Agnivesa: Carakasamhita 1.27

अथातोऽन्नपानविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'nnapānavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्प्रति सामान्येनोक्तानां गुणकर्मभ्यां प्रतिव्यक्त्यनुक्तानां प्रतिव्यक्तिप्राय उपयोगिद्रव्यस्य विशिष्टगुणकर्मकथनार्थम् अन्नपानविधिर् अध्यायोऽभिधीयते ॥ १ अत्रोत्पन्नस्य छप्रत्ययस्य लुक् ॥ २ अत्रान्ने काठिन्यसामान्यात् खाद्यं पाने च द्रवत्वसामान्याल्लेह्यम् अवरुद्धं ज्ञेयम् ॥ ३ अन्नपानं विधीयते विशिष्टगुणकर्मयोगितया प्रतिपाद्यते ऽनेनेत्यन्नपानविधिः द्रव्याणां गुणकर्मकथनम् एव चान्नपानविधिः यतस्तद्धि ज्ञात्वान्नपानं विधीयते ॥ ४] इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसंज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः प्रत्यक्षफलदर्शनात् तदिन्धना ह्य् अन्तरग्नेः स्थितिः तत् सत्त्वम् ऊर्जयति तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं विपरीतमहिताय सम्पद्यते

samprati sāmānyenoktānāṃ guṇakarmabhyāṃ prativyaktyanuktānāṃ prativyaktiprāya upayogidravyasya viśiṣṭaguṇakarmakathanārtham annapānavidhir adhyāyo'bhidhīyate // 1 atrotpannasya chapratyayasya luk // 2 atrānne kāṭhinyasāmānyāt khādyaṃ pāne ca dravatvasāmānyāllehyam avaruddhaṃ jñeyam // 3 annapānaṃ vidhīyate viśiṣṭaguṇakarmayogitayā pratipādyate 'nenetyannapānavidhiḥ dravyāṇāṃ guṇakarmakathanam eva cānnapānavidhiḥ yatastaddhi jñātvānnapānaṃ vidhīyate // 4] iṣṭavarṇagandharasasparśaṃ vidhivihitamannapānaṃ prāṇināṃ prāṇisaṃjñakānāṃ prāṇamācakṣate kuśalāḥ pratyakṣaphaladarśanāt tadindhanā hy antaragneḥ sthitiḥ tat sattvam ūrjayati taccharīradhātuvyūhabalavarṇendriyaprasādakaraṃ yathoktamupasevyamānaṃ viparītamahitāya sampadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं तदन्नपानं करोतीत्याह इष्टेत्यादि ॥ १ इष्टमिति अभिमतं हितं च किंवा इष्टं प्रियं हितं तु विधिविहितशब्देनैव प्राप्यते ॥ २ विधिर् वक्ष्यमाणरसविमाने तदेतदाहारविधानम् इत्यादिग्रन्थवाच्यः तथेन्द्रियोपक्रमणीये नारत्नपाणिः इत्यादिनोक्तं विधानं तेन विधिना विहितं विधिविहितम् ॥ ३ अत्र वर्णादिषु शब्दाग्रहणमन्नपाने प्रायः शब्दस्याविद्यमानत्वात् ॥ ४ वर्णादिषु यद्यत् प्रथमम् अन्नपाने गृह्यते तत्तत् पूर्वम् उक्तम् ॥ ५ रसस्तु स्पर्शस्य पश्चाद्गृह्यमाणोऽपि प्राधान्यख्यापनार्थं स्पर्शस्याग्रे कृतः ॥ ६ प्राणिनाम् इत्यनेनैव लब्धेऽपि प्राणिसंज्ञकानाम् इति वचनं स्थावरप्राणिप्रतिषेधार्थं वृक्षादयो हि वनस्पतिसत्त्वानुकारोपदेशाच्छस्त्रे प्राणिन उक्ताः न तु लोके प्राणिसंज्ञकाः किंतर्हि जङ्गमा एव ॥ ७ इह च मनुष्यस्यैवाधिकृतत्वेऽपि सामान्येन सकलप्राणिप्राणहेतुतयाहारकथनं मनुषव्यतिरिक्तेऽपि प्राणिन्याहारस्य प्राणजनकत्वोपदर्शनार्थम् ॥ ८ प्राणमिति प्राणहेतुत्वात् यथायुर् घृतम् ॥ ९ अथ कथं तत् प्राणमाचक्षत इत्याह प्रत्यक्षफलदर्शनादिति ॥ १० प्रत्यक्षेणैव ह्य् आहारं विधिना कुर्वतां प्राणा अनुवर्तन्त इति तथा निराहाराणां प्राणा नह्य् अवतिष्ठन्त इति दृश्यत इत्यर्थः ॥ ११ प्रत्यक्षशब्दश् चेह स्फुटप्रमाणे वर्तते यतः प्राणानाम् अन्नकार्यत्वम् अनुमानगम्यमेव ॥ १२ आन्नकार्यत्व एव प्राणानां हेतुमाह तदिन्धना हीत्यादिना ॥ १३ यस्माद् अन्तरग्निस्थितिश् चान्नपानहेतुना अग्निस्थितिश्च प्राणहेतुः ततोऽन्नं प्राणा इति भावः उक्तं हि बलम् आरोग्यमायुश्च प्राणाश्चाग्नौ प्रतिष्ठिताः ॥ १४ किंवा पूर्वमन्नपानस्य प्राणहेतुत्वमुक्तं तदिन्धना हीत्यादिनाग्निहेतुत्वं वर्ण्यते ॥ १५ सत्त्वमूर्जयतीति मनोबलं करोति ॥ १६ धातुव्यूहो धातुसंघातः ॥ १७ विपरीतम् अविधिसेवितम् ॥ १८] तस्माद्धिताहितावबोधनार्थम् अन्नपानविधिम् अखिले नोपदेक्ष्यामो ऽग्निवेश । तत् स्वभावाद् उदक्तं क्लेदयति लवणं विष्यन्दयति क्षारः पाचयति मधु संदधाति सर्पिः स्नेहयति क्षीरं जीवयति मांसं बृंहयति रसः प्रीणयति सुरा जर्जरीकरोति सीधुर् अवधमति द्राक्षासवो दीपयति फाणितमाचिनोति दधि शोफं जनयति पिण्याकशाकं ग्लपयति प्रभूतान्तर्मलो माषसूपः दृष्टिशुक्रघ्नः क्षारः प्रायः पित्तलम् अम्लम् अन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायः श्लेष्मलं मधुरम् अन्यत्र मधुनः पुराणाच्च शालिषष्टिकयवगोधूमात् प्रायस्तिकं वातलमवृष्यं चान्यत्र वेगाग्रामृतापटोलपत्त्रात् प्रायः कटुकं वातलम् अवृष्यं चान्यत्र पिप्पलीविश्वभेषजात्

kiṃ tadannapānaṃ karotītyāha iṣṭetyādi // 1 iṣṭamiti abhimataṃ hitaṃ ca kiṃvā iṣṭaṃ priyaṃ hitaṃ tu vidhivihitaśabdenaiva prāpyate // 2 vidhir vakṣyamāṇarasavimāne tadetadāhāravidhānam ityādigranthavācyaḥ tathendriyopakramaṇīye nāratnapāṇiḥ ityādinoktaṃ vidhānaṃ tena vidhinā vihitaṃ vidhivihitam // 3 atra varṇādiṣu śabdāgrahaṇamannapāne prāyaḥ śabdasyāvidyamānatvāt // 4 varṇādiṣu yadyat prathamam annapāne gṛhyate tattat pūrvam uktam // 5 rasastu sparśasya paścādgṛhyamāṇo'pi prādhānyakhyāpanārthaṃ sparśasyāgre kṛtaḥ // 6 prāṇinām ityanenaiva labdhe'pi prāṇisaṃjñakānām iti vacanaṃ sthāvaraprāṇipratiṣedhārthaṃ vṛkṣādayo hi vanaspatisattvānukāropadeśācchastre prāṇina uktāḥ na tu loke prāṇisaṃjñakāḥ kiṃtarhi jaṅgamā eva // 7 iha ca manuṣyasyaivādhikṛtatve'pi sāmānyena sakalaprāṇiprāṇahetutayāhārakathanaṃ manuṣavyatirikte'pi prāṇinyāhārasya prāṇajanakatvopadarśanārtham // 8 prāṇamiti prāṇahetutvāt yathāyur ghṛtam // 9 atha kathaṃ tat prāṇamācakṣata ityāha pratyakṣaphaladarśanāditi // 10 pratyakṣeṇaiva hy āhāraṃ vidhinā kurvatāṃ prāṇā anuvartanta iti tathā nirāhārāṇāṃ prāṇā nahy avatiṣṭhanta iti dṛśyata ityarthaḥ // 11 pratyakṣaśabdaś ceha sphuṭapramāṇe vartate yataḥ prāṇānām annakāryatvam anumānagamyameva // 12 ānnakāryatva eva prāṇānāṃ hetumāha tadindhanā hītyādinā // 13 yasmād antaragnisthitiś cānnapānahetunā agnisthitiśca prāṇahetuḥ tato'nnaṃ prāṇā iti bhāvaḥ uktaṃ hi balam ārogyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ // 14 kiṃvā pūrvamannapānasya prāṇahetutvamuktaṃ tadindhanā hītyādināgnihetutvaṃ varṇyate // 15 sattvamūrjayatīti manobalaṃ karoti // 16 dhātuvyūho dhātusaṃghātaḥ // 17 viparītam avidhisevitam // 18] tasmāddhitāhitāvabodhanārtham annapānavidhim akhile nopadekṣyāmo 'gniveśa / tat svabhāvād udaktaṃ kledayati lavaṇaṃ viṣyandayati kṣāraḥ pācayati madhu saṃdadhāti sarpiḥ snehayati kṣīraṃ jīvayati māṃsaṃ bṛṃhayati rasaḥ prīṇayati surā jarjarīkaroti sīdhur avadhamati drākṣāsavo dīpayati phāṇitamācinoti dadhi śophaṃ janayati piṇyākaśākaṃ glapayati prabhūtāntarmalo māṣasūpaḥ dṛṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ prāyaḥ pittalam amlam anyatra dāḍimāmalakāt prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuram anyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagodhūmāt prāyastikaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra vegāgrāmṛtāpaṭolapattrāt prāyaḥ kaṭukaṃ vātalam avṛṣyaṃ cānyatra pippalīviśvabheṣajāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नपानं विधीयते येन तं विधिं द्रव्यगुणकर्मरूपं तथा चरशरीरावयवादिरूपं चाखिलेन कार्त्स्न्येनोपदेक्ष्यामः ॥ १ यद्यपि चेह द्रव्यं प्रति प्रति गुणकर्मभ्यां न निर्देक्ष्यति वक्ष्यति हि अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः इति तथाप्यनुक्तानाम् अपि द्रव्याणां चरशरीरावयवाद्युपदेशेन तथा पूर्वाध्यायोक्तपार्थिवादिद्रव्यगुणकर्मकथनेन च तद्विधानमप्युक्तं भवतीत्यत उक्तमखिलेनेति वक्ष्यति हि यथा नानौषधं किंचिद् देशजानां वचो यथा ॥ २ द्रव्यं तु तत्तथा वाच्यमनुक्तमिह यद् भवेत् तथा चरः शरीरावयवाः इत्यादि किंवा विधिशब्दो ऽशितपीतलीढखादितप्रकारवाची तेन चाशितादयः सर्व एवाखिलेन वाच्यः तत्कारणभूतानि तु द्रव्याणि रक्तशाल्यादीन्येकदेशेनोक्तानि अतो वक्ष्यति अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः इति ॥ ३ अन्नपाने च वक्तव्ये यद्द्रव्यं प्राय उपयुज्यते तस्य सामान्यगुणमभिधाय वर्गसंग्रहेण गुणमुपदेक्ष्यति ॥ ४ उदकाभिधानं चाग्रे कृतम् उदकस्यान्ने पाने च व्याप्रियमाणत्वात् ॥ ५ तद् इत्युदाहरणं किंवा स स्वभावो यस्य स तत्स्वभावः तस्मात् क्लेदनस्वभावाद् इत्यर्थः ॥ ६ यद्यपि उदकमाश्वासकराणां जलं स्तम्भनानाम् इत्युक्तं तथापीहानुक्तक्लेदनकर्माभिधानार्थं पुनरुच्यते ॥ ७ इह जललवणादीनां यत् कर्मोच्यते तत्तेषामितरकर्मभ्यः प्रधानं ज्ञेयम् अग्र्याधिकारे तु तत्कर्मकर्तृद्रव्यान्तरप्रशस्तता ज्ञेया ॥ ८ क्षारः पचन्तमग्निं पाचयति तेन पाचयतीति हेतौ णिच् ॥ ९ स्नेहयतीत्यादौ तु तत्करोति तदाचष्टे इति णिच् ॥ १० संदधातीति विश्लिष्टानि त्वङ्मांसादीनि संश्लेषयति ॥ ११ रसः मांसरसः ॥ १२ प्रीणयतीति क्षीणान् पुष्णाति न त्व् अतिबृहत्त्वं करोति तेन मांसकर्मणा बृंहणेन समं नैक्यम् ॥ १३ जर्जरीकरोतीति श्लथमांसाद्युपचयं करोति यद् उक्तं हारीते सुरा जर्जरीकरोत्यसृङ्मेदोबाहुल्यात् इति तथा ह्य् अत्रैवोक्तं सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थम् इति ॥ १४ अवधमयतीति विलिखतीत्यर्थः अनेकार्थत्वाद् धातूनां वचनं हि लेखनः शीतरसिकः इति तथा हारीते ऽप्युक्तं सीधुर् अवधमयति वाय्वग्निप्रबोधनात् इति ॥ १५ आचिनोति दोषान् इति शेषः तन्त्रान्तरवचनं हि वातपित्तकफांस्तस्मादाचिनोति च फाणितम् इति ॥ १६ पिण्याकः तिलकल्कः निघण्टुकारस् त्व् आह पिण्याको हरितशिग्रुः ॥ १७ ग्लपयति हर्षक्षयं करोति ॥ १८ प्रभूतान्तर्मलस्य पुरीषस्य कर्ता प्रभूतान्तर्मलः यद्यपि माषो बहुमलः इति वक्ष्यति तथापि माषविकृतेः सूपस्येह गुणकथनं तेन न पुनरुक्तं न चावश्यं प्रकृतिधर्मो विकृतिमनुगच्छति यतः सक्तूनां सिद्धपिण्डिका गुर्वी एव भवति तस्मान् माषविकृताव् अपि मलवृद्धिदर्शनार्थम् एतदभिधानम् ॥ १९ क्षारस्य पाचनत्वं गुणोऽभिहितः इह तु दृष्टिशुक्रघ्नत्वं दोष इति पृथगुच्यते ॥ २० प्रायः पित्तलमिति विशेषेणान्येभ्यो लवणकटुकेभ्योऽम्लं पित्तलम् ॥ २१ एवमन्यत्रापि प्रायःशब्दो विशेषार्थो वाच्यः किंवा प्रायःशब्दोऽम्लेन सम्बध्यते ॥ २२ अत्र पित्तम् आदाव् अम्लजन्यतयोक्तं दोषप्राधान्यस्यानियतत्वात् उक्तं हि न ते पृथक् पित्तकफानिलेभ्य इति तथा समपित्तानिलकफा इति किंवा पित्तोष्मा वह्निः स चेहान्नपानपचने प्रधानं यदुक्तं यदन्नं देहधात्वोजोबलवर्णादिपोषकम् ॥ २३ तत्राग्निर् हेतुर् आहारान् नह्य् अपक्वाद् रसादयः इति तेनेह वह्निकारणपित्तजनकम् एवादाव् उच्यते यतश्च पित्तजनकमग्रे वक्तव्यम् अतो रसप्रधानमपि मधुरो नादाव् उक्तः ॥ २४ मधुन इति विच्छेदपाठेन नवानवस्य मधुनः कफाकर्तृत्वं दर्शयति ॥ २५ इह च षड्रसस्यैव कथनमेतत्त्रयेणैव अनुक्तानां लवणतिक्तकषायाणाम् अपि पाकद्वारा ग्रहणात् यतो लवणः पाकात् प्रायो मधुरः तिक्तकषायौ कटुकौ पाकतो भवतः ॥ २६ प्रायः सर्वं तिक्तम् इत्यादिस्तु ग्रन्थो हारीतीयः इह केनापि प्रमादाल् लिखितः ॥ २७] परमतो वर्गसंग्रहेणाहारद्रव्याण्य् अनुव्याख्यास्यामः

annapānaṃ vidhīyate yena taṃ vidhiṃ dravyaguṇakarmarūpaṃ tathā caraśarīrāvayavādirūpaṃ cākhilena kārtsnyenopadekṣyāmaḥ // 1 yadyapi ceha dravyaṃ prati prati guṇakarmabhyāṃ na nirdekṣyati vakṣyati hi annapānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ iti tathāpyanuktānām api dravyāṇāṃ caraśarīrāvayavādyupadeśena tathā pūrvādhyāyoktapārthivādidravyaguṇakarmakathanena ca tadvidhānamapyuktaṃ bhavatītyata uktamakhileneti vakṣyati hi yathā nānauṣadhaṃ kiṃcid deśajānāṃ vaco yathā // 2 dravyaṃ tu tattathā vācyamanuktamiha yad bhavet tathā caraḥ śarīrāvayavāḥ ityādi kiṃvā vidhiśabdo 'śitapītalīḍhakhāditaprakāravācī tena cāśitādayaḥ sarva evākhilena vācyaḥ tatkāraṇabhūtāni tu dravyāṇi raktaśālyādīnyekadeśenoktāni ato vakṣyati annapānaikadeśo'yamuktaḥ iti // 3 annapāne ca vaktavye yaddravyaṃ prāya upayujyate tasya sāmānyaguṇamabhidhāya vargasaṃgraheṇa guṇamupadekṣyati // 4 udakābhidhānaṃ cāgre kṛtam udakasyānne pāne ca vyāpriyamāṇatvāt // 5 tad ityudāharaṇaṃ kiṃvā sa svabhāvo yasya sa tatsvabhāvaḥ tasmāt kledanasvabhāvād ityarthaḥ // 6 yadyapi udakamāśvāsakarāṇāṃ jalaṃ stambhanānām ityuktaṃ tathāpīhānuktakledanakarmābhidhānārthaṃ punarucyate // 7 iha jalalavaṇādīnāṃ yat karmocyate tatteṣāmitarakarmabhyaḥ pradhānaṃ jñeyam agryādhikāre tu tatkarmakartṛdravyāntarapraśastatā jñeyā // 8 kṣāraḥ pacantamagniṃ pācayati tena pācayatīti hetau ṇic // 9 snehayatītyādau tu tatkaroti tadācaṣṭe iti ṇic // 10 saṃdadhātīti viśliṣṭāni tvaṅmāṃsādīni saṃśleṣayati // 11 rasaḥ māṃsarasaḥ // 12 prīṇayatīti kṣīṇān puṣṇāti na tv atibṛhattvaṃ karoti tena māṃsakarmaṇā bṛṃhaṇena samaṃ naikyam // 13 jarjarīkarotīti ślathamāṃsādyupacayaṃ karoti yad uktaṃ hārīte surā jarjarīkarotyasṛṅmedobāhulyāt iti tathā hy atraivoktaṃ surā kṛśānāṃ puṣṭyartham iti // 14 avadhamayatīti vilikhatītyarthaḥ anekārthatvād dhātūnāṃ vacanaṃ hi lekhanaḥ śītarasikaḥ iti tathā hārīte 'pyuktaṃ sīdhur avadhamayati vāyvagniprabodhanāt iti // 15 ācinoti doṣān iti śeṣaḥ tantrāntaravacanaṃ hi vātapittakaphāṃstasmādācinoti ca phāṇitam iti // 16 piṇyākaḥ tilakalkaḥ nighaṇṭukāras tv āha piṇyāko haritaśigruḥ // 17 glapayati harṣakṣayaṃ karoti // 18 prabhūtāntarmalasya purīṣasya kartā prabhūtāntarmalaḥ yadyapi māṣo bahumalaḥ iti vakṣyati tathāpi māṣavikṛteḥ sūpasyeha guṇakathanaṃ tena na punaruktaṃ na cāvaśyaṃ prakṛtidharmo vikṛtimanugacchati yataḥ saktūnāṃ siddhapiṇḍikā gurvī eva bhavati tasmān māṣavikṛtāv api malavṛddhidarśanārtham etadabhidhānam // 19 kṣārasya pācanatvaṃ guṇo'bhihitaḥ iha tu dṛṣṭiśukraghnatvaṃ doṣa iti pṛthagucyate // 20 prāyaḥ pittalamiti viśeṣeṇānyebhyo lavaṇakaṭukebhyo'mlaṃ pittalam // 21 evamanyatrāpi prāyaḥśabdo viśeṣārtho vācyaḥ kiṃvā prāyaḥśabdo'mlena sambadhyate // 22 atra pittam ādāv amlajanyatayoktaṃ doṣaprādhānyasyāniyatatvāt uktaṃ hi na te pṛthak pittakaphānilebhya iti tathā samapittānilakaphā iti kiṃvā pittoṣmā vahniḥ sa cehānnapānapacane pradhānaṃ yaduktaṃ yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣakam // 23 tatrāgnir hetur āhārān nahy apakvād rasādayaḥ iti teneha vahnikāraṇapittajanakam evādāv ucyate yataśca pittajanakamagre vaktavyam ato rasapradhānamapi madhuro nādāv uktaḥ // 24 madhuna iti vicchedapāṭhena navānavasya madhunaḥ kaphākartṛtvaṃ darśayati // 25 iha ca ṣaḍrasasyaiva kathanametattrayeṇaiva anuktānāṃ lavaṇatiktakaṣāyāṇām api pākadvārā grahaṇāt yato lavaṇaḥ pākāt prāyo madhuraḥ tiktakaṣāyau kaṭukau pākato bhavataḥ // 26 prāyaḥ sarvaṃ tiktam ityādistu grantho hārītīyaḥ iha kenāpi pramādāl likhitaḥ // 27] paramato vargasaṃgraheṇāhāradravyāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान् । वर्गान् हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान्

śūkadhānyaśamīdhānyamāṃsaśākaphalāśrayān / vargān haritamadyāmbugorasekṣuvikārikān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दश द्वौ चापरौ वर्गौ कृतान्नाहारयोगिनाम् । रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे

daśa dvau cāparau vargau kṛtānnāhārayoginām / rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्गेण शूकधान्यादीनाम् आहारद्रव्याणां संग्रहो वर्गसंग्रहः ॥ १ रसवीर्येत्यादौ प्रभावोऽल्पविषयतया पृथक्पठितः ॥ २ रसादिनिर्देशश्च यथायोग्यतया ज्ञेयः तेन न सर्वद्रव्ये सर्वरसाद्यभिधानं भविष्यति ॥ ३ अत्र शूकधान्यम् आदाव् आहारप्रधानत्वात् शूकवन्ति धान्यानि शूकधान्यानि ॥ ४] रक्तशालिर् महाशालिः कलमः शकुनाहृतः । तूर्णको दीर्घशूकश् च गौरः पाण्डुकलाङ्गुलौ

vargeṇa śūkadhānyādīnām āhāradravyāṇāṃ saṃgraho vargasaṃgrahaḥ // 1 rasavīryetyādau prabhāvo'lpaviṣayatayā pṛthakpaṭhitaḥ // 2 rasādinirdeśaśca yathāyogyatayā jñeyaḥ tena na sarvadravye sarvarasādyabhidhānaṃ bhaviṣyati // 3 atra śūkadhānyam ādāv āhārapradhānatvāt śūkavanti dhānyāni śūkadhānyāni // 4] raktaśālir mahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ / tūrṇako dīrghaśūkaś ca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुगन्धको लोहवालः सारिवाख्यः प्रमोदकः । पतंगस् तपनीयश्च ये चान्ये शालयः शुभाः

sugandhako lohavālaḥ sārivākhyaḥ pramodakaḥ / pataṃgas tapanīyaśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीता रसे विपाके च मधुराश्चाल्पमारुताः । बद्धाल्पवर्चसः स्निग्धा बृंहणाः शुक्रलाः

śītā rase vipāke ca madhurāścālpamārutāḥ / baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ śukralāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तशालिर्वरस्तेषां तृष्णाघ्नस् त्रिमलापहः । महांस्तस्यानु कलमस्तस्याप्यनु ततः परे

raktaśālirvarasteṣāṃ tṛṣṇāghnas trimalāpahaḥ / mahāṃstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः । शालीनां शालयः कुर्वन्त्यनुकारं गुणागुणैः

yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ / śālīnāṃ śālayaḥ kurvantyanukāraṃ guṇāguṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह च द्रव्यनामानि नानादेशप्रसिद्धानि तेन नामज्ञाने सामर्थ्यं तथाभूतं नास्त्येवान्येषाम् अपि टीकाकृतां तेन देशान्तरिभ्यो नाम प्रायशो ज्ञेयं यत्तु प्रचरति गौडे तल् लिखिष्यामो ऽन्यदेशप्रसिद्धं च किंचित् ॥ १ कलमो वेदाग्रहारेषु स्वनामप्रसिद्धः ॥ २ शकुनाहृतः श्रावस्त्यां वक्रनाम्ना प्रसिद्धः ॥ ३ रक्तशालिः प्रसिद्ध एव ॥ ४ महाशालिर्मगधे प्रसिद्धः ॥ ५ अत्र च शालिर्हैमन्तिकं धान्यं षष्टिकादयश्च ग्रैष्मिकाः व्रीहयः शारदा इति व्यवस्था ॥ ६ रक्तशाल्यादीनां मधुरपाकित्वेऽपि बद्धवर्चस्त्वं प्रभावादेव ॥ ७ महांस्तस्यान्विति रक्तशालेरनु तेन रक्तशालिगुणा महाशालेर् मनागल्पाः एवं तस्यानु कलम इत्यत्रापि वाच्यम् ॥ ८ तस्येति महाशालेः ॥ ९ ततः परे इति शकुनाहृतादयः उत्तरोत्तरमल्पगुणा इत्यर्थः ॥ १० गुणागुणैर् इति शालीनां रक्तशाल्यादीनां ये गुणास् तृष्णाघ्नत्वत्रिमलापहत्वादयः तेषाम् अगुणैस् तद्गुणविपरीतैर् दोषैर् यवकादयो ऽनुकारं कुर्वन्ति ततश्च यवकास् तृष्णात्रिमलादिकरा इति ॥ ११ गुणशब्दश्चेह प्रशंसायाम् ॥ १२] शीतः स्निग्धोऽगुरुः स्वादुस् त्रिदोषघ्नः स्थिरात्मकः । षष्टिकः प्रवरो गौरः कृष्णगौरस्ततोऽनु च

iha ca dravyanāmāni nānādeśaprasiddhāni tena nāmajñāne sāmarthyaṃ tathābhūtaṃ nāstyevānyeṣām api ṭīkākṛtāṃ tena deśāntaribhyo nāma prāyaśo jñeyaṃ yattu pracarati gauḍe tal likhiṣyāmo 'nyadeśaprasiddhaṃ ca kiṃcit // 1 kalamo vedāgrahāreṣu svanāmaprasiddhaḥ // 2 śakunāhṛtaḥ śrāvastyāṃ vakranāmnā prasiddhaḥ // 3 raktaśāliḥ prasiddha eva // 4 mahāśālirmagadhe prasiddhaḥ // 5 atra ca śālirhaimantikaṃ dhānyaṃ ṣaṣṭikādayaśca graiṣmikāḥ vrīhayaḥ śāradā iti vyavasthā // 6 raktaśālyādīnāṃ madhurapākitve'pi baddhavarcastvaṃ prabhāvādeva // 7 mahāṃstasyānviti raktaśāleranu tena raktaśāliguṇā mahāśāler manāgalpāḥ evaṃ tasyānu kalama ityatrāpi vācyam // 8 tasyeti mahāśāleḥ // 9 tataḥ pare iti śakunāhṛtādayaḥ uttarottaramalpaguṇā ityarthaḥ // 10 guṇāguṇair iti śālīnāṃ raktaśālyādīnāṃ ye guṇās tṛṣṇāghnatvatrimalāpahatvādayaḥ teṣām aguṇais tadguṇaviparītair doṣair yavakādayo 'nukāraṃ kurvanti tataśca yavakās tṛṣṇātrimalādikarā iti // 11 guṇaśabdaśceha praśaṃsāyām // 12] śītaḥ snigdho'guruḥ svādus tridoṣaghnaḥ sthirātmakaḥ / ṣaṣṭikaḥ pravaro gauraḥ kṛṣṇagaurastato'nu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरकोद्दालकौ चीनशारदोज्ज्वलदर्दुराः । गन्धनाः कुरुविन्दाश्च षष्टिकाल्पान्तरा गुणैः

varakoddālakau cīnaśāradojjvaladardurāḥ / gandhanāḥ kuruvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः । बहुपुरीषोष्मा त्रिदोषस् त्व् एव पाटलः

madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ / bahupurīṣoṣmā tridoṣas tv eva pāṭalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्टिकगुणे ऽकारप्रश्लेषाद् अगुरुरिति बोद्धव्यं मात्राशितीये षष्टिको लघुः पठितः ॥ १ ततोऽनु चेति गौरषष्टिकाद् अल्पान्तरगुणः ॥ २ वरकोद्दालकादयः षष्टिकविशेषाः केचित् कुधान्यानि वरकादीनि वदन्ति ॥ ३ व्रीहिरिति शारदाशुधान्यस्य संज्ञा ॥ ४ पाटलो व्रीहिविशेषः ॥ ५ तन्त्रान्तरेऽपि पठ्यते त्रिदोषस्त्वेव पाटलः इति सुश्रुते पाटलशब्देनैतद्व्यतिरिक्तो धान्यविशेषो ज्ञेयः तेन तद्गुणकथनेन नेह विरोधः ॥ ६] सकोरदूषः श्यामाकः कषायमधुरो लघुः । वातलः कफपित्तघ्नः शीतः संग्राहिशोषणः

ṣaṣṭikaguṇe 'kārapraśleṣād agururiti boddhavyaṃ mātrāśitīye ṣaṣṭiko laghuḥ paṭhitaḥ // 1 tato'nu ceti gauraṣaṣṭikād alpāntaraguṇaḥ // 2 varakoddālakādayaḥ ṣaṣṭikaviśeṣāḥ kecit kudhānyāni varakādīni vadanti // 3 vrīhiriti śāradāśudhānyasya saṃjñā // 4 pāṭalo vrīhiviśeṣaḥ // 5 tantrāntare'pi paṭhyate tridoṣastveva pāṭalaḥ iti suśrute pāṭalaśabdenaitadvyatirikto dhānyaviśeṣo jñeyaḥ tena tadguṇakathanena neha virodhaḥ // 6] sakoradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhuro laghuḥ / vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ saṃgrāhiśoṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तिश्यामाकनीवारतोयपर्णीगवेधुकाः । प्रशान्तिकाम्भःस्यामाकलौहित्याणुप्रियङ्गवः

hastiśyāmākanīvāratoyaparṇīgavedhukāḥ / praśāntikāmbhaḥsyāmākalauhityāṇupriyaṅgavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुकुन्दो झिण्टिगर्मूटी वरुका वरकास्तथा । शिबिरोत्कटजूर्णाह्वाः श्यामाकसदृशा गुणैः

mukundo jhiṇṭigarmūṭī varukā varakāstathā / śibirotkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadṛśā guṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोरदूषादयः कुधान्यविशेषाः ॥ १ कोरदूषः कोद्रवः कोरदूषस्य केवलस्य श्लेष्मपित्तघ्नत्वं तेन यदुक्तं रक्तपित्तनिदाने यदा जन्तुर्यवकोद्दालककोरदूषप्रायाण्य् अन्नानि भुङ्क्ते इत्यादिना पित्तकर्तृत्वं कोरदूषस्य तत् तत्रैवोक्तनिष्पावकाञ्जिकादियुक्तस्य संयोगमहिम्ना बोद्धव्यम् ॥ २ श्यामाकादयोऽपि तृणधान्यविशेषाः ॥ ३ हस्तिश्यामाकः श्यामाकभेद एव नीवार उडिका गवेधुको घुलुञ्चः स ग्राम्यारण्यभेदेन द्विविधः ॥ ४ प्रशान्तिका उडिकैव स्थलजा रक्तशूका अम्भःश्यामाका जलजा ओडिका लोके डे इत्युच्यते प्रियङ्गुः काङ्गनी इति प्रसिद्धा ॥ ५ मुकुन्दो वाकसतृण इति वरुकः शणबीजं वरकः श्यामबीजं शिबिरस् तीरभुक्तौ सिद्धक इत्युच्यते जूर्णाह्वो जोनार इति ख्यातः ॥ ६] रूक्षः शीतोऽगुरुः स्वादुर्बहुवातशकृद्यवः । स्थैर्यकृत्सकषायश्च बल्यः श्लेष्मविकारनुत्

koradūṣādayaḥ kudhānyaviśeṣāḥ // 1 koradūṣaḥ kodravaḥ koradūṣasya kevalasya śleṣmapittaghnatvaṃ tena yaduktaṃ raktapittanidāne yadā janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇy annāni bhuṅkte ityādinā pittakartṛtvaṃ koradūṣasya tat tatraivoktaniṣpāvakāñjikādiyuktasya saṃyogamahimnā boddhavyam // 2 śyāmākādayo'pi tṛṇadhānyaviśeṣāḥ // 3 hastiśyāmākaḥ śyāmākabheda eva nīvāra uḍikā gavedhuko ghuluñcaḥ sa grāmyāraṇyabhedena dvividhaḥ // 4 praśāntikā uḍikaiva sthalajā raktaśūkā ambhaḥśyāmākā jalajā oḍikā loke ḍe ityucyate priyaṅguḥ kāṅganī iti prasiddhā // 5 mukundo vākasatṛṇa iti varukaḥ śaṇabījaṃ varakaḥ śyāmabījaṃ śibiras tīrabhuktau siddhaka ityucyate jūrṇāhvo jonāra iti khyātaḥ // 6] rūkṣaḥ śīto'guruḥ svādurbahuvātaśakṛdyavaḥ / sthairyakṛtsakaṣāyaśca balyaḥ śleṣmavikāranut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा । मेदःक्रिमिविषघ्नश्च बल्यो वेणुयवो मतः

rūkṣaḥ kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā / medaḥkrimiviṣaghnaśca balyo veṇuyavo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवस्य गुरोरपि बहुवातत्वं रूक्षत्वात् किंवा सुश्रुते यवो लघुः पठितः तेनात्राप्यगुरुरिति मन्तव्यं बल्यश्च स्रोतःशुद्धिकरत्वात् प्रभावाद्वा ॥ १ अस्य च शीतमधुरकषायत्वेनानुक्तमपि पित्तहन्तृत्वं लभ्यत एव तेन सुश्रुते कफपित्तहन्ता इत्युक्तमुपपन्नम् ॥ २] संधानकृद् वातहरो गोधूमः स्वादुशीतलः । जीवनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धः स्थैर्यकरो गुरुः

yavasya gurorapi bahuvātatvaṃ rūkṣatvāt kiṃvā suśrute yavo laghuḥ paṭhitaḥ tenātrāpyagururiti mantavyaṃ balyaśca srotaḥśuddhikaratvāt prabhāvādvā // 1 asya ca śītamadhurakaṣāyatvenānuktamapi pittahantṛtvaṃ labhyata eva tena suśrute kaphapittahantā ityuktamupapannam // 2] saṃdhānakṛd vātaharo godhūmaḥ svāduśītalaḥ / jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ sthairyakaro guruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नान्दीमुखी मधूली च मधुरस्निग्धशीतले । इत्ययं शूकधान्यानां पूर्वो वर्गः समाप्यते

nāndīmukhī madhūlī ca madhurasnigdhaśītale / ityayaṃ śūkadhānyānāṃ pūrvo vargaḥ samāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोधूमस्य स्वादुशीतस्निग्धादिगुणोपयोगाच् छ्लेष्मकर्तृत्वं भवत्येव अत एव सुश्रुते श्लेष्मकर इत्युक्तम् ॥ १ यत्तु वसन्ते कफप्रधाने यवगोधूमभोजनः इत्युक्तं तत् पुराणगोधूमाभिप्रायेण पुराणश्च गोधूमः कफं न करोतीत्युक्तम् एव प्रायः श्लेष्मलं मधुरम् इत्यादिना ग्रन्थेनात्रैवाध्याये ॥ २ नन्दीमुखी यविका मधूली गोधूमभेदः । इत्ययमत्र ॥ ३ इति प्रकारार्थः ॥ ४ समाप्त इति वक्तव्ये समाप्यत इति यत् करोति तेन ज्ञापयति यत् बहुद्रव्यत्वान् नायं समाप्तो गणः किंतु यथा कथंचित् प्रसिद्धगुणकथनेन समाप्यते ॥ ५ एवमन्यत्रापि षष्ठो वर्गः समाप्यत इत्यादौ व्याख्येयम् ॥ ६] कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर् लघुः । विशदः श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः

godhūmasya svāduśītasnigdhādiguṇopayogāc chleṣmakartṛtvaṃ bhavatyeva ata eva suśrute śleṣmakara ityuktam // 1 yattu vasante kaphapradhāne yavagodhūmabhojanaḥ ityuktaṃ tat purāṇagodhūmābhiprāyeṇa purāṇaśca godhūmaḥ kaphaṃ na karotītyuktam eva prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuram ityādinā granthenātraivādhyāye // 2 nandīmukhī yavikā madhūlī godhūmabhedaḥ / ityayamatra // 3 iti prakārārthaḥ // 4 samāpta iti vaktavye samāpyata iti yat karoti tena jñāpayati yat bahudravyatvān nāyaṃ samāpto gaṇaḥ kiṃtu yathā kathaṃcit prasiddhaguṇakathanena samāpyate // 5 evamanyatrāpi ṣaṣṭho vargaḥ samāpyata ityādau vyākhyeyam // 6] kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭur laghuḥ / viśadaḥ śleṣmapittaghno mudgaḥ sūpyottamo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृष्यः परं वातहरः स्निग्धोष्णो मधुरो गुरुः । बल्यो बहुमलः पुंस्त्वं माषः शीघ्रं ददाति च

vṛṣyaḥ paraṃ vātaharaḥ snigdhoṣṇo madhuro guruḥ / balyo bahumalaḥ puṃstvaṃ māṣaḥ śīghraṃ dadāti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजमाषः सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत् । तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः

rājamāṣaḥ saro rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut / tatsvādurvātalo rūkṣaḥ kaṣāyo viśado guruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः । कुलत्था ग्राहिणः कासहिक्काश्वासार्शसां हिताः

uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pāke'mlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ / kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṃ hitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरा मधुराः पाके ग्राहिणो रूक्षशीतलाः । मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्तपित्तज्वरादिषु

madhurā madhurāḥ pāke grāhiṇo rūkṣaśītalāḥ / makuṣṭhakāḥ praśasyante raktapittajvarādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चणकाश्च मसूराश्च खण्डिकाः सहरेणवः । लघवः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः

caṇakāśca masūrāśca khaṇḍikāḥ sahareṇavaḥ / laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेष्वालेपनेषु च । तेषां मसूरः संग्राही कलायो वातलः परम्

pittaśleṣmaṇi śasyante sūpeṣvālepaneṣu ca / teṣāṃ masūraḥ saṃgrāhī kalāyo vātalaḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः कषायः कटुकस्तिलः । त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च वातघ्नः कफपित्तकृत्

snigdhoṣṇo madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ / tvacyaḥ keśyaśca balyaśca vātaghnaḥ kaphapittakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः । सस्नेहा बलिभिर् भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः

madhurāḥ śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ / sasnehā balibhir bhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिम्बी रूक्षा कषाया च कोष्ठे वातप्रकोपिनी । न च वृष्या न चक्षुष्या विष्टभ्य च विपच्यते

śimbī rūkṣā kaṣāyā ca koṣṭhe vātaprakopinī / na ca vṛṣyā na cakṣuṣyā viṣṭabhya ca vipacyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आढकी कफपित्तघ्नी वातला कफवातनुत् । अवल्गुजः सैडगजो निष्पावा वातपित्तलाः

āḍhakī kaphapittaghnī vātalā kaphavātanut / avalgujaḥ saiḍagajo niṣpāvā vātapittalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काकाण्डोमात्मगुप्तानां माषवत् फलम् आदिशेत् । द्वितीयोऽयं शमीधान्यवर्गः प्रोक्तो महर्षिणा

kākāṇḍomātmaguptānāṃ māṣavat phalam ādiśet / dvitīyo'yaṃ śamīdhānyavargaḥ prokto maharṣiṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्यत्वेन शमीधान्यवर्गेऽभिधातव्ये प्रधानत्वान्मुद्गो निरुच्यते ॥ १ सूप्यं सूपयोग्यं शमीधान्यं तत्रोत्तमः सूप्योत्तमः ॥ २ वृष्य इत्यादिमाषगुणे स्निग्धोष्णमधुरत्वादिगुणयोगादेव वातहरत्वे लब्धे पुनस्तदभिधानं विशेषवातहन्तृत्वप्रतिपादनार्थम् एवमन्यत्राप्येवंजातीये व्याख्येयम् ॥ ३ पुंस्त्वं शुक्रम् ॥ ४ शीघ्रमिति वचनेन शुक्रस्रुतिकरत्वलक्षणमपि वृष्यत्वं माषस्य दर्शयति शुक्रस्रुतिकरं च वृष्यशब्देनोच्यत एव वचनं हि शुक्रस्रुतिकरं किंचित् किंचित् शुक्रविवर्धनम् ॥ ५ स्रुतिवृद्धिकरं किंचित्त्रिविधं वृष्यमुच्यते इति तदेवं सम्पूर्णवृष्यत्वं माषे बोद्धव्यम् ॥ ६ राजमाषगुणकथने तत्स्वादुरिति माषवत्स्वादुः किंवा रूक्षश्चेत्यादि पाठान्तरम् ॥ ७ उष्ण इत्यादिना कुलत्थगुणः कुलत्थश्च शुक्लकृष्णचित्रलोहितभेदेन चतुर्विधो भवति तथा ग्राम्यवन्यभेदेन च द्विविधोऽपि अत एव तन्त्रान्तरे वन्यः कुलत्थस्तद्वच्च विशेषान् नेत्ररोगनुत् इत्युक्तम् ॥ ८ मकुष्टको मोठ इति ख्यातः ॥ ९ चणकः प्रसिद्धः ॥ १० खण्डिका त्रिपुटकलायः हरेणुः वर्तुलकलायः ॥ ११ कलायो वातल इति त्रिपुटकलायः ॥ १२ तिलगुणो यद्यपि विशेषेण नोक्तः तथापि प्रधाने कृष्णतिले ज्ञेयः उक्तं हि सुश्रुते तिलेषु सर्वेष्वसितः प्रधानो मध्यः सितो हीनतरास् ततोऽन्ये इति ॥ १३ विविधाः शिम्बीजातय इति कृष्णपीतरक्तश्वेतकुशिम्बीभेदा इत्यर्थः । शिम्बी रूक्षा इत्यादि केचित् पठन्ति ॥ १४ आढकी तुवरी वातलेति छेदः ॥ १५ कफवातनुद् अवल्गुजैडगजयोर् बीजस्य गुणः ॥ १६ निष्पावो वल्लः ॥ १७ काकाण्डः शूकरशिम्बिः उमा अतसी ऊर्णांपाठपक्षे तस्यैवोर्णा ॥ १८ शमीधान्यवर्ग इत्यत्र शमी शिम्बिः तदन्तर्गतं धान्यम् ॥ १९] गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः । वृको व्याघ्रस्तरक्षुश्च बभ्रुमार्जारमूषिकाः

dhānyatvena śamīdhānyavarge'bhidhātavye pradhānatvānmudgo nirucyate // 1 sūpyaṃ sūpayogyaṃ śamīdhānyaṃ tatrottamaḥ sūpyottamaḥ // 2 vṛṣya ityādimāṣaguṇe snigdhoṣṇamadhuratvādiguṇayogādeva vātaharatve labdhe punastadabhidhānaṃ viśeṣavātahantṛtvapratipādanārtham evamanyatrāpyevaṃjātīye vyākhyeyam // 3 puṃstvaṃ śukram // 4 śīghramiti vacanena śukrasrutikaratvalakṣaṇamapi vṛṣyatvaṃ māṣasya darśayati śukrasrutikaraṃ ca vṛṣyaśabdenocyata eva vacanaṃ hi śukrasrutikaraṃ kiṃcit kiṃcit śukravivardhanam // 5 srutivṛddhikaraṃ kiṃcittrividhaṃ vṛṣyamucyate iti tadevaṃ sampūrṇavṛṣyatvaṃ māṣe boddhavyam // 6 rājamāṣaguṇakathane tatsvāduriti māṣavatsvāduḥ kiṃvā rūkṣaścetyādi pāṭhāntaram // 7 uṣṇa ityādinā kulatthaguṇaḥ kulatthaśca śuklakṛṣṇacitralohitabhedena caturvidho bhavati tathā grāmyavanyabhedena ca dvividho'pi ata eva tantrāntare vanyaḥ kulatthastadvacca viśeṣān netraroganut ityuktam // 8 makuṣṭako moṭha iti khyātaḥ // 9 caṇakaḥ prasiddhaḥ // 10 khaṇḍikā tripuṭakalāyaḥ hareṇuḥ vartulakalāyaḥ // 11 kalāyo vātala iti tripuṭakalāyaḥ // 12 tilaguṇo yadyapi viśeṣeṇa noktaḥ tathāpi pradhāne kṛṣṇatile jñeyaḥ uktaṃ hi suśrute tileṣu sarveṣvasitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarās tato'nye iti // 13 vividhāḥ śimbījātaya iti kṛṣṇapītaraktaśvetakuśimbībhedā ityarthaḥ / śimbī rūkṣā ityādi kecit paṭhanti // 14 āḍhakī tuvarī vātaleti chedaḥ // 15 kaphavātanud avalgujaiḍagajayor bījasya guṇaḥ // 16 niṣpāvo vallaḥ // 17 kākāṇḍaḥ śūkaraśimbiḥ umā atasī ūrṇāṃpāṭhapakṣe tasyaivorṇā // 18 śamīdhānyavarga ityatra śamī śimbiḥ tadantargataṃ dhānyam // 19] gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ / vṛko vyāghrastarakṣuśca babhrumārjāramūṣikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोपाको जम्बुकः श्येनो वान्तादश्चाषवायसौ । शशघ्नी मधुहा भासो गृध्रोलूककुलिङ्गकाः

lopāko jambukaḥ śyeno vāntādaścāṣavāyasau / śaśaghnī madhuhā bhāso gṛdhrolūkakuliṅgakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूप्यानन्तरं मांसस्य व्यञ्जनत्वेन प्राधान्यान् मांसवर्गाभिधानम् ॥ १ खरः गर्दभः अश्वतरः वेगसरः स चाश्वायां खराज्जातः द्वीपी चित्रव्याघ्रः ऋक्षः भल्लूकः ॥ २ वृकः कुक्कुरानुकारी पशुशत्रुः तरक्षुः व्याघ्रभेदः तरच्छ इति ख्यातः बभ्रुः अतिलोमशः कुक्कुरः पर्वतोपकण्ठे भवति केचिद् बृहन्नकुलम् आहुः ॥ ३ लोपाकः स्वल्पशृगालो महालाङ्गूलः ॥ ४ श्येनः पक्षी प्रसिद्धः ॥ ५ वान्तादः कुक्कुरः ॥ ६ चाषः कनकवायस इति ख्यातः ॥ ७ शशघ्नी पाञ्जिः इति ख्याता ॥ ८ भासः भस्मवर्णः पक्षी शिखावान् प्रसहवर्गे ॥ ९ कुलिङ्गः कालचटकः ॥ १०] श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुलीमृगः

sūpyānantaraṃ māṃsasya vyañjanatvena prādhānyān māṃsavargābhidhānam // 1 kharaḥ gardabhaḥ aśvataraḥ vegasaraḥ sa cāśvāyāṃ kharājjātaḥ dvīpī citravyāghraḥ ṛkṣaḥ bhallūkaḥ // 2 vṛkaḥ kukkurānukārī paśuśatruḥ tarakṣuḥ vyāghrabhedaḥ taraccha iti khyātaḥ babhruḥ atilomaśaḥ kukkuraḥ parvatopakaṇṭhe bhavati kecid bṛhannakulam āhuḥ // 3 lopākaḥ svalpaśṛgālo mahālāṅgūlaḥ // 4 śyenaḥ pakṣī prasiddhaḥ // 5 vāntādaḥ kukkuraḥ // 6 cāṣaḥ kanakavāyasa iti khyātaḥ // 7 śaśaghnī pāñjiḥ iti khyātā // 8 bhāsaḥ bhasmavarṇaḥ pakṣī śikhāvān prasahavarge // 9 kuliṅgaḥ kālacaṭakaḥ // 10] śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulīmṛgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूर्चिका चिल्लटो भेको गोधा शल्लकगण्डकौ । कदली नकुलः श्वाविदिति भूमिशयाः स्मृताः

kūrcikā cillaṭo bheko godhā śallakagaṇḍakau / kadalī nakulaḥ śvāviditi bhūmiśayāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काकुलीमृगः मालुयासर्प इति ख्यातः तस्य श्वेत इत्यादयश् चत्वारो भेदाः ॥ १ कूर्चिका संकुचः ॥ २ चिल्लटः चियारः ॥ ३ शल्लको महाशकली शलक इति ख्यातः गण्डकः गोधाभेदः ॥ ४ कदली कदलीहट्ट इति ख्यातः ॥ ५ श्वावित् सेज्जक इति ख्यातः ॥ ६ भूमिशया बिलेशयाः ॥ ७] सृमरश्चमरः खड्गो महिषो गवयो गजः । न्यङ्कुर् वराहश्चानूपा मृगाः सर्वे रुरुस्तथा

kākulīmṛgaḥ māluyāsarpa iti khyātaḥ tasya śveta ityādayaś catvāro bhedāḥ // 1 kūrcikā saṃkucaḥ // 2 cillaṭaḥ ciyāraḥ // 3 śallako mahāśakalī śalaka iti khyātaḥ gaṇḍakaḥ godhābhedaḥ // 4 kadalī kadalīhaṭṭa iti khyātaḥ // 5 śvāvit sejjaka iti khyātaḥ // 6 bhūmiśayā bileśayāḥ // 7] sṛmaraścamaraḥ khaḍgo mahiṣo gavayo gajaḥ / nyaṅkur varāhaścānūpā mṛgāḥ sarve rurustathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृमरः महाशूकरः ॥ १ चमरः केशमृत्युः ॥ २ खड्गः गण्डकः ॥ ३ गवयः गवाकारः ॥ ४ न्यङ्कुः न्यङ्कुशो हरिणः ॥ ५ रुरुः बहुशृङ्गो हरिणः ॥ ६] कूर्मः कर्कटको मत्स्यः शिशुमारस् तिमिङ्गिलः । शुक्तिशङ्खोद्रकुम्भीरचुलुकीमकरादयः

sṛmaraḥ mahāśūkaraḥ // 1 camaraḥ keśamṛtyuḥ // 2 khaḍgaḥ gaṇḍakaḥ // 3 gavayaḥ gavākāraḥ // 4 nyaṅkuḥ nyaṅkuśo hariṇaḥ // 5 ruruḥ bahuśṛṅgo hariṇaḥ // 6] kūrmaḥ karkaṭako matsyaḥ śiśumāras timiṅgilaḥ / śuktiśaṅkhodrakumbhīraculukīmakarādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिशुमारः गोतुण्डनक्रः ॥ १ तिमिङ्गिलः सामुद्रो महामत्स्यः ॥ २ शुक्तिः मुक्ताप्रभवो जन्तुः ऊद्रः जलबिडालः कुम्भीरः घटिकावान् चुलुकी शुशु इति ख्यातः ॥ ३ शिशुमारादीनां मत्स्यग्रहणेन ग्रहणे प्राप्ते विशेषव्यवहारार्थं पुनरभिधानम् ॥ ४] इति वारिशयाः प्रोक्ता वक्ष्यन्ते वारिचारिणः । हंसः क्रौञ्चो बलाका च बकः कारण्डवः प्लवः

śiśumāraḥ gotuṇḍanakraḥ // 1 timiṅgilaḥ sāmudro mahāmatsyaḥ // 2 śuktiḥ muktāprabhavo jantuḥ ūdraḥ jalabiḍālaḥ kumbhīraḥ ghaṭikāvān culukī śuśu iti khyātaḥ // 3 śiśumārādīnāṃ matsyagrahaṇena grahaṇe prāpte viśeṣavyavahārārthaṃ punarabhidhānam // 4] iti vāriśayāḥ proktā vakṣyante vāricāriṇaḥ / haṃsaḥ krauñco balākā ca bakaḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरारिः पुष्कराह्वश्च केसरी मणितुण्डकः । मृणालकण्ठो मद्गुश्च कादम्बः काकतुण्डकः

śarāriḥ puṣkarāhvaśca kesarī maṇituṇḍakaḥ / mṛṇālakaṇṭho madguśca kādambaḥ kākatuṇḍakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्क्रोशः पुण्डरीकाक्षो मेघरावो ऽम्बुकुक्कुटी । आरा नन्दीमुखी वाटी सुमुखाः सहचारिणः

utkrośaḥ puṇḍarīkākṣo megharāvo 'mbukukkuṭī / ārā nandīmukhī vāṭī sumukhāḥ sahacāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोहिणी कामकाली च सारसो रक्तशीर्षकः । चक्रवाकस्तथान्ये च खगाः सन्त्यम्बुचारिणः

rohiṇī kāmakālī ca sāraso raktaśīrṣakaḥ / cakravākastathānye ca khagāḥ santyambucāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसश् चतुर्विधो ऽपि राजहंसादिर् ग्राह्यः ॥ १ क्रौञ्चः कोञ्च इति ख्यातः ॥ २ बकः पाण्डुरपक्षः ॥ ३ बलाका शुक्ला ॥ ४ कारण्डवः काकवक्त्रः ॥ ५ प्लवः स्वनामप्रसिद्धः प्रसेवगलः ॥ ६ शरारिः शराली इति लोके ॥ ७ मद्गुः पानीयकाकः ॥ ८ कादम्बः कलहंसः ॥ ९ काकतुण्डकः श्वेतकारण्डवः ॥ १० उत्क्रोशः कुरल इति ख्यातः ॥ ११ पुण्डरीकाक्षः पुण्डरः ॥ १२ मेघरावः मेघनादः ॥ १३ मेघरावश्चातक इत्यन्ये तन्न तस्य वारिचरत्वाभावात् ॥ १४ अम्बुकुक्कुटी जलकुक्कुटी ॥ १५ आरा स्वनामख्याता ॥ १६ नन्दीमुखी पत्राटी ॥ १७ सारसः प्रसिद्धः ॥ १८ रक्तशीर्षकः सारसभेदो लोहितशिराः ॥ १९ अम्बुचारिण इति जले प्लवन्त इत्यर्थः ॥ २०] पृषतः शरभो रामः श्वदंष्ट्रो मृगमातृका । शशोरणौ कुरङ्गश्च गोकर्णः कोट्टकारकः

haṃsaś caturvidho 'pi rājahaṃsādir grāhyaḥ // 1 krauñcaḥ koñca iti khyātaḥ // 2 bakaḥ pāṇḍurapakṣaḥ // 3 balākā śuklā // 4 kāraṇḍavaḥ kākavaktraḥ // 5 plavaḥ svanāmaprasiddhaḥ prasevagalaḥ // 6 śarāriḥ śarālī iti loke // 7 madguḥ pānīyakākaḥ // 8 kādambaḥ kalahaṃsaḥ // 9 kākatuṇḍakaḥ śvetakāraṇḍavaḥ // 10 utkrośaḥ kurala iti khyātaḥ // 11 puṇḍarīkākṣaḥ puṇḍaraḥ // 12 megharāvaḥ meghanādaḥ // 13 megharāvaścātaka ityanye tanna tasya vāricaratvābhāvāt // 14 ambukukkuṭī jalakukkuṭī // 15 ārā svanāmakhyātā // 16 nandīmukhī patrāṭī // 17 sārasaḥ prasiddhaḥ // 18 raktaśīrṣakaḥ sārasabhedo lohitaśirāḥ // 19 ambucāriṇa iti jale plavanta ityarthaḥ // 20] pṛṣataḥ śarabho rāmaḥ śvadaṃṣṭro mṛgamātṛkā / śaśoraṇau kuraṅgaśca gokarṇaḥ koṭṭakārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चारुष्को हरिणैणौ च शम्बरः कालपुच्छकः । ऋष्यश्च वरपोतश्च विज्ञेया जाङ्गला मृगाः

cāruṣko hariṇaiṇau ca śambaraḥ kālapucchakaḥ / ṛṣyaśca varapotaśca vijñeyā jāṅgalā mṛgāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृषतः चित्रहरिणः ॥ १ शरभः अष्टापद उष्ट्रप्रमाणो महाशृङ्गः पृष्ठगतचतुष्पादः काश्मीरे प्रसिद्धः ॥ २ रामः हिमालये महामृगः ॥ ३ श्वदंष्ट्रः चतुर्दंष्ट्रः कार्त्तिकपुरे प्रसिद्धः ॥ ४ मृगमातृका स्वल्पा पृथूदरा हरिणजातिः ॥ ५ कुरङ्गः हरिणभेदः ॥ ६ गोकर्णः गोमुखहरिणविशेषः ॥ ७ हरिणः ताम्रवर्णः एणः कृष्णसारः ॥ ८ ऋष्यः नीलाण्डो हरिणः ॥ ९ चारुष्कादयोऽपि हरिणभेदा एव ॥ १० शशस्तु सुश्रुते बिलेशयेषु पठितः तददूरान्तरार्थम् ॥ ११] लावो वर्तीरकश्चैव वार्तीकः सकपिञ्जलः । चकोरश्चोपचक्रश्च कुक्कुभो रक्तवर्त्मकः

pṛṣataḥ citrahariṇaḥ // 1 śarabhaḥ aṣṭāpada uṣṭrapramāṇo mahāśṛṅgaḥ pṛṣṭhagatacatuṣpādaḥ kāśmīre prasiddhaḥ // 2 rāmaḥ himālaye mahāmṛgaḥ // 3 śvadaṃṣṭraḥ caturdaṃṣṭraḥ kārttikapure prasiddhaḥ // 4 mṛgamātṛkā svalpā pṛthūdarā hariṇajātiḥ // 5 kuraṅgaḥ hariṇabhedaḥ // 6 gokarṇaḥ gomukhahariṇaviśeṣaḥ // 7 hariṇaḥ tāmravarṇaḥ eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ // 8 ṛṣyaḥ nīlāṇḍo hariṇaḥ // 9 cāruṣkādayo'pi hariṇabhedā eva // 10 śaśastu suśrute bileśayeṣu paṭhitaḥ tadadūrāntarārtham // 11] lāvo vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ / cakoraścopacakraśca kukkubho raktavartmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लावाद्या विष्किरास्त्वेते वक्ष्यन्ते वर्तकादयः । वर्तको वर्तिका चैव बर्ही तित्तिरिकुक्कुटौ

lāvādyā viṣkirāstvete vakṣyante vartakādayaḥ / vartako vartikā caiva barhī tittirikukkuṭau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कङ्कशारपदेन्द्राभगोनर्दगिरिवर्तकाः । क्रकरोऽवकरश्चैव वारडश्चेति विष्किराः

kaṅkaśārapadendrābhagonardagirivartakāḥ / krakaro'vakaraścaiva vāraḍaśceti viṣkirāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लावः प्रसिद्धः ॥ १ वर्तीरः कपिञ्जलभेदः ॥ २ कपिञ्जलो गौरतित्तिरिः ॥ ३ वार्तीकः चटकभेदः संघातचारी ॥ ४ उपचक्रः चकोरभेदः ॥ ५ कुक्कुभः प्रसिद्धः रक्तवर्त्मक इति कुक्कुभविशेषणं तेन स्थूलकुक्कुभो गृह्यते ॥ ६ वर्तकः वट्टही इति ख्यातः ॥ ७ वार्तिका स्वल्पप्रमाणा जात्यन्तरमेव केचित् तु वर्तकस्त्रियं वर्तिकां वदन्ति अस्याश्च ग्रहणं स्त्रीलिङ्गभेदेऽपि विशेषलाघवप्रतिषेधार्थम् अन्यथा स्त्रीत्वेन वर्तिकाद्वर्तिकाया लाघवं स्यात् ॥ ८ बर्ही मयूरः ॥ ९ शारपदेन्द्राभः मल्लकङ्कः ॥ १० गोनर्दो घोडाकङ्क इति ख्यातः ॥ ११ क्रकरः प्रसिद्धः ॥ १२ लावादिवर्तिकादिविष्किरगणद्वयकरणं गुणभेदकथनार्थम् ॥ १३] शतपत्त्रो भृङ्गराजः कोयष्टिर् जीवजीवकः । कैरातः कोकिलोऽत्यूहो गोपापुत्रः प्रियात्मजः

lāvaḥ prasiddhaḥ // 1 vartīraḥ kapiñjalabhedaḥ // 2 kapiñjalo gauratittiriḥ // 3 vārtīkaḥ caṭakabhedaḥ saṃghātacārī // 4 upacakraḥ cakorabhedaḥ // 5 kukkubhaḥ prasiddhaḥ raktavartmaka iti kukkubhaviśeṣaṇaṃ tena sthūlakukkubho gṛhyate // 6 vartakaḥ vaṭṭahī iti khyātaḥ // 7 vārtikā svalpapramāṇā jātyantarameva kecit tu vartakastriyaṃ vartikāṃ vadanti asyāśca grahaṇaṃ strīliṅgabhede'pi viśeṣalāghavapratiṣedhārtham anyathā strītvena vartikādvartikāyā lāghavaṃ syāt // 8 barhī mayūraḥ // 9 śārapadendrābhaḥ mallakaṅkaḥ // 10 gonardo ghoḍākaṅka iti khyātaḥ // 11 krakaraḥ prasiddhaḥ // 12 lāvādivartikādiviṣkiragaṇadvayakaraṇaṃ guṇabhedakathanārtham // 13] śatapattro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭir jīvajīvakaḥ / kairātaḥ kokilo'tyūho gopāputraḥ priyātmajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लट्टा लटूषको बभ्रुर् वटहा डिण्डिमानकः । जटी दुन्दुभिपाक्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः

laṭṭā laṭūṣako babhrur vaṭahā ḍiṇḍimānakaḥ / jaṭī dundubhipākkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपोतशुकसारङ्गाश् चिरटीकङ्कुयष्टिकाः । सारिका कलविङ्कश्च चटकोऽङ्गारचूडकः

kapotaśukasāraṅgāś ciraṭīkaṅkuyaṣṭikāḥ / sārikā kalaviṅkaśca caṭako'ṅgāracūḍakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतपत्त्रः काष्ठकुक्कुटकः ॥ १ भृङ्गराजः प्रसिद्धो भ्रमरवर्णः कोयष्टिः कोडा इति ख्यातः ॥ २ जीवञ्जीवकः विषदर्शनमृत्युः ॥ ३ अत्यूहः डाहुकः दात्यूह इति वा पाठः स च प्रसिद्धः ॥ ४ लट्टा फेञ्चाको रक्तपुच्छाधोभागः लटूषकोऽपि तद्भेदः ॥ ५ डिण्डिमानकः डिण्डिमवद् उत्कटध्वनिः ॥ ६ कुलिङ्ग इति वनचटकाकारः पीतमस्तकः वाए इति लोके ॥ ७ कलविङ्कः ग्राम्यचटकः ॥ ८ चटकस्तु देवकुलचटकः स्वल्पप्रमाणः ॥ ९ यान्यत्रानुक्तान्यप्रसिद्धानि तानि तद्विद्भ्यो देशान्तरेभ्यश्च ज्ञेयानि ॥ १०] प्रसह्य भक्षयन्तीति प्रसहास्तेन संज्ञिताः

śatapattraḥ kāṣṭhakukkuṭakaḥ // 1 bhṛṅgarājaḥ prasiddho bhramaravarṇaḥ koyaṣṭiḥ koḍā iti khyātaḥ // 2 jīvañjīvakaḥ viṣadarśanamṛtyuḥ // 3 atyūhaḥ ḍāhukaḥ dātyūha iti vā pāṭhaḥ sa ca prasiddhaḥ // 4 laṭṭā pheñcāko raktapucchādhobhāgaḥ laṭūṣako'pi tadbhedaḥ // 5 ḍiṇḍimānakaḥ ḍiṇḍimavad utkaṭadhvaniḥ // 6 kuliṅga iti vanacaṭakākāraḥ pītamastakaḥ vāe iti loke // 7 kalaviṅkaḥ grāmyacaṭakaḥ // 8 caṭakastu devakulacaṭakaḥ svalpapramāṇaḥ // 9 yānyatrānuktānyaprasiddhāni tāni tadvidbhyo deśāntarebhyaśca jñeyāni // 10] prasahya bhakṣayantīti prasahāstena saṃjñitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूशया बिलवासित्वाद् आनूपानूपसंश्रयात् । जले निवासाज्जलजा जलेचर्याज् जलेचराः

bhūśayā bilavāsitvād ānūpānūpasaṃśrayāt / jale nivāsājjalajā jalecaryāj jalecarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थलजा जाङ्गलाः प्रोक्ता मृगा जाङ्गलचारिणः । विकीर्य विष्किराश्चेति प्रतुद्य प्रतुदाः स्मृताः

sthalajā jāṅgalāḥ proktā mṛgā jāṅgalacāriṇaḥ / vikīrya viṣkirāśceti pratudya pratudāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसहादिसंज्ञानिरुक्त्या लक्षणमाह ॥ १ प्रसह्येति हठात् ॥ २ आनूपानूपसंश्रयादिति पूर्वत्रासिद्धविधेर् अनित्यत्वेनानूपा इत्यत्र यलोपस्य सिद्धत्वेनैव संहिता ज्ञेया ॥ ३ जलेचर्यादिति जलवासिनाम् एव हंसादीनां जले चरणमात्रत्वं बोद्धव्यम् ॥ ४ स्थलजा इत्युक्ते गजादिष्वपि स्थलजातेषु प्रसक्तिः स्यादित्याह जाङ्गलचारिण इति ॥ ५ विकीर्येत्यत्र भक्षयन्ति इति शेषः एवं प्रतुद्येत्यत्रापि प्रतुद्येति बहुधाभिहत्य ॥ ६] प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः

prasahādisaṃjñāniruktyā lakṣaṇamāha // 1 prasahyeti haṭhāt // 2 ānūpānūpasaṃśrayāditi pūrvatrāsiddhavidher anityatvenānūpā ityatra yalopasya siddhatvenaiva saṃhitā jñeyā // 3 jalecaryāditi jalavāsinām eva haṃsādīnāṃ jale caraṇamātratvaṃ boddhavyam // 4 sthalajā ityukte gajādiṣvapi sthalajāteṣu prasaktiḥ syādityāha jāṅgalacāriṇa iti // 5 vikīryetyatra bhakṣayanti iti śeṣaḥ evaṃ pratudyetyatrāpi pratudyeti bahudhābhihatya // 6] prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरूष्णस्निग्धमधुरा बलोपचयवर्धनाः । वृष्याः परं वातहराः कफपित्तविवर्धनाः

gurūṣṇasnigdhamadhurā balopacayavardhanāḥ / vṛṣyāḥ paraṃ vātaharāḥ kaphapittavivardhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिता व्यायामनित्येभ्यो नरा दीप्ताग्नयश्च ये । प्रसहानां विशेषेण मांसं मांसाशिनां भिषक्

hitā vyāyāmanityebhyo narā dīptāgnayaśca ye / prasahānāṃ viśeṣeṇa māṃsaṃ māṃsāśināṃ bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां प्रयोजयेत् । लावाद्यो वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला मृगाः

jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ prayojayet / lāvādyo vaiṣkiro vargaḥ pratudā jāṅgalā mṛgāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता नृणाम् । पित्तोत्तरे वातमध्ये संनिपाते कफानुगे

laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā hitā nṛṇām / pittottare vātamadhye saṃnipāte kaphānuge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसहा द्विविधा मांसादा व्याघ्रश्येनादयः तथा अमांसादाश्च गवादयः तेन मांसादानां विशेषमाह प्रसहानाम् इत्यादि ॥ १ जीर्णत्वेनार्शःप्रभृतीनां चिरानुबन्धं दर्शयति ॥ २ प्रतुदा इत्यत्र तथा जाङ्गला इत्यत्र चकारो लुप्तनिर्दिष्टः ॥ ३ कफानुगे इति छेदः ॥ ४] नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसम् आजम् अदोषलम्

prasahā dvividhā māṃsādā vyāghraśyenādayaḥ tathā amāṃsādāśca gavādayaḥ tena māṃsādānāṃ viśeṣamāha prasahānām ityādi // 1 jīrṇatvenārśaḥprabhṛtīnāṃ cirānubandhaṃ darśayati // 2 pratudā ityatra tathā jāṅgalā ityatra cakāro luptanirdiṣṭaḥ // 3 kaphānuge iti chedaḥ // 4] nātiśītagurusnigdhaṃ māṃsam ājam adoṣalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरधातुसामान्याद् अनभिष्यन्दि बृंहणम् । मांसं मधुरशीतत्वाद् गुरु बृंहणमाविकम्

śarīradhātusāmānyād anabhiṣyandi bṛṃhaṇam / māṃsaṃ madhuraśītatvād guru bṛṃhaṇamāvikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरधातुसामान्यादिति मनुष्यमांससमानत्वात् ॥ १ एतेन शीतगुरुस्निग्धत्वेन युक्तम् अप्याजमांसं शरीरधातुसाम्यात् कफं न करोतीत्युक्तं भवति ॥ २ आविकं मांसं मधुरशीतत्वेन पित्तहरमपि बोद्धव्यम् अत एव शरद्विधाव् अप्युक्तम् उरभ्रशरभान् इति ॥ ३ रक्तपित्तनिदाने तु वराहमहिषेत्यादिना द्रव्यान्तरसंयुक्तस्यैवाविकमांसस्य रक्तपित्तकर्तृत्वं ज्ञेयम् ॥ ४ योनाव् इति प्रसहाद्यष्टविधजातौ ॥ ५ मिश्रगोचरत्वादिति कदाचिदनूपसेवनात् कदाचिद् धन्वसेवनात् कदाचिद् उभयसेवनाद् अजाव्योर् अनिश्चितयोनित्वम् इत्यर्थः ॥ ६ अत्र अनिश्चिते इति योनिविशेषणं किंवा अजा च अवी च एते अनिश्चिते ॥ ७ ननु यद्येवं तदा तित्तिरिरपि धन्वानूपसेवनान्न विष्किरगणे पठनीयः ॥ ८ नैवं तित्तिरिजातिविशेषस्य धन्वानूपयोर् नियमेन निषेवणाद् गुणनियमः पार्यते कर्तुम् अव्यजयोस्तु नियमोऽयं नास्ति यतः केचिदजावी धन्वमात्रचरे केचिच्चानूपमात्रचरे केचिच्चोभयमात्रचरे तेन तयोर् नियमचरकृतो योनिभेदः कर्तुं न पार्यते ॥ ९] सामान्येनोपदिष्टानां मांसानां स्वगुणैः पृथक्

śarīradhātusāmānyāditi manuṣyamāṃsasamānatvāt // 1 etena śītagurusnigdhatvena yuktam apyājamāṃsaṃ śarīradhātusāmyāt kaphaṃ na karotītyuktaṃ bhavati // 2 āvikaṃ māṃsaṃ madhuraśītatvena pittaharamapi boddhavyam ata eva śaradvidhāv apyuktam urabhraśarabhān iti // 3 raktapittanidāne tu varāhamahiṣetyādinā dravyāntarasaṃyuktasyaivāvikamāṃsasya raktapittakartṛtvaṃ jñeyam // 4 yonāv iti prasahādyaṣṭavidhajātau // 5 miśragocaratvāditi kadācidanūpasevanāt kadācid dhanvasevanāt kadācid ubhayasevanād ajāvyor aniścitayonitvam ityarthaḥ // 6 atra aniścite iti yoniviśeṣaṇaṃ kiṃvā ajā ca avī ca ete aniścite // 7 nanu yadyevaṃ tadā tittirirapi dhanvānūpasevanānna viṣkiragaṇe paṭhanīyaḥ // 8 naivaṃ tittirijātiviśeṣasya dhanvānūpayor niyamena niṣevaṇād guṇaniyamaḥ pāryate kartum avyajayostu niyamo'yaṃ nāsti yataḥ kecidajāvī dhanvamātracare keciccānūpamātracare keciccobhayamātracare tena tayor niyamacarakṛto yonibhedaḥ kartuṃ na pāryate // 9] sāmānyenopadiṣṭānāṃ māṃsānāṃ svaguṇaiḥ pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केषांचिद् गुणवैशेष्याद् विशेष उपदेक्ष्यते । दर्शनश्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णस्वरायुषाम्

keṣāṃcid guṇavaiśeṣyād viśeṣa upadekṣyate / darśanaśrotramedhāgnivayovarṇasvarāyuṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बर्ही हिततमो बल्यो वातघ्नो मांसशुक्रलः । गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः

barhī hitatamo balyo vātaghno māṃsaśukralaḥ / gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ svaravarṇabalapradāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः । स्निग्धाश्चोष्णाश्चवृष्याश् च बृंहणाः स्वरबोधनाः

bṛṃhaṇāḥ śukralāścoktā haṃsā mārutanāśanāḥ / snigdhāścoṣṇāścavṛṣyāś ca bṛṃhaṇāḥ svarabodhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बल्याः परं वातहराः स्वेदनाश्चरणायुधाः । गुरूष्णो मधुरो नातिधन्वानूपनिषेवणात्

balyāḥ paraṃ vātaharāḥ svedanāścaraṇāyudhāḥ / gurūṣṇo madhuro nātidhanvānūpaniṣevaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तित्तिरिः संजयेच्छीघ्रं त्रीन् दोषाननिलोल्बणान् । पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः

tittiriḥ saṃjayecchīghraṃ trīn doṣānanilolbaṇān / pittaśleṣmavikāreṣu sarakteṣu kapiñjalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्यलाघवात् । लावाः कषायमधुरा लघवोऽग्निविवर्धनाः

mandavāteṣu śasyante śaityamādhuryalāghavāt / lāvāḥ kaṣāyamadhurā laghavo'gnivivardhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संनिपातप्रशमनाः कटुकाश्च विपाकतः । गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका रसे

saṃnipātapraśamanāḥ kaṭukāśca vipākataḥ / godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā rase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी । शल्लको मधुराम्लश्च विपाके कटुकः स्मृतः

vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī / śallako madhurāmlaśca vipāke kaṭukaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातपित्तकफघ्नश्च कासश्वासहरस्तथा । कषायविशदाः शीता रक्तपित्तनिबर्हणाः

vātapittakaphaghnaśca kāsaśvāsaharastathā / kaṣāyaviśadāḥ śītā raktapittanibarhaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपाके मधुराश्चैव कपोता गृहवासिनः । तेभ्यो लघुतराः किंचित्कपोता वनवासिनः

vipāke madhurāścaiva kapotā gṛhavāsinaḥ / tebhyo laghutarāḥ kiṃcitkapotā vanavāsinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीताः संग्राहिणश्चैव स्वल्पमूत्रकराश्च ते । शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम्

śītāḥ saṃgrāhiṇaścaiva svalpamūtrakarāśca te / śukamāṃsaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke rūkṣaśītalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोषकासक्षयहितं संग्राहि लघु दीपनम् । चटका मधुराः स्निग्धा बलशुक्रविवर्धनाः

śoṣakāsakṣayahitaṃ saṃgrāhi laghu dīpanam / caṭakā madhurāḥ snigdhā balaśukravivardhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संनिपातप्रशमनाः शमना मारुतस्य च । कषायो विशदो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः

saṃnipātapraśamanāḥ śamanā mārutasya ca / kaṣāyo viśado rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शशः स्वादुः प्रशस्तश्च संनिपाते ऽनिलावरे । मधुरा मधुराः पाके त्रिदोषशमनाः शिवाः

śaśaḥ svāduḥ praśastaśca saṃnipāte 'nilāvare / madhurā madhurāḥ pāke tridoṣaśamanāḥ śivāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघवो बद्धविण्मूत्राः शीताश्चैणाः प्रकीर्तिताः । स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रमघ्नमनिलापहम्

laghavo baddhaviṇmūtrāḥ śītāścaiṇāḥ prakīrtitāḥ / snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ śramaghnamanilāpaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु । गव्यं केवलवातेषु पीनसे विषमज्वरे

varāhapiśitaṃ balyaṃ rocanaṃ svedanaṃ guru / gavyaṃ kevalavāteṣu pīnase viṣamajvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुष्ककासश्रमात्यग्निमांसक्षयहितं च तत् । स्निग्धोष्णं मधुरं वृष्यं माहिषं गुरु तर्पणम्

śuṣkakāsaśramātyagnimāṃsakṣayahitaṃ ca tat / snigdhoṣṇaṃ madhuraṃ vṛṣyaṃ māhiṣaṃ guru tarpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दार्ढ्यं बृहत्त्वमुत्साहं स्वप्नं च जनयत्यपि । गुरूष्णा मधुरा बल्या बृंहणाः पवनापहाः

dārḍhyaṃ bṛhattvamutsāhaṃ svapnaṃ ca janayatyapi / gurūṣṇā madhurā balyā bṛṃhaṇāḥ pavanāpahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्स्याः स्निग्धाश्च वृष्याश्च बहुदोषाः प्रकीर्तिताः । शैवालशष्पभोजित्वात्स्वप्नस्य च विवर्जनात्

matsyāḥ snigdhāśca vṛṣyāśca bahudoṣāḥ prakīrtitāḥ / śaivālaśaṣpabhojitvātsvapnasya ca vivarjanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः । वर्ण्यो वातहरो वृष्यश्चक्षुष्यो बलवर्धनः

rohito dīpanīyaśca laghupāko mahābalaḥ / varṇyo vātaharo vṛṣyaścakṣuṣyo balavardhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेधास्मृतिकरः पथ्यः शोषघ्नः कूर्म उच्यते । खड्गमांसम् अभिष्यन्दि बलकृन्मधुरं स्मृतम्

medhāsmṛtikaraḥ pathyaḥ śoṣaghnaḥ kūrma ucyate / khaḍgamāṃsam abhiṣyandi balakṛnmadhuraṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहनं बृंहणं वर्ण्यं श्रमघ्नमनिलापहम् । धार्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि

snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ varṇyaṃ śramaghnamanilāpaham / dhārtarāṣṭracakorāṇāṃ dakṣāṇāṃ śikhināmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चटकानां च यानि स्युर् अण्डानि च हितानि च । क्षीणरेतःसु कासेषु हृद्रोगेषु क्षतेषु च

caṭakānāṃ ca yāni syur aṇḍāni ca hitāni ca / kṣīṇaretaḥsu kāseṣu hṛdrogeṣu kṣateṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुराण्यविदाहीनि सद्योबलकराणि च । शरीरबृंहणे नान्यत्खाद्यं मांसाद्विशिष्यते

madhurāṇyavidāhīni sadyobalakarāṇi ca / śarīrabṛṃhaṇe nānyatkhādyaṃ māṃsādviśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केषांचिदिति वक्ष्यमाणमयूरादीनाम् ॥ १ गुणवैशेष्यादिति विशिष्टगुणशालित्वात् ॥ २ मयूरस्य गुरुत्वस्निग्धत्वं वर्तकादिगणपठितत्वेनैव लब्धं सत् पुनरुच्यते विशेषार्थम् ॥ ३ एवमन्यत्रापि गणोक्तगुणकथनेन लब्धस्य पुनः कथने व्याख्येयम् ॥ ४ चरणायुधः कुक्कुटः ॥ ५ धन्वानूपनिषेवणादिति हेतुकथनेन य एव धन्वानूपनिषेवी तित्तिरिः स एव यथोक्तगुण इति ज्ञेयम् ॥ ६ एवमन्ये ऽपि ये गवादयो धन्वानूपनिषेविणस् ते ऽपि तित्तिरिसमानगुणा भवन्ति तित्तिरिस्तु विशेषेणेति तित्तिरिः साक्षादुक्तः ॥ ७ किंवा तित्तिरेरेव एवंगुणत्वे धन्वानूपनिषेवणं हेतुः नान्यत्र गवादेर् अनूपदेशादेर् इति ज्ञेयम् ॥ ८ कपोता गृहवासिन इति पारावताः ॥ ९ चटका मधुरा इत्यादि केचित् पठन्त्येव ये तु न पठन्ति तेषां मते चटकस्य प्रतुदसामान्यगुणलब्धं वृष्यत्वं तृप्तिं चटकमांसानां गत्वा यो ऽनुपिबेत् पयः इत्यादिवृष्यप्रयोगादेव लभ्यते ॥ १० मयूरादीनां तु बहवो गुणा गणोक्तगुणाधिका इति पृथक् पाठः कृतः ॥ ११ मांसं बृंहणानाम् इत्यनेनैवाग्र्याधिकारवचनेन मांसस्य बृंहणत्वे लब्धे शरीरबृंहणे नान्य इत्यादिवचनं प्रकरणप्राप्तत्वेन तथा तस्यैवार्थस्य दार्ढ्यार्थं च ज्ञेयम् ॥ १२] पाठाशुषाशटीशाकं वास्तुकं सुनिषण्णकम्

keṣāṃciditi vakṣyamāṇamayūrādīnām // 1 guṇavaiśeṣyāditi viśiṣṭaguṇaśālitvāt // 2 mayūrasya gurutvasnigdhatvaṃ vartakādigaṇapaṭhitatvenaiva labdhaṃ sat punarucyate viśeṣārtham // 3 evamanyatrāpi gaṇoktaguṇakathanena labdhasya punaḥ kathane vyākhyeyam // 4 caraṇāyudhaḥ kukkuṭaḥ // 5 dhanvānūpaniṣevaṇāditi hetukathanena ya eva dhanvānūpaniṣevī tittiriḥ sa eva yathoktaguṇa iti jñeyam // 6 evamanye 'pi ye gavādayo dhanvānūpaniṣeviṇas te 'pi tittirisamānaguṇā bhavanti tittiristu viśeṣeṇeti tittiriḥ sākṣāduktaḥ // 7 kiṃvā tittirereva evaṃguṇatve dhanvānūpaniṣevaṇaṃ hetuḥ nānyatra gavāder anūpadeśāder iti jñeyam // 8 kapotā gṛhavāsina iti pārāvatāḥ // 9 caṭakā madhurā ityādi kecit paṭhantyeva ye tu na paṭhanti teṣāṃ mate caṭakasya pratudasāmānyaguṇalabdhaṃ vṛṣyatvaṃ tṛptiṃ caṭakamāṃsānāṃ gatvā yo 'nupibet payaḥ ityādivṛṣyaprayogādeva labhyate // 10 mayūrādīnāṃ tu bahavo guṇā gaṇoktaguṇādhikā iti pṛthak pāṭhaḥ kṛtaḥ // 11 māṃsaṃ bṛṃhaṇānām ityanenaivāgryādhikāravacanena māṃsasya bṛṃhaṇatve labdhe śarīrabṛṃhaṇe nānya ityādivacanaṃ prakaraṇaprāptatvena tathā tasyaivārthasya dārḍhyārthaṃ ca jñeyam // 12] pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṃ vāstukaṃ suniṣaṇṇakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याद्ग्राहि त्रिदोषघ्नं भिन्नवर्चस्तु वास्तुकम् । त्रिदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी

vidyādgrāhi tridoṣaghnaṃ bhinnavarcastu vāstukam / tridoṣaśamanī vṛṣyā kākamācī rasāyanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नात्युष्णशीतवीर्या च भेदिनी कुष्ठनाशिनी । राजक्षवकशाकं तु त्रिदोषशमनं लघु

nātyuṣṇaśītavīryā ca bhedinī kuṣṭhanāśinī / rājakṣavakaśākaṃ tu tridoṣaśamanaṃ laghu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम् । कालशाकं तु कटुकं दीपनं गरशोफजित्

grāhi śastaṃ viśeṣeṇa grahaṇyarśovikāriṇām / kālaśākaṃ tu kaṭukaṃ dīpanaṃ garaśophajit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघूष्णं वातलं रूक्षं कालायं शाकमुच्यते । दीपनी चोष्णवीर्या च ग्राहिणी कफमारुते

laghūṣṇaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kālāyaṃ śākamucyate / dīpanī coṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशस्यतेऽम्लचाङ्गेरी ग्रहण्यर्शोहिता च सा । मधुरा मधुरा पाके भेदिनी श्लेष्मवर्धनी

praśasyate'mlacāṅgerī grahaṇyarśohitā ca sā / madhurā madhurā pāke bhedinī śleṣmavardhanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृष्या स्निग्धा च शीता च मदघ्नी चाप्युपोदिका । रूक्षो मदविषघ्नश्च प्रशस्तो रक्तपित्तिनाम्

vṛṣyā snigdhā ca śītā ca madaghnī cāpyupodikā / rūkṣo madaviṣaghnaśca praśasto raktapittinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरो मधुरः पाके शीतलस्तण्डुलीयकः । मण्डूकपर्णी वेत्राग्रं कुचेला वनतिक्तकम्

madhuro madhuraḥ pāke śītalastaṇḍulīyakaḥ / maṇḍūkaparṇī vetrāgraṃ kucelā vanatiktakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्कोटकावल्गुजकौ पटोलं शकुलादनी । वृषपुष्पाणि शार्ङ्गेष्टा केम्बूकं सकठिल्लकम्

karkoṭakāvalgujakau paṭolaṃ śakulādanī / vṛṣapuṣpāṇi śārṅgeṣṭā kembūkaṃ sakaṭhillakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाडी कलायं गोजिह्वा वार्ताकं तिलपर्णिका । कौलकं कार्कशं नैम्बं शाकं पार्पटकं च यत्

nāḍī kalāyaṃ gojihvā vārtākaṃ tilaparṇikā / kaulakaṃ kārkaśaṃ naimbaṃ śākaṃ pārpaṭakaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाकानामपि व्यञ्जनत्वेनानन्तरमुपदेशः ॥ १ शुषा कासमर्दः ॥ २ शटी स्वनामप्रसिद्धा ॥ ३ वास्तुकं टङ्कवास्तुकम् ॥ ४ नात्युष्णशीतवीर्येति नोष्णत्वं प्रकर्षप्राप्तमस्या नापि शीतत्वम् इत्यर्थः ॥ ५ यत्तु सुश्रुते तिक्ता काकमाची वातं शमयति उष्णवीर्यत्वात् इत्युक्तं तद्वीर्यवादिमतेन अत एव द्रव्यगुणे सुश्रुतेऽपि नात्युष्णशीता इत्येवमेव पठितम् ॥ ६ राजक्षवकः दुग्धिका ॥ ७ कालशाकं कालिया इति ख्यातं कालाख्यम् इति कालशाकम् एवोच्यते पुनः अन्ये तु कालायम् इति पठन्ति ॥ ८ मण्डूकपर्णी मणिमणीति ख्याता ॥ ९ कुचेला अकर्णविद्धिकाभेदः ॥ १० वनतिक्तकं पथ्यसुन्दरम् ॥ ११ अवल्गुजो वाल्गुजी ॥ १२ शकुलादनी कटुरोहिणी ॥ १३ शार्ङ्गेष्टा काकतिक्ता ॥ १४ कठिल्लकः पुनर्नवा ॥ १५ नाडी नाडीचः ॥ १६ कलायो वर्तुलकलायः ॥ १७ तिलपर्णिका हुलहुलिका ॥ १८ गोजिह्वा दार्विपत्त्रिका ॥ १९ कुलकः कारवेल्लकः केचित् तु कुलकं पटोलभेदम् आहुः ॥ २० कर्कशः स्वल्पकर्कोटकः ॥ २१] सर्वाणि सूप्यशाकानि फञ्जी चिल्ली कुतुम्बकः

śākānāmapi vyañjanatvenānantaramupadeśaḥ // 1 śuṣā kāsamardaḥ // 2 śaṭī svanāmaprasiddhā // 3 vāstukaṃ ṭaṅkavāstukam // 4 nātyuṣṇaśītavīryeti noṣṇatvaṃ prakarṣaprāptamasyā nāpi śītatvam ityarthaḥ // 5 yattu suśrute tiktā kākamācī vātaṃ śamayati uṣṇavīryatvāt ityuktaṃ tadvīryavādimatena ata eva dravyaguṇe suśrute'pi nātyuṣṇaśītā ityevameva paṭhitam // 6 rājakṣavakaḥ dugdhikā // 7 kālaśākaṃ kāliyā iti khyātaṃ kālākhyam iti kālaśākam evocyate punaḥ anye tu kālāyam iti paṭhanti // 8 maṇḍūkaparṇī maṇimaṇīti khyātā // 9 kucelā akarṇaviddhikābhedaḥ // 10 vanatiktakaṃ pathyasundaram // 11 avalgujo vālgujī // 12 śakulādanī kaṭurohiṇī // 13 śārṅgeṣṭā kākatiktā // 14 kaṭhillakaḥ punarnavā // 15 nāḍī nāḍīcaḥ // 16 kalāyo vartulakalāyaḥ // 17 tilaparṇikā hulahulikā // 18 gojihvā dārvipattrikā // 19 kulakaḥ kāravellakaḥ kecit tu kulakaṃ paṭolabhedam āhuḥ // 20 karkaśaḥ svalpakarkoṭakaḥ // 21] sarvāṇi sūpyaśākāni phañjī cillī kutumbakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलुकानि च सर्वाणि सपत्त्राणि कुटिञ्जरम् । शणशाल्मलिपुष्पाणि कर्बुदारः सुवर्चला

ālukāni ca sarvāṇi sapattrāṇi kuṭiñjaram / śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्पावः कोविदारश्च पत्तूरश् चुच्चुपर्णिका । कुमारजीवो लोट्टाकः पालङ्क्या मारिषस् तथा

niṣpāvaḥ kovidāraśca pattūraś cuccuparṇikā / kumārajīvo loṭṭākaḥ pālaṅkyā māriṣas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलम्बनालिकासूर्यः कुसुम्भवृकधूमकौ । लक्ष्मणा च प्रपुन्नाटो नलिनीका कुठेरकः

kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavṛkadhūmakau / lakṣmaṇā ca prapunnāṭo nalinīkā kuṭherakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोणिका यवशाकं च कुष्माण्डकम् अवल्गुजम् यातुकः शालकल्याणी त्रिपर्णी पीलुपर्णिका

loṇikā yavaśākaṃ ca kuṣmāṇḍakam avalgujam yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाकं गुरु च रूक्षं च प्रायो विष्टभ्य जीर्यति । मधुरं शीतवीर्यं च पुरीषस्य च भेदनम्

śākaṃ guru ca rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭabhya jīryati / madhuraṃ śītavīryaṃ ca purīṣasya ca bhedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं तत् प्रशस्यते । शणस्य कोविदारस्य कर्बुदारस्य शाल्मलेः

svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ tat praśasyate / śaṇasya kovidārasya karbudārasya śālmaleḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्पं ग्राहि प्रशस्तं च रक्तपित्ते विशेषतः । न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः

puṣpaṃ grāhi praśastaṃ ca raktapitte viśeṣataḥ / nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम् । वायुं वत्सादनी हन्यात्कफं गण्डीरचित्रकौ

kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām / vāyuṃ vatsādanī hanyātkaphaṃ gaṇḍīracitrakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रेयसी बिल्वपर्णी च बिल्वपत्त्रं तु वातनुत् । भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिकं च यत्

śreyasī bilvaparṇī ca bilvapattraṃ tu vātanut / bhaṇḍī śatāvarīśākaṃ balā jīvantikaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्वण्याः पर्वपुष्प्याश्च वातपित्तहरं स्मृतम् । लघु भिन्नशकृत्तिक्तं लाङ्गलक्युरुवूकयोः

parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṃ smṛtam / laghu bhinnaśakṛttiktaṃ lāṅgalakyuruvūkayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिलवेतसशाकं च शाकं पञ्चाङ्गुलस्य च । वातलं कटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम्

tilavetasaśākaṃ ca śākaṃ pañcāṅgulasya ca / vātalaṃ kaṭutiktāmlamadhomārgapravartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षाम्लमुष्णं कौसुम्भं कफघ्नं पित्तवर्धनम् । त्रपुसैर्वारुकं स्वादु गुरु विष्टम्भि शीतलम्

rūkṣāmlamuṣṇaṃ kausumbhaṃ kaphaghnaṃ pittavardhanam / trapusairvārukaṃ svādu guru viṣṭambhi śītalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखप्रियं च रूक्षं च मूत्रलं त्रपुसं त्व् अति । एर्वारुकं च सम्पक्वं दाहतृष्णाक्लमार्तिनुत्

mukhapriyaṃ ca rūkṣaṃ ca mūtralaṃ trapusaṃ tv ati / ervārukaṃ ca sampakvaṃ dāhatṛṣṇāklamārtinut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्चोभेदीन्यलाबूनि रूक्षशीतगुरूणि च । चिर्भटैर्वारुके तद्वद्वर्चोभेदहिते तु ते

varcobhedīnyalābūni rūkṣaśītagurūṇi ca / cirbhaṭairvāruke tadvadvarcobhedahite tu te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्षारं पक्वकूष्माण्डं मधुराम्लं तथा लघु । सृष्टमूत्रपुरीषं च सर्वदोषनिबर्हणम्

sakṣāraṃ pakvakūṣmāṇḍaṃ madhurāmlaṃ tathā laghu / sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca sarvadoṣanibarhaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूप्यशाकानि माषपर्ण्यादीनि ॥ १ फञ्जी ब्राह्मणयष्टिका ॥ २ चिल्ली गौडवास्तुकः ॥ ३ कुतुम्बकः द्रोणपुष्पिका ॥ ४ आलुकानि पिण्डालुकादीनि ॥ ५ कर्बुदारः काञ्चनः ॥ ६ सुवर्चला सूर्यभक्तिका केचित् फप्पुकम् आहुः ॥ ७ पत्तूरः शालिञ्चः ॥ ८ चुच्चुपर्णिका नाडीचभेदः ॥ ९ कुमारजीवः जीवशाकम् ॥ १० लोट्टाकः लोट्टामारिषः ॥ ११ नालिका गोनाडीचः ॥ १२ आसुरी राजिका मण्डको वा ॥ १३ वृकधूमकः भूमिशिरीषः ॥ १४ लक्ष्मणा स्वनामख्याता ॥ १५ नलिनी पद्ममृणालं नीलिनीति पाठपक्षे बुह्ना ॥ १६ यवशाकं क्षेत्रवास्तुकम् ॥ १७ कूष्माण्डः सर्पच्छत्त्रम् ॥ १८ अवल्गुजमिति अवल्गुजभेदः ॥ १९ यातुकः शुक्ला शालपर्णी ॥ २० शालकल्याणी शालिञ्चभेदः ॥ २१ त्रिपर्णी हंसपादिका ॥ २२ पीलुपर्णी मोरटकः ॥ २३ गण्डीरः शमठः ॥ २४ बिल्वपर्णी बिल्वार्जकम् ॥ २५ भण्डी स्वनामख्याता ॥ २६ पर्वणी पर्वशाकम् ॥ २७ पर्वपुष्पी कुक्कुटी ॥ २८ पञ्चाङ्गुलः चित्रैरण्डः ॥ २९ एर्वारुकं राजकर्कटी ॥ ३० कूष्माण्डकं सुश्रुते बाल्याद्यावस्थाभेदेन पठितं तद् अप्यविरुद्धम् एव यतो बालमध्ययोस् तत्र पित्तहरत्वं कफकरत्वं चोक्तं तदपीह पित्तोत्तरे कफोत्तरे संनिपाते बोद्धव्यम् ॥ ३१] केलूटं च कदम्बं च नदीमाषकम् ऐन्दुकम् । विशदं गुरु शीतं च समभिष्यन्दि चोच्यते

sūpyaśākāni māṣaparṇyādīni // 1 phañjī brāhmaṇayaṣṭikā // 2 cillī gauḍavāstukaḥ // 3 kutumbakaḥ droṇapuṣpikā // 4 ālukāni piṇḍālukādīni // 5 karbudāraḥ kāñcanaḥ // 6 suvarcalā sūryabhaktikā kecit phappukam āhuḥ // 7 pattūraḥ śāliñcaḥ // 8 cuccuparṇikā nāḍīcabhedaḥ // 9 kumārajīvaḥ jīvaśākam // 10 loṭṭākaḥ loṭṭāmāriṣaḥ // 11 nālikā gonāḍīcaḥ // 12 āsurī rājikā maṇḍako vā // 13 vṛkadhūmakaḥ bhūmiśirīṣaḥ // 14 lakṣmaṇā svanāmakhyātā // 15 nalinī padmamṛṇālaṃ nīlinīti pāṭhapakṣe buhnā // 16 yavaśākaṃ kṣetravāstukam // 17 kūṣmāṇḍaḥ sarpacchattram // 18 avalgujamiti avalgujabhedaḥ // 19 yātukaḥ śuklā śālaparṇī // 20 śālakalyāṇī śāliñcabhedaḥ // 21 triparṇī haṃsapādikā // 22 pīluparṇī moraṭakaḥ // 23 gaṇḍīraḥ śamaṭhaḥ // 24 bilvaparṇī bilvārjakam // 25 bhaṇḍī svanāmakhyātā // 26 parvaṇī parvaśākam // 27 parvapuṣpī kukkuṭī // 28 pañcāṅgulaḥ citrairaṇḍaḥ // 29 ervārukaṃ rājakarkaṭī // 30 kūṣmāṇḍakaṃ suśrute bālyādyāvasthābhedena paṭhitaṃ tad apyaviruddham eva yato bālamadhyayos tatra pittaharatvaṃ kaphakaratvaṃ coktaṃ tadapīha pittottare kaphottare saṃnipāte boddhavyam // 31] kelūṭaṃ ca kadambaṃ ca nadīmāṣakam aindukam / viśadaṃ guru śītaṃ ca samabhiṣyandi cocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पलानि कषायाणि रक्तपित्तहराणि च । तथा तालप्रलम्बं स्याद् उरःक्षतरुजापहम्

utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca / tathā tālapralambaṃ syād uraḥkṣatarujāpaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खर्जूरं तालशस्यं च रक्तपित्तक्षयापहम् । तरूटबिसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम्

kharjūraṃ tālaśasyaṃ ca raktapittakṣayāpaham / tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśerukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गाटकाङ्कलोड्यं च गुरु विष्टम्भि शीतलम् । कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्मृताः

śṛṅgāṭakāṅkaloḍyaṃ ca guru viṣṭambhi śītalam / kumudotpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीताः स्वादुकषायास्तु कफमारुतकोपनाः । कषायमीषद्विष्टम्भि रक्तपित्तहरं स्मृतम्

śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārutakopanāḥ / kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पौष्करं तु भवेद्बीजं मधुरं रसपाकयोः । बल्यः शीतो गुरुः स्निग्धस्तर्पणो बृंहणात्मकः

pauṣkaraṃ tu bhavedbījaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ / balyaḥ śīto guruḥ snigdhastarpaṇo bṛṃhaṇātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातपित्तहरः स्वादुर्वृष्यो मुञ्जातकः परम् । जीवनो बृंहणो वृष्यः कण्ठ्यः शस्तो रसायने

vātapittaharaḥ svādurvṛṣyo muñjātakaḥ param / jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ kaṇṭhyaḥ śasto rasāyane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.