यस्मिन्न् उपवने । भृङ्गाणां प्रमदानां च गणैर् आवृतः

tataś ca kṛṣṇopavane jalasthalaprasūnagandhānilajuṣṭadiktaṭe / cacāra bhṛṅgapramadāgaṇāvṛto yathā madacyud dviradaḥ kareṇubhiḥ // sthalajalakrīḍe darśite vanakrīḍāṃ darśayati-tataś ceti | yamunāyā upavane jalasthalaprasūnānāṃ gandho yasmiṃs tenānilena juṣṭāni diśāṃ taṭāny antā yasmin | yadvā diśaś ca taṭaṃ sthalaṃ ca yasminn upavane | bhṛṅgāṇāṃ pramadānāṃ ca gaṇair āvṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं शशाङ्कांशुविराजिता निशाः स सत्यकामो ऽनुरताबलागणः । सिषेव आत्मन्य् अवरुद्धसौरतः सर्वाः शरत्काव्यकथारसाश्रयाः ॥ रासक्रीडां निगमयति-एवम् इति । स कृष्णः सत्यसङ्कल्पो ऽनुरागिस्त्रीकदम्बस्थ एवं सर्वा निशाः सेवितवान् । शरत्काव्यकथारसाश्रयाः शरदि भवाः काव्येषु कथ्यमाना ये रसास् तेषाम् आश्रयभूता निशाः । यद्वा निशा इति द्वितीया ऽत्यन्तसंयोगे । शृङ्गाररसाश्रयाः शरदि[*८५] प्रसिद्धाः काव्येषु याः कथास् ताः सिषेवे इति । एवम् अप्य् आत्मन्य् एवावरुद्धः सौरतश् चरमधातुर् न तु स्खलितो यस्येति कामजयोक्तिः ॥भ्प्च् १०,३३।२६॥

evaṃ śaśāṅkāṃśuvirājitā niśāḥ sa satyakāmo 'nuratābalāgaṇaḥ / siṣeva ātmany avaruddhasaurataḥ sarvāḥ śaratkāvyakathārasāśrayāḥ // rāsakrīḍāṃ nigamayati-evam iti | sa kṛṣṇaḥ satyasaṅkalpo 'nurāgistrīkadambastha evaṃ sarvā niśāḥ sevitavān | śaratkāvyakathārasāśrayāḥ śaradi bhavāḥ kāvyeṣu kathyamānā ye rasās teṣām āśrayabhūtā niśāḥ | yadvā niśā iti dvitīyā 'tyantasaṃyoge | śṛṅgārarasāśrayāḥ śaradi[*85] prasiddhāḥ kāvyeṣu yāḥ kathās tāḥ siṣeve iti | evam apy ātmany evāvaruddhaḥ saurataś caramadhātur na tu skhalito yasyeti kāmajayoktiḥ ||BhPC 10,33.26||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कथं धर्मसेतूनां वक्ता कर्ताभिरक्षिता । प्रतीपम् आचरद् ब्रह्मन् परदाराभिमर्शनम् ॥ प्रतीपं प्रतिकूलाधर्मम् इत्य् अर्थः । आचरत् कृतवान् । न चेदम् अधर्ममात्रं कलञ्ज-भक्षणादिवत् किन्तु महासाहसम् इत्य् आह-परदाराभिमर्शनम् इति

sa kathaṃ dharmasetūnāṃ vaktā kartābhirakṣitā / pratīpam ācarad brahman paradārābhimarśanam // pratīpaṃ pratikūlādharmam ity arthaḥ | ācarat kṛtavān | na cedam adharmamātraṃ kalañja-bhakṣaṇādivat kintu mahāsāhasam ity āha-paradārābhimarśanam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आप्तकामो यदुपतिः कृतवान् वै जुगुप्सितम् । किम् अभिप्राय एतन् नः संशयं छिन्धि सुव्रत ॥ आप्तकामस्य नायम् अधर्म इति चेद् यद्य् एवं कामाभावान् निन्दितं केनाभिप्रायेण कृतवान् इति पृच्छति-आप्तकाम इति

āptakāmo yadupatiḥ kṛtavān vai jugupsitam / kim abhiprāya etan naḥ saṃśayaṃ chindhi suvrata // āptakāmasya nāyam adharma iti ced yady evaṃ kāmābhāvān ninditaṃ kenābhiprāyeṇa kṛtavān iti pṛcchati-āptakāma iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमेश्वरे कैमुतिकन्यायेन परिहर्तुं सामान्यतो महतां वृत्तम् आह-धर्मव्यतिक्रम इति । साहसं च दृष्टं प्रजापतीन्द्रसोमविश्वामित्रादीनाम् । तच् च तेषां तेजस्विनां दोषाय न भवतीति

parameśvare kaimutikanyāyena parihartuṃ sāmānyato mahatāṃ vṛttam āha-dharmavyatikrama iti | sāhasaṃ ca dṛṣṭaṃ prajāpatīndrasomaviśvāmitrādīnām | tac ca teṣāṃ tejasvināṃ doṣāya na bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैतत् समाचरेज् जातु मनसापि ह्य् अनीश्वरः । विनश्यत्य् आचरन् मौढ्याद् यथा रुद्रो ऽब्धिजं विषम् ॥ तर्हि "यद् यद् आचरति श्रेष्ठः" इति न्यायेनान्यो ऽपि कुर्याद् इत्य् आशङ्क्याह-नैतद् इति । अनीश्वरो देहादिपरतन्त्रः यथा रुद्रव्यतिरिक्तो विषम् आचरन् भक्षयन्

naitat samācarej jātu manasāpi hy anīśvaraḥ / vinaśyaty ācaran mauḍhyād yathā rudro 'bdhijaṃ viṣam // tarhi "yad yad ācarati śreṣṭhaḥ" iti nyāyenānyo 'pi kuryād ity āśaṅkyāha-naitad iti | anīśvaro dehādiparatantraḥ yathā rudravyatirikto viṣam ācaran bhakṣayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वराणां वचः सत्यं तथैवाचरितं क्वचित् । तेषां यत् स्ववचोयुक्तं बुद्धिमांस् तत् समाचरेत् ॥ कथं तर्हि सदाचारस्य प्रामाण्यम् अत आह-ईश्वराणाम् इति । तेषां वचः सत्यम्, अतस् तद् उक्तम् आचरेद् एव । आचरितं तु क्वचित् सत्यम् । अतः स्ववचोयुक्तं तेषां वचसा यद्यद् युक्तम् अविरुद्धं तत्तद् एवाचरेत्

īśvarāṇāṃ vacaḥ satyaṃ tathaivācaritaṃ kvacit / teṣāṃ yat svavacoyuktaṃ buddhimāṃs tat samācaret // kathaṃ tarhi sadācārasya prāmāṇyam ata āha-īśvarāṇām iti | teṣāṃ vacaḥ satyam, atas tad uktam ācared eva | ācaritaṃ tu kvacit satyam | ataḥ svavacoyuktaṃ teṣāṃ vacasā yadyad yuktam aviruddhaṃ tattad evācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुशलाचरितेनैषाम् इह स्वार्थो न विद्यते । विपर्ययेण वानर्थो निरहङ्कारिणां प्रभो ॥ ननु तर्हि ते ऽपि किम् एवं साहसम् आचरन्ति तत्राह-कुशलेति । प्रारब्धकर्मक्षपणमात्रम् एव तेषां कृत्यं नान्यद् इत्य् अर्थः

kuśalācaritenaiṣām iha svārtho na vidyate / viparyayeṇa vānartho nirahaṅkāriṇāṃ prabho // nanu tarhi te 'pi kim evaṃ sāhasam ācaranti tatrāha-kuśaleti | prārabdhakarmakṣapaṇamātram eva teṣāṃ kṛtyaṃ nānyad ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्तुतम् आह-किम् उतेति । कुशलाकुशलान्वयो न विद्यत इति किं पुनर् वक्तव्यम् इत्य् अर्थः

prastutam āha-kim uteti | kuśalākuśalānvayo na vidyata iti kiṃ punar vaktavyam ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्पादपङ्कजपरागनिषेवतृप्ता योगप्रभावविधुताखिलकर्मबन्धाः । स्वैरं चरन्ति मुनयो ऽपि न नह्यमानास् तस्येच्छयात्तवपुषः कुत एव बन्धः ॥ एतद् एव स्फुटीकरोति-यस्य पादपङ्कजपरागस्य निषेवणेन तृप्ताः, यद्वा यस्य पादपङ्कजपरागे निषेवा येषां ते च ते तृप्ताश् चेति भक्ता इत्य् अर्थः । तथा ज्ञानिनश् च न नह्यमाना बन्धनम् अप्राप्तवन्तः

yatpādapaṅkajaparāganiṣevatṛptā yogaprabhāvavidhutākhilakarmabandhāḥ / svairaṃ caranti munayo 'pi na nahyamānās tasyecchayāttavapuṣaḥ kuta eva bandhaḥ // etad eva sphuṭīkaroti-yasya pādapaṅkajaparāgasya niṣevaṇena tṛptāḥ, yadvā yasya pādapaṅkajaparāge niṣevā yeṣāṃ te ca te tṛptāś ceti bhaktā ity arthaḥ | tathā jñāninaś ca na nahyamānā bandhanam aprāptavantaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोपीनां तत्पतीनां च सर्वेषाम् एव देहिनाम् । यो ऽन्तश् चरति सो ऽध्यक्षः क्रीडनेनेह देहभाक् ॥ परदारत्वं गोपीनाम् अङ्गीकृत्य परिहृतम्, इदानीं भगवतः सर्वान्तर्यामिणः परदारसेवा नाम न काचिद् इत्य् आह-गोपीनाम् इति । यो ऽन्तश् चरत्य् अध्यक्षो बुद्ध्यादिसाक्षी स एव क्रीडनेन देहभाक्, न त्व् अस्मदादितुल्यो येन दोषः स्याद् इति

gopīnāṃ tatpatīnāṃ ca sarveṣām eva dehinām / yo 'ntaś carati so 'dhyakṣaḥ krīḍaneneha dehabhāk // paradāratvaṃ gopīnām aṅgīkṛtya parihṛtam, idānīṃ bhagavataḥ sarvāntaryāmiṇaḥ paradārasevā nāma na kācid ity āha-gopīnām iti | yo 'ntaś caraty adhyakṣo buddhyādisākṣī sa eva krīḍanena dehabhāk, na tv asmadāditulyo yena doṣaḥ syād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् एवं चेद् आप्तकामस्य निन्दिते कुतः प्रवृत्तिर् इत्य् अत आह-अनुग्रहायेति । शृङ्गार-रसाकृष्टचेतसो ऽतिबहिर्मुखान् अपि स्वपरान् कर्तुम् इति भावः

nanv evaṃ ced āptakāmasya nindite kutaḥ pravṛttir ity ata āha-anugrahāyeti | śṛṅgāra-rasākṛṣṭacetaso 'tibahirmukhān api svaparān kartum iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास् तस्य मायया । मन्यमानाः स्वपार्श्वस्थान् स्वान् स्वान् दारान् व्रजौकसः ॥ नन्व् अन्ये ऽपि भिन्नाचाराः स्वचेष्टितम् एवम् एवेति वदन्ति तत्राह-नासूयन्न् इति । एवंभूतैश्वर्याभावे तथा कुर्वन्तः पापा ज्ञेया इति भावः

nāsūyan khalu kṛṣṇāya mohitās tasya māyayā / manyamānāḥ svapārśvasthān svān svān dārān vrajaukasaḥ // nanv anye 'pi bhinnācārāḥ svaceṣṭitam evam eveti vadanti tatrāha-nāsūyann iti | evaṃbhūtaiśvaryābhāve tathā kurvantaḥ pāpā jñeyā iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मरात्रे ब्राह्मे मुहूर्ते उपावृत्ते प्राप्ते

brahmarātre brāhme muhūrte upāvṛtte prāpte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विक्रीडितं व्रजवधूभिर् इदं च विष्णोः श्रद्धान्वितो ऽनुशृणुयाद् अथ वर्णयेद् यः । भक्तिं परां भगवति प्रतिलभ्य कामं हृद्रोगम् आश्व् अपहिनोत्य् अचिरेण धीरः ॥ भगवतः कामविजयरूपरासक्रीडाश्रवणादेः कामविजयम् एव फलम् आह-विक्रीडितम् इति । अचिरेण धीरः सन् हृद्रोगं कामम्[*९२] आशु अपहिनोति परित्यजतीति

vikrīḍitaṃ vrajavadhūbhir idaṃ ca viṣṇoḥ śraddhānvito 'nuśṛṇuyād atha varṇayed yaḥ / bhaktiṃ parāṃ bhagavati pratilabhya kāmaṃ hṛdrogam āśv apahinoty acireṇa dhīraḥ // bhagavataḥ kāmavijayarūparāsakrīḍāśravaṇādeḥ kāmavijayam eva phalam āha-vikrīḍitam iti | acireṇa dhīraḥ san hṛdrogaṃ kāmam[*92] āśu apahinoti parityajatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.