Agnivesa: Carakasamhita 6.2

अथातः प्राणकामीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः

athātaḥ prāṇakāmīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातः संयोगशरमूलीयं वाजीकरणपादं व्याख्यास्यामः

athātaḥ saṃyogaśaramūlīyaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्थोर्जस्करत्वसामान्यात् रसायनमनु वाजीकरणं वाच्यं तत्रापि वाजीकरणे प्रवृत्त्युपदर्शकप्रकरणयुक्तत्वाद् आदौ संयोगशरमूलीय उच्यते । संयोगः शरमूलानाम् अस्मिन्न् अस्तीति संयोगशरमूलीयः ॥ १] वाजीकरणम् अन्विच्छेत् पुरुषो नित्यमात्मवान् । तदायत्तौ हि धर्मार्थौ प्रीतिश्च यश एव च

svasthorjaskaratvasāmānyāt rasāyanamanu vājīkaraṇaṃ vācyaṃ tatrāpi vājīkaraṇe pravṛttyupadarśakaprakaraṇayuktatvād ādau saṃyogaśaramūlīya ucyate / saṃyogaḥ śaramūlānām asminn astīti saṃyogaśaramūlīyaḥ // 1] vājīkaraṇam anvicchet puruṣo nityamātmavān / tadāyattau hi dharmārthau prītiśca yaśa eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाजी वाजीवात्यर्थं मैथुने शक्तः क्रियते येन तद् वाजीकरणम् ॥ १ उक्तं हि वाजीवातिबलो येन यात्यप्रतिहतः स्त्रियम् इत्यादि ॥ २ अन्विच्छेदिति रसायनान्महाफलात् तदपेक्षयाल्पफलं वाजीकरणं पश्चाद् इच्छेत् ॥ ३ पुरुष इति पदेन तरुणपुरुषग्राहिणा बालवृद्धौ निषिद्धव्यवायौ निराकरोति ॥ ४ उक्तं हि । अतिबालो ह्य् असंपूर्णसर्वधातुः स्त्रियो व्रजन् । उपतप्येत सहसा तडागमिव काजलम् ॥ ५ शुष्कं रूक्षं यथा काष्ठं जन्तुजग्धं विजर्जरम् । स्पृष्टमाशु विशीर्येत तथा वृद्धः स्त्रियो व्रजन् इति ॥ ६ नित्यमित्यनेन न रसायनवत् संप्रयोगो वृष्यस्य किंत्व् आहारवत् सर्वदोषयोग इति दर्शयति ॥ ७ आत्मवानित्यनेन दुरात्मनो वृष्यकरणं निषेधति स हि वृष्योपयोगादुपचितधातुः सन्न् अगम्यागमनमपि कुर्यात् ॥ ८ धर्मादयो वृष्यायत्ता एव यथा भवन्ति तदाह पुत्रस्येत्यादि ॥ ९ आयतनं कारणम् ॥ १० एते गुणा इति धर्मादयः वृष्यप्रयोगजनितः पुत्रो धर्मादीन् पितुः सम्पादयतीत्यर्थः ॥ ११ वाजीकरणसेवया चेह युक्तयैव ऋतुकाले च मैथुनं प्राधान्येनाभिप्रेतं तेन तिस्रैषणीये त्रय उपस्तम्भाः इत्यादिग्रन्थेन ब्रह्मचर्यं यदुक्तं तद् ऋतुकाले यथाविधिकृतमैथुनाप्रतिषेधकम् इति न विरोधः ॥ १२] वाजीकरणम् अग्र्यं च क्षेत्रं स्त्री या प्रहर्षिणी

avājī vājīvātyarthaṃ maithune śaktaḥ kriyate yena tad vājīkaraṇam // 1 uktaṃ hi vājīvātibalo yena yātyapratihataḥ striyam ityādi // 2 anvicchediti rasāyanānmahāphalāt tadapekṣayālpaphalaṃ vājīkaraṇaṃ paścād icchet // 3 puruṣa iti padena taruṇapuruṣagrāhiṇā bālavṛddhau niṣiddhavyavāyau nirākaroti // 4 uktaṃ hi / atibālo hy asaṃpūrṇasarvadhātuḥ striyo vrajan / upatapyeta sahasā taḍāgamiva kājalam // 5 śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantujagdhaṃ vijarjaram / spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyo vrajan iti // 6 nityamityanena na rasāyanavat saṃprayogo vṛṣyasya kiṃtv āhāravat sarvadoṣayoga iti darśayati // 7 ātmavānityanena durātmano vṛṣyakaraṇaṃ niṣedhati sa hi vṛṣyopayogādupacitadhātuḥ sann agamyāgamanamapi kuryāt // 8 dharmādayo vṛṣyāyattā eva yathā bhavanti tadāha putrasyetyādi // 9 āyatanaṃ kāraṇam // 10 ete guṇā iti dharmādayaḥ vṛṣyaprayogajanitaḥ putro dharmādīn pituḥ sampādayatītyarthaḥ // 11 vājīkaraṇasevayā ceha yuktayaiva ṛtukāle ca maithunaṃ prādhānyenābhipretaṃ tena tisraiṣaṇīye traya upastambhāḥ ityādigranthena brahmacaryaṃ yaduktaṃ tad ṛtukāle yathāvidhikṛtamaithunāpratiṣedhakam iti na virodhaḥ // 12] vājīkaraṇam agryaṃ ca kṣetraṃ strī yā praharṣiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टा ह्य् एकैकशो ऽप्य् अर्थाः परं प्रीतिकराः स्मृताः । किं पुनः स्त्रीशरीरे ये संघातेन प्रतिष्ठिताः

iṣṭā hy ekaikaśo 'py arthāḥ paraṃ prītikarāḥ smṛtāḥ / kiṃ punaḥ strīśarīre ye saṃghātena pratiṣṭhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संघातो हीन्द्रियार्थानां स्त्रीषु नान्यत्र विद्यते । स्त्र्याश्रयो हीन्द्रियार्थो यः स प्रीतिजननोऽधिकम् । स्त्रीषु प्रीतिर्विशेषेण स्त्रीष्व् अपत्यं प्रतिष्ठितम्

saṃghāto hīndriyārthānāṃ strīṣu nānyatra vidyate / stryāśrayo hīndriyārtho yaḥ sa prītijanano'dhikam / strīṣu prītirviśeṣeṇa strīṣv apatyaṃ pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मार्थौ स्त्रीषु लक्ष्मीश्च स्त्रीषु लोकाः प्रतिष्ठिताः । सुरूपा यौवनस्था या लक्षणैर्या विभूषिता

dharmārthau strīṣu lakṣmīśca strīṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ / surūpā yauvanasthā yā lakṣaṇairyā vibhūṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्ववाजीकरणेभ्यः प्रधानरूपं वाजीकरणमाह वाजीत्यादि ॥ १ क्षेत्रमिव क्षेत्रं तत्र शुक्ररूपबीजप्ररोहणात् ॥ २ अर्था इति शब्दादयः ते च स्त्रीगताधररसकलविङ्करुतरूपादयः प्रसिद्धा एव ॥ ३ धर्मार्थौ स्त्रीष्विति सहैव पत्न्या धर्मश्चर्य इत्याद्युपदेशाद् धर्मः तथानुरक्ता गृहिणी अर्थरक्षणादि करोतीत्यर्थ इत्यर्थः ॥ ४ स्त्रिया लक्ष्म्याः संयोगे धनसम्पद् भवतीति स्त्रीषु लक्ष्मीः प्रतिष्ठितेत्यर्थः ॥ ५ वश्या आयत्ता ॥ ६ शिक्षितेति कामशास्त्रोक्तगीतवादित्रलास्यादिचतुःषष्टिकलाशिक्षिता ॥ ७] नानाभक्त्या तु लोकस्य दैवयोगाच्च योषिताम्

sarvavājīkaraṇebhyaḥ pradhānarūpaṃ vājīkaraṇamāha vājītyādi // 1 kṣetramiva kṣetraṃ tatra śukrarūpabījaprarohaṇāt // 2 arthā iti śabdādayaḥ te ca strīgatādhararasakalaviṅkarutarūpādayaḥ prasiddhā eva // 3 dharmārthau strīṣviti sahaiva patnyā dharmaścarya ityādyupadeśād dharmaḥ tathānuraktā gṛhiṇī artharakṣaṇādi karotītyartha ityarthaḥ // 4 striyā lakṣmyāḥ saṃyoge dhanasampad bhavatīti strīṣu lakṣmīḥ pratiṣṭhitetyarthaḥ // 5 vaśyā āyattā // 6 śikṣiteti kāmaśāstroktagītavāditralāsyādicatuḥṣaṣṭikalāśikṣitā // 7] nānābhaktyā tu lokasya daivayogācca yoṣitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं तं प्राप्य विवर्धन्ते नरं रूपादयो गुणाः । वयोरूपवचोहावैर् या यस्य परमाङ्गना

taṃ taṃ prāpya vivardhante naraṃ rūpādayo guṇāḥ / vayorūpavacohāvair yā yasya paramāṅganā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविशत्याशु हृदयं दैवाद् वा कर्मणो ऽपि वा । हृदयोत्सवरूपा या या समानमनःशया

praviśatyāśu hṛdayaṃ daivād vā karmaṇo 'pi vā / hṛdayotsavarūpā yā yā samānamanaḥśayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानसत्त्वा या वश्या या यस्य प्रीयते प्रियैः । या पाशभूता सर्वेषाम् इन्द्रियाणां परैर्गुणैः

samānasattvā yā vaśyā yā yasya prīyate priyaiḥ / yā pāśabhūtā sarveṣām indriyāṇāṃ parairguṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यया वियुक्तो निस्त्रीकम् अरतिर् मन्यते जगत् । यस्या ऋते शरीरं ना धत्ते शून्यम् इवेन्द्रियैः

yayā viyukto nistrīkam aratir manyate jagat / yasyā ṛte śarīraṃ nā dhatte śūnyam ivendriyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोकोद्वेगारतिभयैर् यां दृष्ट्वा नाभिभूयते । याति यां प्राप्य विस्रम्भं दृष्ट्वा हृष्यत्यतीव याम्

śokodvegāratibhayair yāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate / yāti yāṃ prāpya visrambhaṃ dṛṣṭvā hṛṣyatyatīva yām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपूर्वामिव यां याति नित्यं हर्षातिवेगतः । गत्वा गत्वापि बहुशो यां तृप्तिं नैव गच्छति

apūrvāmiva yāṃ yāti nityaṃ harṣātivegataḥ / gatvā gatvāpi bahuśo yāṃ tṛptiṃ naiva gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा स्त्री वृष्यतमा तस्य नानाभावा हि मानवाः । अतुल्यगोत्रां वृष्यां च प्रहृष्टां निरुपद्रवाम्

sā strī vṛṣyatamā tasya nānābhāvā hi mānavāḥ / atulyagotrāṃ vṛṣyāṃ ca prahṛṣṭāṃ nirupadravām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपादिव्यतिरेकेणापि काचित् कस्यचित् कर्मवशाद्वृष्या स्त्री भवतीति दर्शयन्नाह नानेत्यादि ॥ १ दैवयोगादिति प्राक्तनकर्मवशात् ॥ २ विवर्धन्त इति वृष्यत्वं सम्पादयन्ति ॥ ३ हावो नरं प्रति स्त्रीणां शृङ्गारचेष्टाविशेषः ॥ ४ उक्तं च भरतेन प्रकाशरूपकं सत्त्वं सत्त्वोत्प्लवाः समुद्गताः ॥ ५ तेभ्यो हावादिनिष्पत्तिरित्याहुः परमर्षयः इति ॥ ६ दैवाद् इति प्राक्तनकर्मणः ॥ ७ कर्मण इति ऐहिकाद्वशीकरणादिकर्मणः ॥ ८ मनःशयः कामः ॥ ९ पाशभूतेति मनैन्द्रियबन्धहेतुत्वात् ॥ १० नानाभावा हि मानवाः इत्यनेन रूपादिगुणयोगेन सर्वपुरुषान् प्रति स्त्रीणां प्रियत्वमिति दर्शयति ॥ ११] अच्छायश् चैकशाखश् च निष्फलश्च यथा द्रुमः

rūpādivyatirekeṇāpi kācit kasyacit karmavaśādvṛṣyā strī bhavatīti darśayannāha nānetyādi // 1 daivayogāditi prāktanakarmavaśāt // 2 vivardhanta iti vṛṣyatvaṃ sampādayanti // 3 hāvo naraṃ prati strīṇāṃ śṛṅgāraceṣṭāviśeṣaḥ // 4 uktaṃ ca bharatena prakāśarūpakaṃ sattvaṃ sattvotplavāḥ samudgatāḥ // 5 tebhyo hāvādiniṣpattirityāhuḥ paramarṣayaḥ iti // 6 daivād iti prāktanakarmaṇaḥ // 7 karmaṇa iti aihikādvaśīkaraṇādikarmaṇaḥ // 8 manaḥśayaḥ kāmaḥ // 9 pāśabhūteti manaindriyabandhahetutvāt // 10 nānābhāvā hi mānavāḥ ityanena rūpādiguṇayogena sarvapuruṣān prati strīṇāṃ priyatvamiti darśayati // 11] acchāyaś caikaśākhaś ca niṣphalaśca yathā drumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिष्टगन्धश्चैकश्च निरपत्यस्तथा नरः । चित्रदीपः सरः शुष्कम् अधातुर् धातुसंनिभः

aniṣṭagandhaścaikaśca nirapatyastathā naraḥ / citradīpaḥ saraḥ śuṣkam adhātur dhātusaṃnibhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्प्रजस् तृणपूलीति मन्तव्यः पुरुषाकृतिः । अप्रतिष्ठश्च नग्नश्च शून्यश्चैकेन्द्रियश्च ना

niṣprajas tṛṇapūlīti mantavyaḥ puruṣākṛtiḥ / apratiṣṭhaśca nagnaśca śūnyaścaikendriyaśca nā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्तव्यो निष्क्रियश्चैव यस्यापत्यं न विद्यते । बहुमूर्तिर् बहुमुखो बहुव्यूहो बहुक्रियः

mantavyo niṣkriyaścaiva yasyāpatyaṃ na vidyate / bahumūrtir bahumukho bahuvyūho bahukriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुचक्षुर् बहुज्ञानो बह्वात्मा च बहुप्रजः । मङ्गल्योऽयं प्रशस्योऽयं धन्योऽयं वीर्यवान् अयम्

bahucakṣur bahujñāno bahvātmā ca bahuprajaḥ / maṅgalyo'yaṃ praśasyo'yaṃ dhanyo'yaṃ vīryavān ayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुशाखोऽयमिति च स्तूयते ना बहुप्रजः । प्रीतिर्बलं सुखं वृत्तिर् विस्तारो विपुलं कुलम्

bahuśākho'yamiti ca stūyate nā bahuprajaḥ / prītirbalaṃ sukhaṃ vṛttir vistāro vipulaṃ kulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यशो लोकाः सुखोदर्कास्तुष्टिश् चापत्यसंश्रिताः । तस्मादपत्यमन्विच्छन् गुणांश्चापत्यसंश्रितान्

yaśo lokāḥ sukhodarkāstuṣṭiś cāpatyasaṃśritāḥ / tasmādapatyamanvicchan guṇāṃścāpatyasaṃśritān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाजीकरणनित्यः स्यादिच्छन् कामसुखानि च । उपभोगसुखान् सिद्धान् वीर्यापत्यविवर्धनान्

vājīkaraṇanityaḥ syādicchan kāmasukhāni ca / upabhogasukhān siddhān vīryāpatyavivardhanān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्प्रति वृष्यप्रयोगसाध्यस्य पुत्रस्योपादेयेतां दर्शयन्नाह अच्छाय इत्यादि ॥ १ एकशाख इति एकस्वरूप इत्यर्थः ॥ २ चित्रलिखितो दीपश्चित्रदीपः ॥ ३ अधातुर् धातुसंनिभ इति असुवर्णादिरूपः सुवर्णादिवद् आभासते यो जातुषकङ्कणादिः ॥ ४ पूली नपुंसकधर्मित्वात् ॥ ५ तृणपूली पुरुषाकृतिरिति भाषया पुरुषार्थक्रियाविरहित्वं दर्शयति ॥ ६ कामसुखानि चेत्यनेन पुत्रोत्पादातिरिक्तं नातिश्लाघ्यं फलं दर्शयति ॥ ७ कामसुखानि हि ऐहिकान्येव परं न पुत्रवद् उभयलोकोपकारकाणि ॥ ८ उपभोगे मैथुने सुखं कुर्वन्तीत्युपभोगसुखाः किंवा उपभोक्तुं सुखा उपभोगसुखाः । वीर्यं शुक्रम् ॥ ९] शरमूलेक्षुमूलानि काण्डेक्षुः सेक्षुबालिका

samprati vṛṣyaprayogasādhyasya putrasyopādeyetāṃ darśayannāha acchāya ityādi // 1 ekaśākha iti ekasvarūpa ityarthaḥ // 2 citralikhito dīpaścitradīpaḥ // 3 adhātur dhātusaṃnibha iti asuvarṇādirūpaḥ suvarṇādivad ābhāsate yo jātuṣakaṅkaṇādiḥ // 4 pūlī napuṃsakadharmitvāt // 5 tṛṇapūlī puruṣākṛtiriti bhāṣayā puruṣārthakriyāvirahitvaṃ darśayati // 6 kāmasukhāni cetyanena putrotpādātiriktaṃ nātiślāghyaṃ phalaṃ darśayati // 7 kāmasukhāni hi aihikānyeva paraṃ na putravad ubhayalokopakārakāṇi // 8 upabhoge maithune sukhaṃ kurvantītyupabhogasukhāḥ kiṃvā upabhoktuṃ sukhā upabhogasukhāḥ / vīryaṃ śukram // 9] śaramūlekṣumūlāni kāṇḍekṣuḥ sekṣubālikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतावरी पयस्या च विदारी कण्टकारिका । जीवन्ती जीवको मेदा वीरा चर्षभको बला

śatāvarī payasyā ca vidārī kaṇṭakārikā / jīvantī jīvako medā vīrā carṣabhako balā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋद्धिर् गोक्षुरकं रास्ना सात्मगुप्ता पुनर्नवा । एषां त्रिपलिकान् भागान् माषाणाम् आढकं नवम्

ṛddhir gokṣurakaṃ rāsnā sātmaguptā punarnavā / eṣāṃ tripalikān bhāgān māṣāṇām āḍhakaṃ navam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपाचयेज्जलद्रोणे चतुर्भागं च शेषयेत् । तत्र पेष्याणि मधुकं द्राक्षा फल्गूनि पिप्पली

vipācayejjaladroṇe caturbhāgaṃ ca śeṣayet / tatra peṣyāṇi madhukaṃ drākṣā phalgūni pippalī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मगुप्ता मधूकानि खर्जूराणि शतावरी । विदार्यामलकेक्षूणां रसस्य च पृथक् पृथक्

ātmaguptā madhūkāni kharjūrāṇi śatāvarī / vidāryāmalakekṣūṇāṃ rasasya ca pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पिषश् चाढकं दद्यात् क्षीरद्रोणं च तद्भिषक् । साधयेद्घृतशेषं च सुपूतं योजयेत् पुनः

sarpiṣaś cāḍhakaṃ dadyāt kṣīradroṇaṃ ca tadbhiṣak / sādhayedghṛtaśeṣaṃ ca supūtaṃ yojayet punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्करायास्तुगाक्षीर्याश् चूर्णैः प्रस्थोन्मितैः पृथक् । पलैश् चतुर्भिर् मागध्याः पलेन मरिचस्य च

śarkarāyāstugākṣīryāś cūrṇaiḥ prasthonmitaiḥ pṛthak / palaiś caturbhir māgadhyāḥ palena maricasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वगेलाकेसराणां च चूर्णैर् अर्धपलोन्मितैः । मधुनः कुडवाभ्यां च द्वाभ्यां तत्कारयेद्भिषक्

tvagelākesarāṇāṃ ca cūrṇair ardhapalonmitaiḥ / madhunaḥ kuḍavābhyāṃ ca dvābhyāṃ tatkārayedbhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलिका गुलिकास्त्यानास्ता यथाग्नि प्रयोजयेत् । एष वृष्यः परं योगो बृंहणो बलवर्धनः

palikā gulikāstyānāstā yathāgni prayojayet / eṣa vṛṣyaḥ paraṃ yogo bṛṃhaṇo balavardhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काण्डेक्षुः बृहदिक्षुः ॥ १ इक्षुबालिका खग्गालिका ॥ २ पयस्या क्षीरविदारी ॥ ३ वीरा क्षीरकाकोली ॥ ४ फल्गुः काष्ठोदुम्बरिका ॥ ५ शतावरीत्यन्तेन कल्कच्छेदः ॥ ६ वंशरोचना तुगाक्षीरी अन्ये वंशरोचनानुकारि पार्थिवद्रव्यं तालधीति वदन्ति ॥ ७ स्त्याना इति घनाः ॥ ८] माषाणामात्मगुप्ताया बीजानामाढकं नवम्

kāṇḍekṣuḥ bṛhadikṣuḥ // 1 ikṣubālikā khaggālikā // 2 payasyā kṣīravidārī // 3 vīrā kṣīrakākolī // 4 phalguḥ kāṣṭhodumbarikā // 5 śatāvarītyantena kalkacchedaḥ // 6 vaṃśarocanā tugākṣīrī anye vaṃśarocanānukāri pārthivadravyaṃ tāladhīti vadanti // 7 styānā iti ghanāḥ // 8] māṣāṇāmātmaguptāyā bījānāmāḍhakaṃ navam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवकर्षभकौ वीरां मेदाम् ऋद्धिं शतावरीम् । मधुकं चाश्वगन्धां च साधयेत् कुडवोन्मिताम्

jīvakarṣabhakau vīrāṃ medām ṛddhiṃ śatāvarīm / madhukaṃ cāśvagandhāṃ ca sādhayet kuḍavonmitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसे तस्मिन् घृतप्रस्थं गव्यं दशगुणं पयः । विदारीणां रसप्रस्थं प्रस्थमिक्षुरसस्य च

rase tasmin ghṛtaprasthaṃ gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ / vidārīṇāṃ rasaprasthaṃ prasthamikṣurasasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्त्वा मृद्वग्निना साध्यं सिद्धं सर्पिर्निधापयेत् । शर्करायास्तुगाक्षीर्याः क्षौद्रस्य च पृथक् पृथक्

dattvā mṛdvagninā sādhyaṃ siddhaṃ sarpirnidhāpayet / śarkarāyāstugākṣīryāḥ kṣaudrasya ca pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भागांश्चतुष्पलांस् तत्र पिप्पल्याश्चावपेत् पलम् । पलं पूर्वमतो लीढ्वा ततोऽन्नम् उपयोजयेत्

bhāgāṃścatuṣpalāṃs tatra pippalyāścāvapet palam / palaṃ pūrvamato līḍhvā tato'nnam upayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयप्रयोगे रसे इति क्वाथे ॥ १] शर्करा माषविदलास्तुगाक्षीरी पयो घृतम्

dvitīyaprayoge rase iti kvāthe // 1] śarkarā māṣavidalāstugākṣīrī payo ghṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोधूमचूर्णषष्ठानि सर्पिष्य् उत्कारिकां पचेत् । तां नातिपक्वां मृदितां कौक्कुटे मधुरे रसे

godhūmacūrṇaṣaṣṭhāni sarpiṣy utkārikāṃ pacet / tāṃ nātipakvāṃ mṛditāṃ kaukkuṭe madhure rase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुगन्धे प्रक्षिपेद् उष्णे यथा सान्द्रीभवेद् रसः । एष पिण्डरसो वृष्यः पौष्टिको बलवर्धनः

sugandhe prakṣiped uṣṇe yathā sāndrībhaved rasaḥ / eṣa piṇḍaraso vṛṣyaḥ pauṣṭiko balavardhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेनाश्व इवोदीर्णो बली लिङ्गं समर्पयेत् । शिखितित्तिरिहंसानामेवं पिण्डरसो मतः । बलवर्णस्वरकरः पुमांस्तेन वृषायते

anenāśva ivodīrṇo balī liṅgaṃ samarpayet / śikhitittirihaṃsānāmevaṃ piṇḍaraso mataḥ / balavarṇasvarakaraḥ pumāṃstena vṛṣāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्कारिका मूषिकोत्कराकारा ॥ १ शिखितित्तिरिहंसानां पिण्डरसैर् व्यस्तसमस्ताश् चत्वारः पिण्डरसाः ॥ २] घृतं माषान् सबस्ताण्डान् साधयेन्माहिषे रसे । भर्जयेत्तं रसं पूतं फलाम्लं नवसर्पिषि

utkārikā mūṣikotkarākārā // 1 śikhitittirihaṃsānāṃ piṇḍarasair vyastasamastāś catvāraḥ piṇḍarasāḥ // 2] ghṛtaṃ māṣān sabastāṇḍān sādhayenmāhiṣe rase / bharjayettaṃ rasaṃ pūtaṃ phalāmlaṃ navasarpiṣi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषत् सलवणं युक्तं धान्यजीरकनागरैः । एष वृष्यश्च बल्यश्च बृंहणश्च रसोत्तमः

īṣat salavaṇaṃ yuktaṃ dhānyajīrakanāgaraiḥ / eṣa vṛṣyaśca balyaśca bṛṃhaṇaśca rasottamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चटकांस्तित्तिरिरसे तित्तिरीन् कौक्कुटे रसे । कुक्कुटान् बार्हिणरसे हांसे बार्हिणमेव च

caṭakāṃstittirirase tittirīn kaukkuṭe rase / kukkuṭān bārhiṇarase hāṃse bārhiṇameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवसर्पिषि संतप्तान् फलाम्लान् कारयेद् रसान् । मधुरान्वा यथासात्म्यं गन्धाढ्यान् बलवर्धनान्

navasarpiṣi saṃtaptān phalāmlān kārayed rasān / madhurānvā yathāsātmyaṃ gandhāḍhyān balavardhanān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृप्तिं चटकमांसानां गत्वा यो ऽनुपिबेत् पयः । न तस्य लिङ्गशैथिल्यं स्यान्न शुक्रक्षयो निशि

tṛptiṃ caṭakamāṃsānāṃ gatvā yo 'nupibet payaḥ / na tasya liṅgaśaithilyaṃ syānna śukrakṣayo niśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माषसूपेण यो भुक्त्वा घृताढ्यं षष्टिकौदनम् । पयः पिबति रात्रिं स कृत्स्नां जागर्ति वेगवान् । न ना स्वपिति रात्रिषु नित्यस्तब्धेन शेफसा । तृप्तः कुक्कुटमांसानां भृष्टानां नक्ररेतसि

māṣasūpeṇa yo bhuktvā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam / payaḥ pibati rātriṃ sa kṛtsnāṃ jāgarti vegavān / na nā svapiti rātriṣu nityastabdhena śephasā / tṛptaḥ kukkuṭamāṃsānāṃ bhṛṣṭānāṃ nakraretasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःस्राव्य मत्स्याण्डरसं भृष्टं सर्पिषि भक्षयेत्

niḥsrāvya matsyāṇḍarasaṃ bhṛṣṭaṃ sarpiṣi bhakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसबर्हिणदक्षाणाम् एवमण्डानि भक्षयेत्

haṃsabarhiṇadakṣāṇām evamaṇḍāni bhakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशीत्यनेन सकलनिशामैथुने ऽपीति दर्शयति ॥ १ हंसेत्यादि हंसबर्हिदक्षाणाम् अण्डप्रयोगा यद्यपि भिन्नाः तथापि प्रयोगापेक्षया एक एवायं प्रयोगः ॥ २ एवं संग्रहोक्ताः हंसबर्हिदक्षाणाम् एकप्रयोगेण पञ्चदशप्रयोगाः पूर्यन्ते ॥ ३] स्रोतःसु शुद्धेष्वमले शरीरे वृष्यं यदा ना मितमत्ति काले । वृषायते तेन परं मनुष्यस् तद्बृंहणं चैव बलप्रदं च

niśītyanena sakalaniśāmaithune 'pīti darśayati // 1 haṃsetyādi haṃsabarhidakṣāṇām aṇḍaprayogā yadyapi bhinnāḥ tathāpi prayogāpekṣayā eka evāyaṃ prayogaḥ // 2 evaṃ saṃgrahoktāḥ haṃsabarhidakṣāṇām ekaprayogeṇa pañcadaśaprayogāḥ pūryante // 3] srotaḥsu śuddheṣvamale śarīre vṛṣyaṃ yadā nā mitamatti kāle / vṛṣāyate tena paraṃ manuṣyas tadbṛṃhaṇaṃ caiva balapradaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् पुरा शोधनमेव कार्यं बलानुरूपं न हि वृष्ययोगाः । सिध्यन्ति देहे मलिने प्रयुक्ताः क्लिष्टे यथा वाससि रागयोगाः

tasmāt purā śodhanameva kāryaṃ balānurūpaṃ na hi vṛṣyayogāḥ / sidhyanti dehe maline prayuktāḥ kliṣṭe yathā vāsasi rāgayogāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृष्ययोगाश्च शुद्धदेहैरेव कर्तव्या इति दर्शयन्नाह स्रोतःस्वित्यादि ॥ १ मितमिति मात्रावत् ॥ २ क्लिष्टे इति म्लाने ॥ ३] वाजीकरणसामर्थ्यं क्षेत्रं स्त्री यस्य चैव या । ये दोषा निरपत्यानां गुणाः पुत्रवतां च ये

vṛṣyayogāśca śuddhadehaireva kartavyā iti darśayannāha srotaḥsvityādi // 1 mitamiti mātrāvat // 2 kliṣṭe iti mlāne // 3] vājīkaraṇasāmarthyaṃ kṣetraṃ strī yasya caiva yā / ye doṣā nirapatyānāṃ guṇāḥ putravatāṃ ca ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दश पञ्च च संयोगा वीर्यापत्यविवर्धनाः । उक्तास्ते शरमूलीये पादे पुष्टिबलप्रदाः

daśa pañca ca saṃyogā vīryāpatyavivardhanāḥ / uktāste śaramūlīye pāde puṣṭibalapradāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने वाजीकरणाध्याये संयोगशरमूलीयो नाम वाजीकरणपादः प्रथमः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye saṃyogaśaramūlīyo nāma vājīkaraṇapādaḥ prathamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवान् आत्रेयः

iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथात आसिक्तक्षीरिकं वाजीकरणपादं व्याख्यास्यामः

athāta āsiktakṣīrikaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसिक्तक्षीरिकं वृष्यपादाभिधानप्रसङ्गात् पदान्तस्य विशिष्टसम्बन्धावयवतयोच्यते ॥ १ आसिक्तक्षीरमिति पदम् अस्त्य् अस्मिन्न् इति आसिक्तक्षीरी तत्र स्वार्थिकः कप्रत्ययः किंवा ढक्प्रत्ययेन वैशेषिकशब्दवत् आसिक्तक्षीरिक इति साधनीयम् ॥ २] आसिक्तक्षीरम् आपूर्णम् अशुष्कं शुद्धषष्टिकम् । उदूखले समापोथ्य पीडयेत् क्षीरमर्दितम्

āsiktakṣīrikaṃ vṛṣyapādābhidhānaprasaṅgāt padāntasya viśiṣṭasambandhāvayavatayocyate // 1 āsiktakṣīramiti padam asty asminn iti āsiktakṣīrī tatra svārthikaḥ kapratyayaḥ kiṃvā ḍhakpratyayena vaiśeṣikaśabdavat āsiktakṣīrika iti sādhanīyam // 2] āsiktakṣīram āpūrṇam aśuṣkaṃ śuddhaṣaṣṭikam / udūkhale samāpothya pīḍayet kṣīramarditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहीत्वा तं रसं पूतं गव्येन पयसा सह । बीजानामात्मगुप्ताया धान्यमाषरसेन च

gṛhītvā taṃ rasaṃ pūtaṃ gavyena payasā saha / bījānāmātmaguptāyā dhānyamāṣarasena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलायाः शूर्पपर्ण्याश्च जीवन्त्या जीवकस्य च । ऋद्ध्यर्षभककाकोलीश्वदंष्ट्रामधुकस्य च

balāyāḥ śūrpaparṇyāśca jīvantyā jīvakasya ca / ṛddhyarṣabhakakākolīśvadaṃṣṭrāmadhukasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतावर्या विदार्याश्च द्राक्षाखर्जूरयोर् अपि । संयुक्तं मात्रया वैद्यः साधयेत्तत्र चावपेत्

śatāvaryā vidāryāśca drākṣākharjūrayor api / saṃyuktaṃ mātrayā vaidyaḥ sādhayettatra cāvapet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुगाक्षीर्याः समाषाणां शालीनां षष्टिकस्य च । गोधूमानां च चूर्णानि यैः स सान्द्रीभवेद्रसः

tugākṣīryāḥ samāṣāṇāṃ śālīnāṃ ṣaṣṭikasya ca / godhūmānāṃ ca cūrṇāni yaiḥ sa sāndrībhavedrasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सान्द्रीभूतं च कुर्यात् प्रभूतमधुशर्करम् । गुटिका बदरैस्तुल्यास्ताश् च सर्पिषि भर्जयेत्

sāndrībhūtaṃ ca kuryāt prabhūtamadhuśarkaram / guṭikā badaraistulyāstāś ca sarpiṣi bharjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता यथाग्नि प्रयुञ्जानः क्षीरमांसरसाशनः । पश्यत्यपत्यं विपुलं वृद्धो ऽप्यात्मजमक्षयम्

tā yathāgni prayuñjānaḥ kṣīramāṃsarasāśanaḥ / paśyatyapatyaṃ vipulaṃ vṛddho 'pyātmajamakṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसिक्तक्षीरमिति क्षीरसेकवृद्धम् ॥ १ यदुक्तं जतूकर्णे । क्षीरसेकवृद्धं षष्टिकं पक्वम् इत्यादि ॥ २ शुद्धषष्टिकमिति गौरषष्टिकम् ॥ ३ अत्र बलादिरसानां तुल्यमानताः किंवा मात्राशब्दस्याल्पवचनत्वाद् बलादिरसानाम् अल्पमात्रत्वम् ॥ ४ प्रक्षेप्यचूर्णप्रमाणम् आह यैः स सान्द्रीभवेद् रस इति यावन्मानेन चूर्णेन रसस्य सान्द्रता भवति तावन्मात्रं चूर्णं ग्राह्यम् ॥ ५ प्रभूतत्वं मधुशर्करयोर् यावतात्यर्थमधुरत्वं स्यात् तावज्ज्ञेयम् ॥ ६ अत्र च प्रयोगमहिम्नैव मधुयुक्तस्यापि प्रयोगस्य भर्जनक्रियायाम् अग्निसंयोगो न विरोधम् आवहति तथा हि सुश्रुते ऽपि त्रिफलायस्कृतौ मधुनो ऽग्निसम्बन्धो भवत्येव ॥ ७ आत्मजमिति हर्षभूतात्मजं शुक्रमिति यावत् ॥ ८] चटकानां सहंसानां दक्षाणां शिखिनां तथा । शिशुमारस्य नक्रस्य भिषक्शुक्राणि संहरेत्

āsiktakṣīramiti kṣīrasekavṛddham // 1 yaduktaṃ jatūkarṇe / kṣīrasekavṛddhaṃ ṣaṣṭikaṃ pakvam ityādi // 2 śuddhaṣaṣṭikamiti gauraṣaṣṭikam // 3 atra balādirasānāṃ tulyamānatāḥ kiṃvā mātrāśabdasyālpavacanatvād balādirasānām alpamātratvam // 4 prakṣepyacūrṇapramāṇam āha yaiḥ sa sāndrībhaved rasa iti yāvanmānena cūrṇena rasasya sāndratā bhavati tāvanmātraṃ cūrṇaṃ grāhyam // 5 prabhūtatvaṃ madhuśarkarayor yāvatātyarthamadhuratvaṃ syāt tāvajjñeyam // 6 atra ca prayogamahimnaiva madhuyuktasyāpi prayogasya bharjanakriyāyām agnisaṃyogo na virodham āvahati tathā hi suśrute 'pi triphalāyaskṛtau madhuno 'gnisambandho bhavatyeva // 7 ātmajamiti harṣabhūtātmajaṃ śukramiti yāvat // 8] caṭakānāṃ sahaṃsānāṃ dakṣāṇāṃ śikhināṃ tathā / śiśumārasya nakrasya bhiṣakśukrāṇi saṃharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गव्यं सर्पिर् वराहस्य कुलिङ्गस्य वसामपि । षष्टिकानां च चूर्णानि चूर्णं गोधूमकस्य च

gavyaṃ sarpir varāhasya kuliṅgasya vasāmapi / ṣaṣṭikānāṃ ca cūrṇāni cūrṇaṃ godhūmakasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिः पूपलिकाः कार्याः शष्कुल्यो वर्तिकास्तथा । पूपा धानाश् च विविधा भक्ष्याश्चान्ये पृथग्विधाः

ebhiḥ pūpalikāḥ kāryāḥ śaṣkulyo vartikāstathā / pūpā dhānāś ca vividhā bhakṣyāścānye pṛthagvidhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषां प्रयोगाद्भक्ष्याणां स्तब्धेनापूर्णरेतसा । शेफसा वाजिवद्याति यावदिच्छं स्त्रियो नरः

eṣāṃ prayogādbhakṣyāṇāṃ stabdhenāpūrṇaretasā / śephasā vājivadyāti yāvadicchaṃ striyo naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मगुप्ताफलं माषान् खर्जूराणि शतावरीम् । शृङ्गाटकानि मृद्वीकां साधयेत्प्रसृतोन्मितम्

ātmaguptāphalaṃ māṣān kharjūrāṇi śatāvarīm / śṛṅgāṭakāni mṛdvīkāṃ sādhayetprasṛtonmitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरप्रस्थं जलप्रस्थमेतत् प्रस्थावशेषितम् । शुद्धेन वाससा पूतं योजयेत् प्रसृतैस् त्रिभिः

kṣīraprasthaṃ jalaprasthametat prasthāvaśeṣitam / śuddhena vāsasā pūtaṃ yojayet prasṛtais tribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्करायास्तुगाक्षीर्याः सर्पिषो ऽभिनवस्य च । तत् पाययेत् सक्षौद्रं षष्टिकान्नं च भोजयेत्

śarkarāyāstugākṣīryāḥ sarpiṣo 'bhinavasya ca / tat pāyayet sakṣaudraṃ ṣaṣṭikānnaṃ ca bhojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जरापरीतोऽप्यबलो योगेनानेन विन्दति । नरोऽपत्यं सुविपुलं युवेव च स हृष्यति

jarāparīto'pyabalo yogenānena vindati / naro'patyaṃ suvipulaṃ yuveva ca sa hṛṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षः कुक्कुटः ॥ १ शुक्राणीति यद्यप्युक्तं तथापि चटकादिशुक्रग्रहणस्याशक्यत्वात् समानगुणानि तदण्डान्यपीह गृह्यन्ते ॥ २ वर्तिका वर्त्याकारा भक्ष्याः ॥ ३ धाना इति धानाकारा भक्ष्याः ॥ ४ अयं तुल्यद्रव्यतया विविधभक्ष्यरूपो ऽप्येक एव योगः ॥ ५] खर्जूरीमस्तकं माषान् पयस्यां च शतावरीम् । खर्जूराणि मधूकानि मृद्वीकामजडाफलम्

dakṣaḥ kukkuṭaḥ // 1 śukrāṇīti yadyapyuktaṃ tathāpi caṭakādiśukragrahaṇasyāśakyatvāt samānaguṇāni tadaṇḍānyapīha gṛhyante // 2 vartikā vartyākārā bhakṣyāḥ // 3 dhānā iti dhānākārā bhakṣyāḥ // 4 ayaṃ tulyadravyatayā vividhabhakṣyarūpo 'pyeka eva yogaḥ // 5] kharjūrīmastakaṃ māṣān payasyāṃ ca śatāvarīm / kharjūrāṇi madhūkāni mṛdvīkāmajaḍāphalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलोन्मितानि मतिमान् साधयेत् सलिलाढके । तेन पादावशेषेण क्षीरप्रस्थं विपाचयेत्

palonmitāni matimān sādhayet salilāḍhake / tena pādāvaśeṣeṇa kṣīraprasthaṃ vipācayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरशेषेण तेनाद्याद् घृताढ्यं षष्टिकौदनम् । सशर्करेण संयोग एष वृष्यः परं स्मृतः

kṣīraśeṣeṇa tenādyād ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam / saśarkareṇa saṃyoga eṣa vṛṣyaḥ paraṃ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजडा शूकशिम्बी ॥ १] जीवकर्षभकौ मेदां जीवन्तीं श्रावणीद्वयम् । खर्जूरं मधुकं द्राक्षां पिप्पलीं विश्वभेषजम्

ajaḍā śūkaśimbī // 1] jīvakarṣabhakau medāṃ jīvantīṃ śrāvaṇīdvayam / kharjūraṃ madhukaṃ drākṣāṃ pippalīṃ viśvabheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गाटकं विदारीं च नवं सर्पिः पयो जलम् । सिद्धं घृतावशेषं तच्छर्कराक्षौद्रपादिकम्

śṛṅgāṭakaṃ vidārīṃ ca navaṃ sarpiḥ payo jalam / siddhaṃ ghṛtāvaśeṣaṃ taccharkarākṣaudrapādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्टिकान्नेन संयुक्तमुपयोज्यं यथाबलम् । वृष्यं बल्यं च वर्ण्यं च कण्ठ्यं बृंहणम् उत्तमम्

ṣaṣṭikānnena saṃyuktamupayojyaṃ yathābalam / vṛṣyaṃ balyaṃ ca varṇyaṃ ca kaṇṭhyaṃ bṛṃhaṇam uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवकेत्यादौ विदार्यन्तैः कल्कैः क्षीरजलाभ्यां घृतं साधनीयम् ॥ १] दध्नः सरं शरच्चन्द्रसंनिभं दोषवर्जितम् । शर्कराक्षौद्रमरिचैस् तुगाक्षीर्या च बुद्धिमान्

jīvaketyādau vidāryantaiḥ kalkaiḥ kṣīrajalābhyāṃ ghṛtaṃ sādhanīyam // 1] dadhnaḥ saraṃ śaraccandrasaṃnibhaṃ doṣavarjitam / śarkarākṣaudramaricais tugākṣīryā ca buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्त्या युक्तं ससूक्ष्मैलं नवे कुम्भे शुचौ पटे । मार्जितं प्रक्षिपेच्छीते घृताढ्ये षष्टिकौदने

yuktyā yuktaṃ sasūkṣmailaṃ nave kumbhe śucau paṭe / mārjitaṃ prakṣipecchīte ghṛtāḍhye ṣaṣṭikaudane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिबेन्मात्रां रसालायास्तं भुक्त्वा षष्टिकौदनम् । वर्णस्वरबलोपेतः पुमांस्तेन वृषायते

pibenmātrāṃ rasālāyāstaṃ bhuktvā ṣaṣṭikaudanam / varṇasvarabalopetaḥ pumāṃstena vṛṣāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्त्येति यथा कटुत्वाद्यधिकं न भवति तथा मरिचादियोगः कर्तव्यः ॥ १ मार्जितमिति सुघृष्टम् ॥ २ रसालालक्षणं सचातुर्जातकाजाजि सगुडार्द्रकनागरम् ॥ ३ रसाला स्याच्छिखरिणी सुघृष्टं ससरं दधि इति ॥ ४] चन्द्रांशुकल्पं पयसा घृताढ्यं षष्टिकौदनम् । शर्करामधुसंयुक्तं प्रयुञ्जानो वृषायते

yuktyeti yathā kaṭutvādyadhikaṃ na bhavati tathā maricādiyogaḥ kartavyaḥ // 1 mārjitamiti sughṛṣṭam // 2 rasālālakṣaṇaṃ sacāturjātakājāji saguḍārdrakanāgaram // 3 rasālā syācchikhariṇī sughṛṣṭaṃ sasaraṃ dadhi iti // 4] candrāṃśukalpaṃ payasā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam / śarkarāmadhusaṃyuktaṃ prayuñjāno vṛṣāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तप्ते सर्पिषि नक्राण्डं ताम्रचूडाण्डमिश्रितम् । युक्तं षष्टिकचूर्णेन सर्पिषाभिनवेन च

tapte sarpiṣi nakrāṇḍaṃ tāmracūḍāṇḍamiśritam / yuktaṃ ṣaṣṭikacūrṇena sarpiṣābhinavena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्त्वा पूपलिकाः खादेद्वारुणीमण्डपो नरः । य इच्छेदश्ववद् गन्तुं प्रसेक्तुं गजवच् च यः

paktvā pūpalikāḥ khādedvāruṇīmaṇḍapo naraḥ / ya icchedaśvavad gantuṃ prasektuṃ gajavac ca yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रांशुकल्पमिति अत्यर्थशुक्लम् ॥ १] एतैः प्रयोगैर्विधिवद्वपुष्मान् वीर्योपपन्नो बलवर्णयुक्तः । हर्षान्वितो वाजिवद् अष्टवर्षो भवेत् समर्थश्च वराङ्गनासु

candrāṃśukalpamiti atyarthaśuklam // 1] etaiḥ prayogairvidhivadvapuṣmān vīryopapanno balavarṇayuktaḥ / harṣānvito vājivad aṣṭavarṣo bhavet samarthaśca varāṅganāsu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यच्च किंचिन् मनसः प्रियं स्याद्रम्या वनान्ताः पुलिनानि शैलाः । इष्टाः स्त्रियो भूषणगन्धमाल्यं प्रिया वयस्याश्च तदत्र योग्यम्

yadyacca kiṃcin manasaḥ priyaṃ syādramyā vanāntāḥ pulināni śailāḥ / iṣṭāḥ striyo bhūṣaṇagandhamālyaṃ priyā vayasyāśca tadatra yogyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र योग्यम् इति वृष्यप्रयोगसमर्थम् ॥ १] आसिक्तक्षीरिके पादे ये योगाः परिकीर्तिताः । अष्टाव् अपत्यकामैस्ते प्रयोज्याः पौरुषार्थिभिः

atra yogyam iti vṛṣyaprayogasamartham // 1] āsiktakṣīrike pāde ye yogāḥ parikīrtitāḥ / aṣṭāv apatyakāmaiste prayojyāḥ pauruṣārthibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने वाजीकरणाध्याये आसिक्तक्षीरिको नाम वाजीकरणपादो द्वितीयः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye āsiktakṣīriko nāma vājīkaraṇapādo dvitīyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वपादे ह्य् आमलकरसायनान्युक्तानि इहाप्यामलकरसायनानि सन्तीति प्राणकामीयम् अनन्तरम् उच्यते ॥ १ प्राणकामशब्दम् अधिकृत्य कृतम् इति प्राणकामीयम् ॥ २] प्राणकामाः शुश्रूषध्वम् इदम् उच्यमानम् अमृतम् इवापरम् अदितिसुतहितकरम् अचिन्त्याद्भुतप्रभावम् आयुष्यम् आरोग्यकरं वयसः स्थापनं निद्रातन्द्राश्रमक्लमालस्यदौर्बल्यापहरम् अनिलकफपित्तसाम्यकरं स्थैर्यकरम् अबद्धमांसहरम् अन्तरग्निसंधुक्षणं प्रभावर्णस्वरोत्तमकरं रसायनविधानम् । अनेन च्यवनादयो महर्षयः पुनर्युवत्वम् आपुर् नारीणां चेष्टतमा बभूवुः स्थिरसमसुविभक्तमांसाः सुसंहतस्थिरशरीराः सुप्रसन्नबलवर्णेन्द्रियाः सर्वत्राप्रतिहतपराक्रमाः क्लेशसहाश् च । सर्वे शरीरदोषा भवन्ति ग्राम्याहाराद् अम्लत्वलवणकटुकक्षारशुक्रशाकमांसतिलपललपिष्टान्नभोजिनां विरूढनवशूकशमीधान्यविरुद्धासात्म्यरूक्षक्षाराभिष्यन्दिभोजिनां क्लिन्नगुरुपूतिपर्युषितभोजिनां विषमाध्यशनप्रायाणां दिवास्वप्नस्त्रीमद्यनित्यानां विषमातिमात्रव्यायामसंक्षोभितशरीराणां भयक्रोधशोकलोभमोहायासबहुलानाम् अतोनिमित्तं हि शिथिलीभवन्ति मांसानि विमुच्यन्ते संधयः विदह्यते रक्तं विष्यन्दते चानल्पं मेदः न संधीयते ऽस्थिषु मज्जा शुक्रं न प्रवर्तते क्षयमुपैत्योजः स एवंभूते ग्लायति सीदति निद्रातन्द्रालस्यसमन्वितो निरुत्साहः श्वसिति असमर्थश्चेष्टानां शारीरमानसीनां नष्टस्मृतिबुद्धिच्छायो रोगाणाम् अधिष्ठानभूतो न सर्वमायुरवाप्नोति । तस्मादेतान्दोषानवेक्षमाणः सर्वान् यथोक्तान् अहितान् अपास्याहारविहारान् रसायनानि प्रयोक्तुमर्हतीत्युक्त्वा भगवान् पुनर्वसुर् आत्रेय उवाच

pūrvapāde hy āmalakarasāyanānyuktāni ihāpyāmalakarasāyanāni santīti prāṇakāmīyam anantaram ucyate // 1 prāṇakāmaśabdam adhikṛtya kṛtam iti prāṇakāmīyam // 2] prāṇakāmāḥ śuśrūṣadhvam idam ucyamānam amṛtam ivāparam aditisutahitakaram acintyādbhutaprabhāvam āyuṣyam ārogyakaraṃ vayasaḥ sthāpanaṃ nidrātandrāśramaklamālasyadaurbalyāpaharam anilakaphapittasāmyakaraṃ sthairyakaram abaddhamāṃsaharam antaragnisaṃdhukṣaṇaṃ prabhāvarṇasvarottamakaraṃ rasāyanavidhānam / anena cyavanādayo maharṣayaḥ punaryuvatvam āpur nārīṇāṃ ceṣṭatamā babhūvuḥ sthirasamasuvibhaktamāṃsāḥ susaṃhatasthiraśarīrāḥ suprasannabalavarṇendriyāḥ sarvatrāpratihataparākramāḥ kleśasahāś ca / sarve śarīradoṣā bhavanti grāmyāhārād amlatvalavaṇakaṭukakṣāraśukraśākamāṃsatilapalalapiṣṭānnabhojināṃ virūḍhanavaśūkaśamīdhānyaviruddhāsātmyarūkṣakṣārābhiṣyandibhojināṃ klinnagurupūtiparyuṣitabhojināṃ viṣamādhyaśanaprāyāṇāṃ divāsvapnastrīmadyanityānāṃ viṣamātimātravyāyāmasaṃkṣobhitaśarīrāṇāṃ bhayakrodhaśokalobhamohāyāsabahulānām atonimittaṃ hi śithilībhavanti māṃsāni vimucyante saṃdhayaḥ vidahyate raktaṃ viṣyandate cānalpaṃ medaḥ na saṃdhīyate 'sthiṣu majjā śukraṃ na pravartate kṣayamupaityojaḥ sa evaṃbhūte glāyati sīdati nidrātandrālasyasamanvito nirutsāhaḥ śvasiti asamarthaśceṣṭānāṃ śārīramānasīnāṃ naṣṭasmṛtibuddhicchāyo rogāṇām adhiṣṭhānabhūto na sarvamāyuravāpnoti / tasmādetāndoṣānavekṣamāṇaḥ sarvān yathoktān ahitān apāsyāhāravihārān rasāyanāni prayoktumarhatītyuktvā bhagavān punarvasur ātreya uvāca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातो माषपर्णभृतीयं वाजीकरणपादं व्याख्यास्यामः

athāto māṣaparṇabhṛtīyaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माषपर्णभृतीयसम्बन्धो ऽपि पूर्ववत् ॥ १] माषपर्णभृतां धेनुं गृष्टिं पुष्टां चतुःस्तनीम् । समानवर्णवत्सां च जीवद्वत्सां च बुद्धिमान्

māṣaparṇabhṛtīyasambandho 'pi pūrvavat // 1] māṣaparṇabhṛtāṃ dhenuṃ gṛṣṭiṃ puṣṭāṃ catuḥstanīm / samānavarṇavatsāṃ ca jīvadvatsāṃ ca buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोहिणीमथवा कृष्णाम् ऊर्ध्वशृङ्गीम् अदारुणाम् । इक्ष्वादाम् अर्जुनादां वा सान्द्रक्षीरां च धारयेत्

rohiṇīmathavā kṛṣṇām ūrdhvaśṛṅgīm adāruṇām / ikṣvādām arjunādāṃ vā sāndrakṣīrāṃ ca dhārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केवलं तु पयस्तस्याः शृतं वाशृतमेव वा । शर्कराक्षौद्रसर्पिर्भिर्युक्तं तद्वृष्यमुत्तमम्

kevalaṃ tu payastasyāḥ śṛtaṃ vāśṛtameva vā / śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṃ tadvṛṣyamuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृष्टिम् एकवारप्रसूताम् ॥ १ चतुःस्तनीम् इत्यनेन सम्पूर्णचतुःस्तनीं दर्शयति ॥ २ रोहिणीमिति लोहितवर्णाम् ॥ ३ ऊर्ध्वशृङ्गत्वं विशुद्धबहुक्षीराया एव भवतीति वचनाज्ज्ञेयम् ॥ ४ इक्ष्वादेति इक्षुदण्डभक्षा ॥ ५ अर्जुनादा अर्जुनवृक्षपत्त्रभक्षा ॥ ६ इक्ष्वादा वा अर्जुनादा वा माषपर्णभृता वेति विकल्पत्रयम् ॥ ७ पयः शृतमशृतं वेति द्वौ योगौ ॥ ८ शर्कराक्षौद्रसर्पिर्भिर्युक्तं तदिति तृतीयः ॥ ९ एतत्प्रयोगोऽपि जतूकर्णे तस्याः क्षीरं शर्कराक्षौद्रयुक्तं वा केवलं शृतमशृतं वेति ॥ १०] शुक्रलैर् जीवनीयैश्च बृंहणैर् बलवर्धनैः । क्षीरसंजननैश्चैव पयः सिद्धं पृथक् पृथक्

gṛṣṭim ekavāraprasūtām // 1 catuḥstanīm ityanena sampūrṇacatuḥstanīṃ darśayati // 2 rohiṇīmiti lohitavarṇām // 3 ūrdhvaśṛṅgatvaṃ viśuddhabahukṣīrāyā eva bhavatīti vacanājjñeyam // 4 ikṣvādeti ikṣudaṇḍabhakṣā // 5 arjunādā arjunavṛkṣapattrabhakṣā // 6 ikṣvādā vā arjunādā vā māṣaparṇabhṛtā veti vikalpatrayam // 7 payaḥ śṛtamaśṛtaṃ veti dvau yogau // 8 śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṃ taditi tṛtīyaḥ // 9 etatprayogo'pi jatūkarṇe tasyāḥ kṣīraṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ vā kevalaṃ śṛtamaśṛtaṃ veti // 10] śukralair jīvanīyaiśca bṛṃhaṇair balavardhanaiḥ / kṣīrasaṃjananaiścaiva payaḥ siddhaṃ pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तं गोधूमचूर्णेन सघृतक्षौद्रशर्करम् । पर्यायेण प्रयोक्तव्यमिच्छता शुक्रमक्षयम्

yuktaṃ godhūmacūrṇena saghṛtakṣaudraśarkaram / paryāyeṇa prayoktavyamicchatā śukramakṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्यायेणेति पृथक् पृथक् प्रयोक्तव्यं तेन पञ्चभिर्गणैः पञ्च योगा भवन्ति ॥ १] मेदां पयस्यां जीवन्तीं विदारीं कण्टकारिकाम् । श्वदंष्ट्रां क्षीरिकां माषान् गोधूमाञ्छालिषष्टिकान्

paryāyeṇeti pṛthak pṛthak prayoktavyaṃ tena pañcabhirgaṇaiḥ pañca yogā bhavanti // 1] medāṃ payasyāṃ jīvantīṃ vidārīṃ kaṇṭakārikām / śvadaṃṣṭrāṃ kṣīrikāṃ māṣān godhūmāñchāliṣaṣṭikān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पयस्यर्धोदके पक्त्वा कार्षिकान् आढकोन्मिते । विवर्जयेत् पयःशेषं तत्पूतं क्षौद्रसर्पिषा

payasyardhodake paktvā kārṣikān āḍhakonmite / vivarjayet payaḥśeṣaṃ tatpūtaṃ kṣaudrasarpiṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तं सशर्करं पीत्वा वृद्धः सप्ततिको ऽपि वा । विपुलं लभतेऽपत्यं युवेव च स हृष्यति

yuktaṃ saśarkaraṃ pītvā vṛddhaḥ saptatiko 'pi vā / vipulaṃ labhate'patyaṃ yuveva ca sa hṛṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवर्जयेद् इति मेदादिकल्कं वर्जयेत् ॥ १ वृद्धः सप्ततेरर्वागिति ज्ञेयम् ॥ २ सप्ततिकस्य तु यद्यपि शुक्रनिवृत्तिरुक्ता तथापि वृष्यप्रभावाद् भवतीति विज्ञेयम् ॥ ३] मण्डलैर्जातरूपस्य तस्या एव पयः शृतम् । अपत्यजननं सिद्धं सघृतक्षौद्रशर्करम्

vivarjayed iti medādikalkaṃ varjayet // 1 vṛddhaḥ saptaterarvāgiti jñeyam // 2 saptatikasya tu yadyapi śukranivṛttiruktā tathāpi vṛṣyaprabhāvād bhavatīti vijñeyam // 3] maṇḍalairjātarūpasya tasyā eva payaḥ śṛtam / apatyajananaṃ siddhaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातरूपस्येति सुवर्णस्य मण्डलरूपाकृतिर् इह सुवर्णस्य प्रभावाद्वृष्यप्रयोगोपकारिणी भवतीति वचनाज्ज्ञेयम् ॥ १ तस्या एवेति माषपर्णभृतधेन्वाः ॥ २] त्रिंशत् सुपिष्टाः पिप्पल्यः प्रकुञ्चे तैलसर्पिषोः । भृष्टाः सशर्करक्षौद्राः क्षीरधारावदोहिताः

jātarūpasyeti suvarṇasya maṇḍalarūpākṛtir iha suvarṇasya prabhāvādvṛṣyaprayogopakāriṇī bhavatīti vacanājjñeyam // 1 tasyā eveti māṣaparṇabhṛtadhenvāḥ // 2] triṃśat supiṣṭāḥ pippalyaḥ prakuñce tailasarpiṣoḥ / bhṛṣṭāḥ saśarkarakṣaudrāḥ kṣīradhārāvadohitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीत्वा यथाबलं चोर्ध्वं षष्टिकं क्षीरसर्पिषा । भुक्त्वा न रात्रिम् अस्तब्धं लिङ्गं पश्यति ना क्षरत्

pītvā yathābalaṃ cordhvaṃ ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā / bhuktvā na rātrim astabdhaṃ liṅgaṃ paśyati nā kṣarat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वदंष्ट्राया विदार्याश्च रसे क्षीरचतुर्गुणे । घृताढ्यः साधितो वृष्यो माषषष्टिकपायसः

śvadaṃṣṭrāyā vidāryāśca rase kṣīracaturguṇe / ghṛtāḍhyaḥ sādhito vṛṣyo māṣaṣaṣṭikapāyasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकुञ्चं पलम् ॥ १ क्षीरधारावदोहिता इति पिप्पलीकल्काद् उपरि क्षीरधारावदोहः कर्तव्यः क्षीरं च तावद्दोह्यं यावता पानयोग्याः पिप्पल्यो भवन्ति ॥ २] फलानां जीवनीयानां स्निग्धानां रुचिकारिणाम् । कुडवश्चूर्णितानां स्यात् स्वयंगुप्ताफलस्य च

prakuñcaṃ palam // 1 kṣīradhārāvadohitā iti pippalīkalkād upari kṣīradhārāvadohaḥ kartavyaḥ kṣīraṃ ca tāvaddohyaṃ yāvatā pānayogyāḥ pippalyo bhavanti // 2] phalānāṃ jīvanīyānāṃ snigdhānāṃ rucikāriṇām / kuḍavaścūrṇitānāṃ syāt svayaṃguptāphalasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुडवश्चैव माषाणां द्वौ द्वौ च तिलमुद्गयोः । गोधूमशालिचूर्णानां कुडवः कुडवो भवेत्

kuḍavaścaiva māṣāṇāṃ dvau dvau ca tilamudgayoḥ / godhūmaśālicūrṇānāṃ kuḍavaḥ kuḍavo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पिषः कुडवश्चैकस्तत् सर्वं क्षीरमर्दितम् । पक्त्वा पूपलिकाः खादेद् बह्व्यः स्युर् यस्य योषितः

sarpiṣaḥ kuḍavaścaikastat sarvaṃ kṣīramarditam / paktvā pūpalikāḥ khāded bahvyaḥ syur yasya yoṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलानामित्यादि ॥ १ फलानामिति जीवनीयानाम् इत्यादिभिस् त्रिभिः प्रत्येकम् अभिसंबध्यते ॥ २ जीवनीयानामिति षट्ककषायवर्गोक्तानां जीवकर्षभादीनां दशानाम् ॥ ३ स्निग्धानामिति स्नेहोपगानां मृद्वीकादीनां दशानां सप्तककषायवर्गोक्तानाम् ॥ ४ तथा रुचिकारिणाम् इति चतुष्ककषायवर्गोक्तानाम् आम्रादीनां हृद्यानां दशानाम् इति ॥ ५ एषां जीवनीयप्रभृतीनां फलानां चूर्णितानां मिलित्वा कुडवो ग्राह्यः ॥ ६ अन्यद् अतिरोहितार्थम् ॥ ७ तथा ह्य् अयं प्रयोगो जतूकर्णे च पठ्यते द्राक्षाखर्जूरमाषाजडागोधूमशालिघृतानां कुडवः तिलमुद्गौ द्विकौडविकौ चूर्णयित्वा इत्यादि ॥ ८] घृतं शतावरीगर्भं क्षीरे दशगुणे पचेत् । शर्करापिप्पलीक्षौद्रयुक्तं तद्वृष्यमुत्तमम्

phalānāmityādi // 1 phalānāmiti jīvanīyānām ityādibhis tribhiḥ pratyekam abhisaṃbadhyate // 2 jīvanīyānāmiti ṣaṭkakaṣāyavargoktānāṃ jīvakarṣabhādīnāṃ daśānām // 3 snigdhānāmiti snehopagānāṃ mṛdvīkādīnāṃ daśānāṃ saptakakaṣāyavargoktānām // 4 tathā rucikāriṇām iti catuṣkakaṣāyavargoktānām āmrādīnāṃ hṛdyānāṃ daśānām iti // 5 eṣāṃ jīvanīyaprabhṛtīnāṃ phalānāṃ cūrṇitānāṃ militvā kuḍavo grāhyaḥ // 6 anyad atirohitārtham // 7 tathā hy ayaṃ prayogo jatūkarṇe ca paṭhyate drākṣākharjūramāṣājaḍāgodhūmaśālighṛtānāṃ kuḍavaḥ tilamudgau dvikauḍavikau cūrṇayitvā ityādi // 8] ghṛtaṃ śatāvarīgarbhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet / śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṃ tadvṛṣyamuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृतं शतावरीत्यादौ शर्करादीनां प्रक्षेप्याणाम् अन्यतोदृष्टन्यायाद् घृतात् पादिकत्वं घृतस्य प्रास्थिकत्वम् ॥ १] कर्षं मधुकचूर्णस्य घृतक्षौद्रसमांशिकम् । प्रयुङ्क्ते यः पयश्चानु नित्यवेगः स ना भवेत्

ghṛtaṃ śatāvarītyādau śarkarādīnāṃ prakṣepyāṇām anyatodṛṣṭanyāyād ghṛtāt pādikatvaṃ ghṛtasya prāsthikatvam // 1] karṣaṃ madhukacūrṇasya ghṛtakṣaudrasamāṃśikam / prayuṅkte yaḥ payaścānu nityavegaḥ sa nā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्षम् इत्यादिकान्ताः पञ्चदश प्रयोगाः ॥ १] घृतक्षीराशनो निर्भीर् निर्व्याधिर् नित्यगो युवा । संकल्पप्रवणो नित्यं नरः स्त्रीषु वृषायते

karṣam ityādikāntāḥ pañcadaśa prayogāḥ // 1] ghṛtakṣīrāśano nirbhīr nirvyādhir nityago yuvā / saṃkalpapravaṇo nityaṃ naraḥ strīṣu vṛṣāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतैककृत्याः सिद्धार्था ये चान्योन्यानुवर्तिनः । कलासु कुशलास्तुल्याः सत्त्वेन वयसा च ये

kṛtaikakṛtyāḥ siddhārthā ye cānyonyānuvartinaḥ / kalāsu kuśalāstulyāḥ sattvena vayasā ca ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलमाहात्म्यदाक्षिण्यशीलशौचसमन्विताः । ये कामनित्या ये हृष्टा ये विशोका गतव्यथाः

kulamāhātmyadākṣiṇyaśīlaśaucasamanvitāḥ / ye kāmanityā ye hṛṣṭā ye viśokā gatavyathāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये तुल्यशीला ये भक्ता ये प्रिया ये प्रियंवदाः । तैर् नरः सह विस्रब्धः सुवयस्यैर् वृषायते

ye tulyaśīlā ye bhaktā ye priyā ye priyaṃvadāḥ / tair naraḥ saha visrabdhaḥ suvayasyair vṛṣāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यङ्गोत्सादनस्नानगन्धमाल्यविभूषणैः । गृहशय्यासनसुखैर् वासोभिरहतैः प्रियैः

abhyaṅgotsādanasnānagandhamālyavibhūṣaṇaiḥ / gṛhaśayyāsanasukhair vāsobhirahataiḥ priyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहंगानां रुतैरिष्टैः स्त्रीणां चाभरणस्वनैः । संवाहनैर् वरस्त्रीणाम् इष्टानां च वृषायते

vihaṃgānāṃ rutairiṣṭaiḥ strīṇāṃ cābharaṇasvanaiḥ / saṃvāhanair varastrīṇām iṣṭānāṃ ca vṛṣāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृतक्षीराशन इत्यादिना तु वृष्यत्वार्थिन आहाराचाराभिधानम् ॥ १ नित्यमित्यनेन व्यवायनित्यतया शुक्रमार्गानवरोधेन व्यवायशक्तिं दर्शयति ॥ २ कृतम् एकं कृत्यं यैस्ते तथा एतच्च अन्योन्यार्थरागकारणम् ॥ ३ सिद्धार्था इति सिद्धसाध्याः अकृतार्था हि व्याकुलमनसो न कामक्षमाः ॥ ४ वृषायत इति उपचितप्रवृत्त्युन्मुखशुक्रो भवति ॥ ५] मत्तद्विरेफाचरिताः सपद्माः सलिलाशयाः । जात्युत्पलसुगन्धीनि शीतगर्भगृहाणि च

ghṛtakṣīrāśana ityādinā tu vṛṣyatvārthina āhārācārābhidhānam // 1 nityamityanena vyavāyanityatayā śukramārgānavarodhena vyavāyaśaktiṃ darśayati // 2 kṛtam ekaṃ kṛtyaṃ yaiste tathā etacca anyonyārtharāgakāraṇam // 3 siddhārthā iti siddhasādhyāḥ akṛtārthā hi vyākulamanaso na kāmakṣamāḥ // 4 vṛṣāyata iti upacitapravṛttyunmukhaśukro bhavati // 5] mattadvirephācaritāḥ sapadmāḥ salilāśayāḥ / jātyutpalasugandhīni śītagarbhagṛhāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नद्यः फेनोत्तरीयाश्च गिरयो नीलसानवः । उन्नतिर् नीलमेघानां रम्यचन्द्रोदया निशाः

nadyaḥ phenottarīyāśca girayo nīlasānavaḥ / unnatir nīlameghānāṃ ramyacandrodayā niśāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायवः सुखसंस्पर्शाः कुमुदाकरगन्धिनः । रतिभोगक्षमा रात्र्यः संकोचागुरुवल्लभाः

vāyavaḥ sukhasaṃsparśāḥ kumudākaragandhinaḥ / ratibhogakṣamā rātryaḥ saṃkocāguruvallabhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्तद्विरेफाचरिताः इत्यादि गृहाणि च इत्यन्तं योग्यतया ऋतुविभागेनानुक्तम् अपि ग्रीष्म एव ज्ञेयं मेघानां इत्यन्तं प्रावृषि तथा गन्धिन इत्यन्तं शरदि वल्लभा इत्यन्तं च विधानं हेमन्तशिशिरयोर् ज्ञेयम् ॥ १ संकोचं कुङ्कुमं संकोचागुरुणोः समालभनार्थं वल्लभा यासु निशासु तास् तथा ॥ २] सुखाः सहायाः परपुष्टघुष्टाः फुल्ला वनान्ता विशदान्नपानाः । गान्धर्वशब्दाश्च सुगन्धयोगाः सत्त्वं विशालं निरुपद्रवं च

mattadvirephācaritāḥ ityādi gṛhāṇi ca ityantaṃ yogyatayā ṛtuvibhāgenānuktam api grīṣma eva jñeyaṃ meghānāṃ ityantaṃ prāvṛṣi tathā gandhina ityantaṃ śaradi vallabhā ityantaṃ ca vidhānaṃ hemantaśiśirayor jñeyam // 1 saṃkocaṃ kuṅkumaṃ saṃkocāguruṇoḥ samālabhanārthaṃ vallabhā yāsu niśāsu tās tathā // 2] sukhāḥ sahāyāḥ parapuṣṭaghuṣṭāḥ phullā vanāntā viśadānnapānāḥ / gāndharvaśabdāśca sugandhayogāḥ sattvaṃ viśālaṃ nirupadravaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धार्थता चाभिनवश्च कामः स्त्री चायुधं सर्वमिहात्मजस्य । वयो नवं जातमदश्च कालो हर्षस्य योनिः परमा नराणाम्

siddhārthatā cābhinavaśca kāmaḥ strī cāyudhaṃ sarvamihātmajasya / vayo navaṃ jātamadaśca kālo harṣasya yoniḥ paramā narāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.