Gopatha-Brahmana 2.4

ॐ <कया नश् चित्र आ भुवत् [ऋव् ४।३१।१, श्स् २०।१२४।१]> <कया त्वं न ऊत्या [ऋव् ८।९३।१९]> इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपौ <कस् तम् इन्द्र त्वावसुम् [ऋव् ७।३२।१४]> इति बार्हतः प्रगाथस् तस्योपरिष्टाद् ब्राह्मणम् <सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः [ऋव् ३।४८।१]> इत्य् उक्थमुखम् <एवा त्वाम् इन्द्र वज्रिन्न् अत्र [ऋव् ४।१९।१]> इति पर्यासः <उशन्नु षु णः सुमना उपाके [ऋव् ४।२०।४]> इति यजति एताम् एव तद् देवतां यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्यानुवषट्करोति प्रत्य् एवाभिमृशन्ते [एद्। सेएम्स् तो गिवे एवाभिमृशन्त] नाप्याययन्ति न ह्य् अनाराशंसाः सीदन्ति ॥ १ ॥

oṃ <kayā naś citra ā bhuvat [ṚV 4.31.1, ŚS 20.124.1]> <kayā tvaṃ na ūtyā [ṚV 8.93.19]> iti maitrāvaruṇasya stotriyānurūpau <kas tam indra tvāvasum [ṚV 7.32.14]> iti bārhataḥ pragāthas tasyopariṣṭād brāhmaṇam <sadyo ha jāto vṛṣabhaḥ kanīnaḥ [ṚV 3.48.1]> ity ukthamukham <evā tvām indra vajrinn atra [ṚV 4.19.1]> iti paryāsaḥ <uśannu ṣu ṇaḥ sumanā upāke [ṚV 4.20.4]> iti yajati etām eva tad devatāṃ yathābhāgaṃ prīṇāti vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti praty evābhimṛśante [ed. seems to give evābhimṛśanta] nāpyāyayanti na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 1 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<तं वो दस्मम् ऋतीषहं [ऋव् ८।८८।१, श्स् २०।९।१]> <तत् त्वा यामि सुवीर्यम् [ऋव् ८।३।९, श्स् २०।९।४]> इति ब्राह्मणाच्छंसिन स्तोत्रियानुरूपौ <उद् उ त्ये मधुमत्तमा गिरः [ऋव् ८।३।१५, श्स् २०।५९।१]> इति बार्हतः प्रगाथः पशवो वै प्रगाथः पशवः स्वरः पशूनाम् आप्त्यै अतो मध्यं वै सर्वेषां छन्दसां बृहती मध्यं माध्यंदिनं सवनानाम् तन् मध्येनैव मध्यं समर्धयति <इन्द्रः पूर्भिद् आतिरद् दासम् अर्कैः [ऋव् ३।३४।१, श्स् २०।११।१]> इत्य् उक्थमुखम् <उद् उ ब्रह्माण्य् ऐरत श्रवस्या [ऋव् ७।२३।१, श्स् २०।१२।१]> इति पर्यासः <एवेद् इन्द्रं वृषणं वज्रबाहुम् [ऋव् ७।२३।६अ, श्स् २०।१२।६अ]> इति परिदधाति <वसिष्ठासो अभ्य् अर्चन्त्य् अर्कैः [ऋव् ७।२६।६ब्, श्स् २०।१२।६ब्]> इति अन्नं वा अर्कः अन्नाद्यम् एवास्मै तत् परिदधाति <स न स्तुतो वीरवद् धातु गोमत् [ऋव् ७।२६।६च्, श्स् २०।१२।६च्]> इति अन्नं वा अर्कः इति प्रजां चैवास्मै तत् पशूंश् चाशास्ते <यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः [ऋव् ७।२६।६द्, श्स् २०।१२।६द्]> इति स्वस्तिमती रूपसमृद्धा एतद् वै यज्ञस्य समृद्धं यद् रूपसमृद्धं यत् कर्म क्रियमाणम् ऋग्यजुर्वाभिवदति स्वस्ति तस्य यज्ञस्य पारम् अश्नुते य एवं वेद यश् चैवंविद्वान् ब्राह्मणाच्छंस्य् एतया परिदधाति <ऋजीषी वज्री वृषभस् तुराषाट् [ऋव् ५।४०।४, श्स् २०।१२।७]> इति यजति [एद्। ऋजिषी, चोर्रेच्तेद् प्। ३०२] एताम् एव तद् देवतां यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्यानुवषट्करोति प्रत्य् एवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति न ह्य् अनाराशंसाः सीदन्ति ॥ २ ॥

<taṃ vo dasmam ṛtīṣahaṃ [ṚV 8.88.1, ŚS 20.9.1]> <tat tvā yāmi suvīryam [ṚV 8.3.9, ŚS 20.9.4]> iti brāhmaṇācchaṃsina stotriyānurūpau <ud u tye madhumattamā giraḥ [ṚV 8.3.15, ŚS 20.59.1]> iti bārhataḥ pragāthaḥ paśavo vai pragāthaḥ paśavaḥ svaraḥ paśūnām āptyai ato madhyaṃ vai sarveṣāṃ chandasāṃ bṛhatī madhyaṃ mādhyaṃdinaṃ savanānām tan madhyenaiva madhyaṃ samardhayati <indraḥ pūrbhid ātirad dāsam arkaiḥ [ṚV 3.34.1, ŚS 20.11.1]> ity ukthamukham <ud u brahmāṇy airata śravasyā [ṚV 7.23.1, ŚS 20.12.1]> iti paryāsaḥ <eved indraṃ vṛṣaṇaṃ vajrabāhum [ṚV 7.23.6a, ŚS 20.12.6a]> iti paridadhāti <vasiṣṭhāso abhy arcanty arkaiḥ [ṚV 7.26.6b, ŚS 20.12.6b]> iti annaṃ vā arkaḥ annādyam evāsmai tat paridadhāti <sa na stuto vīravad dhātu gomat [ṚV 7.26.6c, ŚS 20.12.6c]> iti annaṃ vā arkaḥ iti prajāṃ caivāsmai tat paśūṃś cāśāste <yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ [ṚV 7.26.6d, ŚS 20.12.6d]> iti svastimatī rūpasamṛddhā etad vai yajñasya samṛddhaṃ yad rūpasamṛddhaṃ yat karma kriyamāṇam ṛgyajurvābhivadati svasti tasya yajñasya pāram aśnute ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān brāhmaṇācchaṃsy etayā paridadhāti <ṛjīṣī vajrī vṛṣabhas turāṣāṭ [ṚV 5.40.4, ŚS 20.12.7]> iti yajati [ed. ṛjiṣī, corrected p. 302] etām eva tad devatāṃ yathābhāgaṃ prīṇāti vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti praty evābhimṛśante nāpyāyayanti na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 2 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<तरोभिर् वो विदद्वसुम् [ऋव् ८।६६।१]> <तरणिर् इत् सिषासति [ऋव् ७।३२।२०]> इत्य् अच्छावाकस्य स्तोत्रियानुरूपौ <उद् इन् न्व् अस्य रिच्यते [ऋव् ७।३२।१२, श्स् २०।५९।३]> इति बार्हतः प्रगाथस् तस्योक्तं ब्राह्मणम् <भूय इद् वावृधे वीर्याय [ऋव् ६।३०।१]> इत्य् उक्थमुखम् <इमाम् ऊ षु प्रभृतिं सातये धाः [ऋव् ३।३६।१]> इति पर्यासस् तस्य दशमीम् उद्धरति घोरस्य वा आङ्गिरसस्यैतद् आर्षं नेद् यज्ञं निर्दहेच् छस्यमानम् <पिबा वर्धस्व तव घा सुतासः [ऋव् ३।३६।३]> इति यजति एताम् एव तद् देवतां यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्यानुवषट्करोति प्रत्य् एवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति न ह्य् अनाराशंसाः सीदन्ति ॥ ३ ॥

<tarobhir vo vidadvasum [ṚV 8.66.1]> <taraṇir it siṣāsati [ṚV 7.32.20]> ity acchāvākasya stotriyānurūpau <ud in nv asya ricyate [ṚV 7.32.12, ŚS 20.59.3]> iti bārhataḥ pragāthas tasyoktaṃ brāhmaṇam <bhūya id vāvṛdhe vīryāya [ṚV 6.30.1]> ity ukthamukham <imām ū ṣu prabhṛtiṃ sātaye dhāḥ [ṚV 3.36.1]> iti paryāsas tasya daśamīm uddharati ghorasya vā āṅgirasasyaitad ārṣaṃ ned yajñaṃ nirdahec chasyamānam <pibā vardhasva tava ghā sutāsaḥ [ṚV 3.36.3]> iti yajati etām eva tad devatāṃ yathābhāgaṃ prīṇāti vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti praty evābhimṛśante nāpyāyayanti na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 3 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाध्वर्यो शंसावोम् इति स्तोत्रियायानुरूपाय प्रगाथायोक्थमुखाय परिधानीयाया इति पञ्च कृत्व आह्वयन्ते पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः सर्व ऐन्द्राणि त्रैष्टुभानि शंसन्ति ऐन्द्रं हि त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम् सर्वे समवतीभिः परिदधति तद् यत् समवतीभिः परिदधत्य् अन्तो वै पर्यासो ऽन्त उदर्कः अन्तेनैवान्तं परिदधति सर्वे मद्वतीभिर् यजन्ति तद् यन् मद्वतीभिर् यजन्ति सर्वे सुतवतीभिः पीतवतीभिर् अभिरूपाभिर् यजन्ति यद् यज्ञे ऽभिरूपं तत् समृद्धम् सर्वे ऽनुवषट्कुर्वन्ति स्विष्टकृत्वानुवषट्कारः नेत् स्विकृत अन्तरयामेति अन्तरिक्षलोको माध्यंदिनं सवनम् तस्य पञ्च दिशः पञ्चोक्थानि माध्यंदिनस्य सवनस्य स एतैः पञ्चभिर् उक्थैर् एताः पञ्च दिश आप्नोत्य् एताः पञ्च दिश आप्नोति ॥ ४ ॥

athādhvaryo śaṃsāvom iti stotriyāyānurūpāya pragāthāyokthamukhāya paridhānīyāyā iti pañca kṛtva āhvayante pañcapadā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ sarva aindrāṇi traiṣṭubhāni śaṃsanti aindraṃ hi traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam sarve samavatībhiḥ paridadhati tad yat samavatībhiḥ paridadhaty anto vai paryāso 'nta udarkaḥ antenaivāntaṃ paridadhati sarve madvatībhir yajanti tad yan madvatībhir yajanti sarve sutavatībhiḥ pītavatībhir abhirūpābhir yajanti yad yajñe 'bhirūpaṃ tat samṛddham sarve 'nuvaṣaṭkurvanti sviṣṭakṛtvānuvaṣaṭkāraḥ net svikṛta antarayāmeti antarikṣaloko mādhyaṃdinaṃ savanam tasya pañca diśaḥ pañcokthāni mādhyaṃdinasya savanasya sa etaiḥ pañcabhir ukthair etāḥ pañca diśa āpnoty etāḥ pañca diśa āpnoti || 4 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदौपासनं तृतीयसवन उपास्यन्ते पितॄन् एव तेन प्रीणाति उपांशु पात्नीवतस्याग्नीध्रो यजति रेतो वै पात्नीवतः उपांश्व् इव वै रेतः सिच्यते तन् नानुवषट्करोति नेद् रेतः सिक्तं संस्थापयानीति असंस्थितम् इव वै रेतः सिक्तं समृद्धम् संस्था वा एषा यद् अनुवषट्कारस् तस्मान् नानुवषट्करोति नेष्टुर् उपस्थे धिष्ण्यान्ते वासीनो भक्षयति पत्नीभाजनं वै नेष्टा अग्नीत् पत्नीषु रेतो धत्ते रेतसः सिक्ताः प्रजाः प्रजायन्ते प्रजानां प्रजननाय प्रजावान् प्रजनयिष्णुर् भवति प्रजात्यै प्रजायते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद ॥ ५ ॥

atha yadaupāsanaṃ tṛtīyasavana upāsyante pitṝn eva tena prīṇāti upāṃśu pātnīvatasyāgnīdhro yajati reto vai pātnīvataḥ upāṃśv iva vai retaḥ sicyate tan nānuvaṣaṭkaroti ned retaḥ siktaṃ saṃsthāpayānīti asaṃsthitam iva vai retaḥ siktaṃ samṛddham saṃsthā vā eṣā yad anuvaṣaṭkāras tasmān nānuvaṣaṭkaroti neṣṭur upasthe dhiṣṇyānte vāsīno bhakṣayati patnībhājanaṃ vai neṣṭā agnīt patnīṣu reto dhatte retasaḥ siktāḥ prajāḥ prajāyante prajānāṃ prajananāya prajāvān prajanayiṣṇur bhavati prajātyai prajāyate prajayā paśubhir ya evaṃ veda || 5 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शाकलाञ् जुह्वति तद् यथाहिर् जीर्णायास् त्वचो निर्मुच्येतेषीका वा मुञ्जाद् एवं हैवैते सर्वस्मात् पाप्मनः संप्रमुच्यन्ते ये शाकलाञ् जुह्वति द्रोणकलशे धाना भवन्ति तासां हस्तैर् आदधति पशवो वै धानास् ता आहवनीयस्य भस्मान्ते निवपन्ति योनिर् वै पशूनाम् आहपनीयः स्व एवैनांस् तद् गोष्ठे निरपक्रमे निदधति अथ सव्यावृतो ऽप्सु सोमान् आप्याययन्ति तान् हान्तर्वेद्यां सादयन्ति तद् धि सोमस्यायतनम् चात्वालाद् अपरेणाध्वर्युश् चमसान् अद्भिः पूरयित्वोदीचः प्राणिधाय हरितानि तृणानि व्यवदधाति यदा वा आपश् चौषधयश् च संगच्छन्ते ऽथ कृत्स्नः सोमः संपद्यते ता वैष्णव्य् अर्चा निनयन्ति यज्ञो वै विष्णुः यज्ञ एवैनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति अथ यद्भक्षः प्रतिनिधिं कुर्वन्ति मानुषेनैवैनं तद् भक्षेण दैवं भक्षम् अन्तर्दधति ॥ ६ ॥

atha śākalāñ juhvati tad yathāhir jīrṇāyās tvaco nirmucyeteṣīkā vā muñjād evaṃ haivaite sarvasmāt pāpmanaḥ saṃpramucyante ye śākalāñ juhvati droṇakalaśe dhānā bhavanti tāsāṃ hastair ādadhati paśavo vai dhānās tā āhavanīyasya bhasmānte nivapanti yonir vai paśūnām āhapanīyaḥ sva evaināṃs tad goṣṭhe nirapakrame nidadhati atha savyāvṛto 'psu somān āpyāyayanti tān hāntarvedyāṃ sādayanti tad dhi somasyāyatanam cātvālād apareṇādhvaryuś camasān adbhiḥ pūrayitvodīcaḥ prāṇidhāya haritāni tṛṇāni vyavadadhāti yadā vā āpaś cauṣadhayaś ca saṃgacchante 'tha kṛtsnaḥ somaḥ saṃpadyate tā vaiṣṇavy arcā ninayanti yajño vai viṣṇuḥ yajña evainam antataḥ pratiṣṭhāpayati atha yadbhakṣaḥ pratinidhiṃ kurvanti mānuṣenaivainaṃ tad bhakṣeṇa daivaṃ bhakṣam antardadhati || 6 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूतिर् वा एषो ऽमुष्मिंल् लोके ऽध्वर्युं च यजमानं चाभिवहति तद् यद् एनं दध्नानभिहुत्यावभृथम् उपहरेयुर् यथा कुणपं वात्य् एवम् एवैनं तत् करोति अथ यद् एनं दध्नाभिहुत्यावभृथम् उपहरन्ति सर्वम् एवैनं सयोनिं संतनुते समृद्धिं संभरन्ति <अभूद् देवः सविता वन्द्यो नु नः [ऋव् ४।५४।१]> इति जुहोति सर्वम् एवैनं सपर्वाणं संभरति [एद्। अवैनं] तिसृभिस् त्रिवृद् धि यज्ञः द्रप्सवतीभिर् अभिजुहोति सर्वम् एवैनं सर्वाङ्गं संभरति सौमीभिर् अभिजुहोति सर्वम् एवैनं सात्मानं संभरति पञ्चभिर् अभिजुहोति पाङ्क्तो यज्ञः यज्ञम् एवावरुन्द्धे पाङ्क्तः पुरुषः पुरुषम् एवाप्नोति पाङ्क्ताः पशवः पशुष्व् एव प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥ ७ ॥

pūtir vā eṣo 'muṣmiṃl loke 'dhvaryuṃ ca yajamānaṃ cābhivahati tad yad enaṃ dadhnānabhihutyāvabhṛtham upahareyur yathā kuṇapaṃ vāty evam evainaṃ tat karoti atha yad enaṃ dadhnābhihutyāvabhṛtham upaharanti sarvam evainaṃ sayoniṃ saṃtanute samṛddhiṃ saṃbharanti <abhūd devaḥ savitā vandyo nu naḥ [ṚV 4.54.1]> iti juhoti sarvam evainaṃ saparvāṇaṃ saṃbharati [ed. avainaṃ] tisṛbhis trivṛd dhi yajñaḥ drapsavatībhir abhijuhoti sarvam evainaṃ sarvāṅgaṃ saṃbharati saumībhir abhijuhoti sarvam evainaṃ sātmānaṃ saṃbharati pañcabhir abhijuhoti pāṅkto yajñaḥ yajñam evāvarunddhe pāṅktaḥ puruṣaḥ puruṣam evāpnoti pāṅktāḥ paśavaḥ paśuṣv eva pratitiṣṭhati pratitiṣṭhati prajayā paśubhirya evaṃ veda || 7 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निर् वाव यम इयं यमी कुसीदं वा एतद् यमस्य यजमान आदत्ते यद् ओषधीभिर् वेदिं स्तृणाति तां यद् अनुपोष्य प्रयायाद् यातयेरन्न् एनम् अमुष्मिंल् लोके यमे यत् कुसीदम् <अपमित्यम् अप्रतीत्तम् [प्स् १६।४९।१०, श्स् ६।११७।१, वैत्स् २४।१५]> इति वेदिम् उपोषति इहैव सन्यमं कुसीदं निरवदायानृणो भूत्वा स्वर्गं लोकम् एति <विश्वलोप विश्वदावस्य त्वासञ् जुहोमि [त्स् ३।३।८।२, वैत्स् २४।१६]> इत्य् आह होताद्वा यजमानस्यापराभावाय यद् उ मिश्रम् इव चरन्त्य् अञ्जलिना सक्तून् प्रदाव्ये जुहुयात् एष ह वा अग्निर् वैश्वानरो यत् प्रदाव्यः स्वस्याम् एवैनं तद् योन्यां सादयति ॥ ८ ॥

agnir vāva yama iyaṃ yamī kusīdaṃ vā etad yamasya yajamāna ādatte yad oṣadhībhir vediṃ stṛṇāti tāṃ yad anupoṣya prayāyād yātayerann enam amuṣmiṃl loke yame yat kusīdam <apamityam apratīttam [PS 16.49.10, ŚS 6.117.1, VaitS 24.15]> iti vedim upoṣati ihaiva sanyamaṃ kusīdaṃ niravadāyānṛṇo bhūtvā svargaṃ lokam eti <viśvalopa viśvadāvasya tvāsañ juhomi [TS 3.3.8.2, VaitS 24.16]> ity āha hotādvā yajamānasyāparābhāvāya yad u miśram iva caranty añjalinā saktūn pradāvye juhuyāt eṣa ha vā agnir vaiśvānaro yat pradāvyaḥ svasyām evainaṃ tad yonyāṃ sādayati || 8 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अह्नां विधान्याम् एकाष्टकायाम् अपूपं चतुःशरावं पक्त्वा प्रातरेतेन कक्षम् उपोषेत् यदि दहति पुण्यसमं भवति यति न दहति पापसमं भवति एतेन ह स्म वा अङ्गिरसः पुरा विज्ञानेन दीर्घसत्त्त्रम् उपयन्ति यो ह वा उपद्रष्टारम् उपश्रोतारम् अनुख्यातारम् एव विद्वान् यजते सम् अमुष्मिंल् लोक इष्टापूर्तेन गच्छते अग्निर् वा उपद्रष्टा वायुर् वा उपश्रोता आदित्यो वा अनुख्याता तान् य एवंविद्वान् यजते सम् अमुष्मिंल् लोक इष्टापूर्तेन गच्छते <अयं नो नभसस् पतिः [प्स् १९।१६।१७, श्स् ६।७९।१, च्फ़्। त्स् ३।३।८।५]> इत्य् आह अग्निर् वै नभसस् पतिः अग्निम् एव तद् आहैतं नो गोपायेति <स त्वं नो नभसस् पतिः [च्फ़्। त्स् ३।३।८।६]> इत्य् आह वायुर् वै नभसस् पतिः वायुम् एव तद् आहैतं नो गोपायेति <देव संस्फान [त्स् ३।३।८।६]> इत्य् आह आदित्यो वै देवः संस्फानः आदित्यम् एव तद् आहैतं नो गोपायेति <अयं ते योनिः [प्स् ३।३४।१, श्स् ३।२०।१]> इत्य् अरण्योर् अग्निं समारोपयेत् तद् आहुर् यद् अरण्योः समारूढो नश्येद् उद् अस्याग्निः सीदेत् पुनराधेयः स्याद् इति या ते अग्ने यज्ञिया तनूस् तया मे ह्य् आरोह तया मे ह्य् आविश अयं ते योनिर् इत्य् आत्मन्न् अग्नीन् समारोपयेत् एष ह वा अग्नेर् योनिः स्वस्याम् एवैनं तद् योन्यां सादयति ॥ ९ ॥

ahnāṃ vidhānyām ekāṣṭakāyām apūpaṃ catuḥśarāvaṃ paktvā prātaretena kakṣam upoṣet yadi dahati puṇyasamaṃ bhavati yati na dahati pāpasamaṃ bhavati etena ha sma vā aṅgirasaḥ purā vijñānena dīrghasatttram upayanti yo ha vā upadraṣṭāram upaśrotāram anukhyātāram eva vidvān yajate sam amuṣmiṃl loka iṣṭāpūrtena gacchate agnir vā upadraṣṭā vāyur vā upaśrotā ādityo vā anukhyātā tān ya evaṃvidvān yajate sam amuṣmiṃl loka iṣṭāpūrtena gacchate <ayaṃ no nabhasas patiḥ [PS 19.16.17, ŚS 6.79.1, cf. TS 3.3.8.5]> ity āha agnir vai nabhasas patiḥ agnim eva tad āhaitaṃ no gopāyeti <sa tvaṃ no nabhasas patiḥ [cf. TS 3.3.8.6]> ity āha vāyur vai nabhasas patiḥ vāyum eva tad āhaitaṃ no gopāyeti <deva saṃsphāna [TS 3.3.8.6]> ity āha ādityo vai devaḥ saṃsphānaḥ ādityam eva tad āhaitaṃ no gopāyeti <ayaṃ te yoniḥ [PS 3.34.1, ŚS 3.20.1]> ity araṇyor agniṃ samāropayet tad āhur yad araṇyoḥ samārūḍho naśyed ud asyāgniḥ sīdet punarādheyaḥ syād iti yā te agne yajñiyā tanūs tayā me hy āroha tayā me hy āviśa ayaṃ te yonir ity ātmann agnīn samāropayet eṣa ha vā agner yoniḥ svasyām evainaṃ tad yonyāṃ sādayati || 9 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ह वा अग्निष्टोमं साह्नं वेदाग्निष्टोमस्य साह्नस्य सायुज्यं सलोकताम् अश्नुते य एवं वेद यो ह वा एष तपत्य् एषो ऽग्निष्टोम एष साह्नस् तं सहैवाह्ना संस्थापयेयुः साह्नो वै नामैषः तेनासंत्वरमाणाश् चरेयुः यद् ध वा इदं पूर्वयोः सवनयोर् असंत्वरमाणाश् चरन्ति तस्माद् धेदं प्राच्यो ग्रामता बहुलाविष्टाः अथ यद् धेदं तृतीयसवने संत्वरमाणाश् चरन्ति तस्माद् धेदं प्रत्यञ्चि दीर्घारण्यानि भवन्ति यथैव प्रातःसवन एवं माध्यंदिने सवन एवं तृतीयसवने एवम् उ ह यजमानो ऽप्रमायुको भवति तेनासंत्वरमाणाश् चरेयुः यदा वा एष प्रातर् उदेत्य् अथ मन्द्रतमं तपति तस्मान् मन्द्रतमया वाचा प्रातःसवने शंसेत् अथ यदाभ्येत्य् अथ बलीयस् तपति तस्माद् बलीयस्या वाचा माध्यंदिने सवने शंसेत् अथो यदाभितराम् एत्य् अथो बलिष्ठतमं तपति तस्माद् बलिष्ठतमया वाचा तृतीयसवने शंसेत् एवं शंसेद् यदि वाच ईशीत वाग् घि शस्त्रम् यया तु वचोत्तरिण्योत्तरिण्योत्सहेत समापनाय तया प्रतिपद्येत एतत् सुशस्ततरम् इव भवति स वा एष न कदा चनास्तम् अयति नोदयति तद् यद् एनं पश्चाद् अस्तम् अयतीति मन्यन्ते ऽह्न एव तद् अन्तं गत्वाथात्मानं विपर्यस्यते अहर् एवाधस्तात् कृणुते रात्रीं परस्तात् स वा एष न कदा चनास्तम् अयति नोदयति तद् यद् एनं पुरस्ताद् उदयतीति मन्यते रात्रेर् एव तद् अन्तं गत्वाथात्मानं विपर्यस्यते रात्रिम् एवाधस्तात् कृणुते ऽहः परस्तात् स वा एष न कदा चनास्तम् अयति नोदयति न ह वै कदा चन निम्रुचति एतस्य ह सायुज्यं सलोकताम् अश्नुते य एवं वेद ॥ १० ॥

yo ha vā agniṣṭomaṃ sāhnaṃ vedāgniṣṭomasya sāhnasya sāyujyaṃ salokatām aśnute ya evaṃ veda yo ha vā eṣa tapaty eṣo 'gniṣṭoma eṣa sāhnas taṃ sahaivāhnā saṃsthāpayeyuḥ sāhno vai nāmaiṣaḥ tenāsaṃtvaramāṇāś careyuḥ yad dha vā idaṃ pūrvayoḥ savanayor asaṃtvaramāṇāś caranti tasmād dhedaṃ prācyo grāmatā bahulāviṣṭāḥ atha yad dhedaṃ tṛtīyasavane saṃtvaramāṇāś caranti tasmād dhedaṃ pratyañci dīrghāraṇyāni bhavanti yathaiva prātaḥsavana evaṃ mādhyaṃdine savana evaṃ tṛtīyasavane evam u ha yajamāno 'pramāyuko bhavati tenāsaṃtvaramāṇāś careyuḥ yadā vā eṣa prātar udety atha mandratamaṃ tapati tasmān mandratamayā vācā prātaḥsavane śaṃset atha yadābhyety atha balīyas tapati tasmād balīyasyā vācā mādhyaṃdine savane śaṃset atho yadābhitarām ety atho baliṣṭhatamaṃ tapati tasmād baliṣṭhatamayā vācā tṛtīyasavane śaṃset evaṃ śaṃsed yadi vāca īśīta vāg ghi śastram yayā tu vacottariṇyottariṇyotsaheta samāpanāya tayā pratipadyeta etat suśastataram iva bhavati sa vā eṣa na kadā canāstam ayati nodayati tad yad enaṃ paścād astam ayatīti manyante 'hna eva tad antaṃ gatvāthātmānaṃ viparyasyate ahar evādhastāt kṛṇute rātrīṃ parastāt sa vā eṣa na kadā canāstam ayati nodayati tad yad enaṃ purastād udayatīti manyate rātrer eva tad antaṃ gatvāthātmānaṃ viparyasyate rātrim evādhastāt kṛṇute 'haḥ parastāt sa vā eṣa na kadā canāstam ayati nodayati na ha vai kadā cana nimrucati etasya ha sāyujyaṃ salokatām aśnute ya evaṃ veda || 10 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथात एकाहस्यैव तृतीयसवनम् देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतन्त ते देवा असुरान् अभ्यजयम् ते जिता अहोरात्रयोः संधिं समभ्यवागुः स हेन्द्र उवाचेमे वा असुरा अहोरात्रयोः संधिं समभ्यवागुः कश् चाहं चेमान् असुरान् अभ्युत्थास्यामहा इति अहं चेत्य् अग्निर् अब्रवीत् अहं चेति वरुणः अहं चेति बृहस्पतिः अहं चेति विष्णुस् तान् अभ्युत्थायाहोरात्रयोः संधेर् निर्जघ्नुः यद् अभ्युत्थायाहोरात्रयोः संधेर् निर्जघ्नुस् तस्माद् उत्था अभ्युत्थाय ह वै द्विषन्तं भ्रातृव्यं निर्हन्ति य एवं वेद सो ऽग्निर् अश्वो भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय यद् अग्निर् अश्वो भूत्वा प्रथमः प्रजिगाअय तस्माद् आग्नेयीभिर् उक्थानि प्रणयन्ति यद् अग्निर् अश्वो भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय तस्मात् साकम् अश्वम् यत् पञ्च देवता अभ्युत्तस्थुस् तस्मात् पञ्च देवता उक्थे शस्यन्ते या वाक् सो ऽग्निः यः प्राणः स वरुणः यन् मनः स इन्द्रः यच् चक्षुः स बृहस्पतिः यच् छ्रोत्रं स विष्णुः एते ह वा एतान् पञ्चभिः प्राणैः समीर्योदस्थापयन् [एद्। समीर्युदस्थापयन्, चोर्र्। पत्यल्] तस्माद् उ एवैताः पञ्च देवता उक्थे शस्यन्ते ॥ ११ ॥

athāta ekāhasyaiva tṛtīyasavanam devāsurā vā eṣu lokeṣu samayatanta te devā asurān abhyajayam te jitā ahorātrayoḥ saṃdhiṃ samabhyavāguḥ sa hendra uvāceme vā asurā ahorātrayoḥ saṃdhiṃ samabhyavāguḥ kaś cāhaṃ cemān asurān abhyutthāsyāmahā iti ahaṃ cety agnir abravīt ahaṃ ceti varuṇaḥ ahaṃ ceti bṛhaspatiḥ ahaṃ ceti viṣṇus tān abhyutthāyāhorātrayoḥ saṃdher nirjaghnuḥ yad abhyutthāyāhorātrayoḥ saṃdher nirjaghnus tasmād utthā abhyutthāya ha vai dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ nirhanti ya evaṃ veda so 'gnir aśvo bhūtvā prathamaḥ prajigāya yad agnir aśvo bhūtvā prathamaḥ prajigāaya tasmād āgneyībhir ukthāni praṇayanti yad agnir aśvo bhūtvā prathamaḥ prajigāya tasmāt sākam aśvam yat pañca devatā abhyuttasthus tasmāt pañca devatā ukthe śasyante yā vāk so 'gniḥ yaḥ prāṇaḥ sa varuṇaḥ yan manaḥ sa indraḥ yac cakṣuḥ sa bṛhaspatiḥ yac chrotraṃ sa viṣṇuḥ ete ha vā etān pañcabhiḥ prāṇaiḥ samīryodasthāpayan [ed. samīryudasthāpayan, corr. Patyal] tasmād u evaitāḥ pañca devatā ukthe śasyante || 11 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिर् ह्य् एतेभ्यः पञ्चभ्यः प्राणेभ्यो ऽन्यान् देवान् ससृजे यद् उ चेदं किं च पाङ्क्तम् तत् सृष्ट्वा व्याज्वलयत् ते होचुर् देवा म्लानो ऽयं पिता मयोभूः [एद्। पितामयो ऽभूः, चोर्र्। पत्यल्] पुनर् इमं समीर्योत्थापयामेति स ह सत्त्वम् आख्यायाभ्युपतिष्ठते यदि ह वा अपि निर्णिक्तस्यैव कुलस्य संध्युक्षेण यजते सत्त्वं हैवाख्यायाभ्युपतिष्टते यो वै प्रजापतिः स यज्ञः स एतैर् एव पञ्चभिः प्राणैः समीर्योत्थापितः ये ह वा एनं पञ्चभिः प्राणैः समीर्योत्थापयन् ता उ एवैताः पञ्च देवता उक्थे शस्यन्ते ॥ १२ ॥

prajāpatir hy etebhyaḥ pañcabhyaḥ prāṇebhyo 'nyān devān sasṛje yad u cedaṃ kiṃ ca pāṅktam tat sṛṣṭvā vyājvalayat te hocur devā mlāno 'yaṃ pitā mayobhūḥ [ed. pitāmayo 'bhūḥ, corr. Patyal] punar imaṃ samīryotthāpayāmeti sa ha sattvam ākhyāyābhyupatiṣṭhate yadi ha vā api nirṇiktasyaiva kulasya saṃdhyukṣeṇa yajate sattvaṃ haivākhyāyābhyupatiṣṭate yo vai prajāpatiḥ sa yajñaḥ sa etair eva pañcabhiḥ prāṇaiḥ samīryotthāpitaḥ ye ha vā enaṃ pañcabhiḥ prāṇaiḥ samīryotthāpayan tā u evaitāḥ pañca devatā ukthe śasyante || 12 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् आहुर् यद् द्वयोर् देवतयो स्तुवत इन्द्राग्न्योर् इत्य् अथ कस्माद् भूयिष्ठा देवता उक्थे शस्यन्त इति [एद्। भूयिष्ठो, चोर्र्। पत्यल्] अन्तो वा आग्निमारुतम् अन्तर् उक्थान्य् अन्त आश्विनम् कनीयसीषु देवतासु स्तुवते तिष्ठेति अथ कस्माद् भूयिष्ठो देवता उक्थे शस्यन्त इति द्वे द्वे उक्थमुखे भवतस् तद् यद् द्वे द्वे ॥ १३ ॥

tad āhur yad dvayor devatayo stuvata indrāgnyor ity atha kasmād bhūyiṣṭhā devatā ukthe śasyanta iti [ed. bhūyiṣṭho, corr. Patyal] anto vā āgnimārutam antar ukthāny anta āśvinam kanīyasīṣu devatāsu stuvate tiṣṭheti atha kasmād bhūyiṣṭho devatā ukthe śasyanta iti dve dve ukthamukhe bhavatas tad yad dve dve || 13 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यद् ऐन्द्रावारुणं मैत्रावरुस्योक्थं भवत्य् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं भवत्य् ऐन्द्रावैष्णावम् अच्छावाकस्योक्थं भवति द्वे संशस्यंस्त ऐन्द्रं च वारुणं चैकम् ऐन्द्रावारुणं भवति द्वे संशस्यंस्त ऐन्द्रं च बार्हस्पत्यं चैकम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं भवति द्वे संशस्यंस्त ऐन्द्रं च वैष्णवं चैकम् ऐन्द्रावैष्णवं भवति द्वे द्वे उक्थमुखे भवतस् तद् यद् द्वे द्वे ॥ १४ ॥

atha yad aindrāvāruṇaṃ maitrāvarusyokthaṃ bhavaty aindrābārhaspatyaṃ brāhmaṇācchaṃsina ukthaṃ bhavaty aindrāvaiṣṇāvam acchāvākasyokthaṃ bhavati dve saṃśasyaṃsta aindraṃ ca vāruṇaṃ caikam aindrāvāruṇaṃ bhavati dve saṃśasyaṃsta aindraṃ ca bārhaspatyaṃ caikam aindrābārhaspatyaṃ bhavati dve saṃśasyaṃsta aindraṃ ca vaiṣṇavaṃ caikam aindrāvaiṣṇavaṃ bhavati dve dve ukthamukhe bhavatas tad yad dve dve || 14 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यद् ऐन्द्रावरुणं मैत्रावरुणस्योक्थं भवति <इन्द्रावरुणा सुतपाव् इमं सुतं सोमं पिबतं मद्यं धृतव्रतौ [श्स् ७।५८।१, ऋव् ६।६८।१०]> इत्य् ऋचाभ्यनूक्तम् मद्वद् धि तृतीयसवनम् <एह्य् ऊ षु ब्रवाणि ते [ऋव् ६।१६।१६]> <आग्निर् अगामि भारतः [ऋव् ६।१६।१९]> इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपौ <चर्षणीधृतं मघवानम् उक्थ्यम् [ऋव् ३।५१।१]> इत्य् उक्थमुखम् तस्योपरिष्टाद् ब्राह्मणम् <अस्तभ्नाद् द्याम् असुरो विश्ववेदाः [ऋव् ८।४२।१]> इति वारुणं सांशंसिकम् [एद्। अस्तभ्नाद्याम्, चोर्रेच्तेद् प्। ३०२] अहं चेति वरुणो ऽब्रवीत् देवतयोः संशंसायान् अतिशंसाय <इन्द्रावरुणा युवम् अध्वराय नः [ऋव् ७।८२।१]> इति पर्यास ऐन्द्रावरुणे ऐन्द्रावरुणम् अस्यैतन् नित्यम् उक्थम् तद् एतत् स्वस्मिन्न् आयतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति द्वन्द्वं वा एता देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एव अथो द्वन्द्वस्यैव मिथुनस्य प्रजात्यै सैकपादिनी भवति एकपादिन्या होता परिदधाति यत्र होतुर् होत्रकाणां युञ्जन्ति तत् समृद्धम् तद् वै खल्व् <आ वां राजानाव् अध्वरे ववृत्याम् [ऋव् ७।८४।१]> इति [एद्। आवां, चोर्रेच्तेद् प्। ३०३] एवम् एव केवलपर्यासं कुर्यात् केवलसूक्तम् केवलसूक्तम् एवोत्तरयोर् भवति <इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य [प्स् २०।७।६, श्स् ७।५८।२, ऋव् ६।६८।११]> इति यजति एते एव तद् देवते यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्यानुवषट्करोति प्रत्य् एवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति न ह्य् अनाराशंसाः सीदन्ति ॥ १५ ॥

atha yad aindrāvaruṇaṃ maitrāvaruṇasyokthaṃ bhavati <indrāvaruṇā sutapāv imaṃ sutaṃ somaṃ pibataṃ madyaṃ dhṛtavratau [ŚS 7.58.1, ṚV 6.68.10]> ity ṛcābhyanūktam madvad dhi tṛtīyasavanam <ehy ū ṣu bravāṇi te [ṚV 6.16.16]> <āgnir agāmi bhārataḥ [ṚV 6.16.19]> iti maitrāvaruṇasya stotriyānurūpau <carṣaṇīdhṛtaṃ maghavānam ukthyam [ṚV 3.51.1]> ity ukthamukham tasyopariṣṭād brāhmaṇam <astabhnād dyām asuro viśvavedāḥ [ṚV 8.42.1]> iti vāruṇaṃ sāṃśaṃsikam [ed. astabhnādyām, corrected p. 302] ahaṃ ceti varuṇo 'bravīt devatayoḥ saṃśaṃsāyān atiśaṃsāya <indrāvaruṇā yuvam adhvarāya naḥ [ṚV 7.82.1]> iti paryāsa aindrāvaruṇe aindrāvaruṇam asyaitan nityam uktham tad etat svasminn āyatane svasyāṃ pratiṣṭhāyāṃ pratiṣṭhāpayati dvandvaṃ vā etā devatā bhūtvā vyajayanta vijityā eva atho dvandvasyaiva mithunasya prajātyai saikapādinī bhavati ekapādinyā hotā paridadhāti yatra hotur hotrakāṇāṃ yuñjanti tat samṛddham tad vai khalv <ā vāṃ rājānāv adhvare vavṛtyām [ṚV 7.84.1]> iti [ed. āvāṃ, corrected p. 303] evam eva kevalaparyāsaṃ kuryāt kevalasūktam kevalasūktam evottarayor bhavati <indrāvaruṇā madhumattamasya [PS 20.7.6, ŚS 7.58.2, ṚV 6.68.11]> iti yajati ete eva tad devate yathābhāgaṃ prīṇāti vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti praty evābhimṛśante nāpyāyayanti na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 15 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यद् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं भवति <इन्द्रश् च सोमं पिबतं बृहस्पते ऽस्मिन् यज्ञे मन्दसाना वृषण्वसू [ऋव् ४।५०।१०]> इत्य् ऋचाभ्यनूक्तम् मद्वद् धि तृतीयसवनम् <वयम् उ त्वाम् अपूर्व्य [ऋव् ८।२१।१, श्स् २०।१४।१।२०।६२।१]> <यो न इदमिदं पुरा [ऋव् ८।२१।९, श्स् २०।१४।३।२०।६२।३, वैत्स् २५।३]> इति ब्राह्मणाच्छंसिन स्तोत्रियानुरूपौ <प्र मंहिष्ठाय बृहते बृहद्रये [ऋव् १।५७।१, श्स् २०।१५।१]> इत्य् उक्थमुखम् ऐन्द्राजागतम् जागताः पशवः पशूनाम् आप्त्यै जागतम् उ वै तृतीयसवनम् तृतीयसवनस्य रूपम् <उदप्रुतो न वयो रक्षमाणाः [ऋव् १०।६८।१, श्स् २०।१६।१]> इति बार्हस्पत्यं सांशंसिकम् अहं चेति बृहस्पतिर् अब्रवीत् देवतयोः संशंसायनतिशंसाय <अच्छा म इन्द्रं मतयः स्वर्विदः [ऋव् १०।४३।१, श्स् २०।१७।१]> इति पर्यास ऐन्द्राबार्हस्पत्यः ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् अस्यैतन् नित्यम् उक्थम् तद् एतत् स्वस्मिन्न् आयतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति द्वन्द्वं वा एता देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एव अथो द्वन्द्वस्यैव मिथुनस्य प्रजात्यै <बृहस्पतिर् नः परि पातु पश्चात् [ऋव् १०।४२।४३।४४।११अ, प्स् १५।११।१।१६।८।११अ, श्स् ७।५१।१।२०।१७।११।२०।८९।११।२०।९४।११अ]> इत्य् ऐन्द्राबार्हस्पत्या परिदधाति इन्द्राबृहस्पत्योर् एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति <उतोत्तरस्माद् अधराद् अघायोर् इन्द्रः पुरस्ताद् उत मध्यतो नः सखा सखिभ्यो वरिवः कृणोतु [ऋव् १०।४२।४३।४४।११ब्च्द्, प्स् १५।११।१।१६।८।११ब्च्द्, श्स् ७।५१।१।२०।१७।११।२०।८९।११।२०।९४।११ब्च्द्]> इति सर्वाभ्य एव दिग्भ्य आशिषम् आशास्ते नार्त्वी यं कामं कामयते सो ऽस्मै कामः समृध्यते य एवं वेद यश् चैवंविद्वान् ब्राह्मणाच्छंस्य् एतया परिदधाति [एद्। एतस्या, चोर्र्। पत्यल्; एद्। ब्राह्मणाच्छंय्] <बृहस्पते युवम् इन्द्रश् च वस्वः [ऋव् ७।९७।१०]> इति यजति एते एव तद् देवते यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्यानुवषट्करोति प्रत्य् एवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति न ह्य् अनाराशंसाः सीदन्ति ॥ १६ ॥

atha yad aindrābārhaspatyaṃ brāhmaṇācchaṃsina ukthaṃ bhavati <indraś ca somaṃ pibataṃ bṛhaspate 'smin yajñe mandasānā vṛṣaṇvasū [ṚV 4.50.10]> ity ṛcābhyanūktam madvad dhi tṛtīyasavanam <vayam u tvām apūrvya [ṚV 8.21.1, ŚS 20.14.1/20.62.1]> <yo na idamidaṃ purā [ṚV 8.21.9, ŚS 20.14.3/20.62.3, VaitS 25.3]> iti brāhmaṇācchaṃsina stotriyānurūpau <pra maṃhiṣṭhāya bṛhate bṛhadraye [ṚV 1.57.1, ŚS 20.15.1]> ity ukthamukham aindrājāgatam jāgatāḥ paśavaḥ paśūnām āptyai jāgatam u vai tṛtīyasavanam tṛtīyasavanasya rūpam <udapruto na vayo rakṣamāṇāḥ [ṚV 10.68.1, ŚS 20.16.1]> iti bārhaspatyaṃ sāṃśaṃsikam ahaṃ ceti bṛhaspatir abravīt devatayoḥ saṃśaṃsāyanatiśaṃsāya <acchā ma indraṃ matayaḥ svarvidaḥ [ṚV 10.43.1, ŚS 20.17.1]> iti paryāsa aindrābārhaspatyaḥ aindrābārhaspatyam asyaitan nityam uktham tad etat svasminn āyatane svasyāṃ pratiṣṭhāyāṃ pratiṣṭhāpayati dvandvaṃ vā etā devatā bhūtvā vyajayanta vijityā eva atho dvandvasyaiva mithunasya prajātyai <bṛhaspatir naḥ pari pātu paścāt [ṚV 10.42/43/44.11a, PS 15.11.1/16.8.11a, ŚS 7.51.1/20.17.11/20.89.11/20.94.11a]> ity aindrābārhaspatyā paridadhāti indrābṛhaspatyor eva yajñaṃ pratiṣṭhāpayati <utottarasmād adharād aghāyor indraḥ purastād uta madhyato naḥ sakhā sakhibhyo varivaḥ kṛṇotu [ṚV 10.42/43/44.11bcd, PS 15.11.1/16.8.11bcd, ŚS 7.51.1/20.17.11/20.89.11/20.94.11bcd]> iti sarvābhya eva digbhya āśiṣam āśāste nārtvī yaṃ kāmaṃ kāmayate so 'smai kāmaḥ samṛdhyate ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān brāhmaṇācchaṃsy etayā paridadhāti [ed. etasyā, corr. Patyal; ed. brāhmaṇācchaṃy] <bṛhaspate yuvam indraś ca vasvaḥ [ṚV 7.97.10]> iti yajati ete eva tad devate yathābhāgaṃ prīṇāti vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti praty evābhimṛśante nāpyāyayanti na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 16 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यद् ऐन्द्रावैष्णवम् अच्छावाकस्योक्थं भवति <इन्द्राविष्णू मदपती मदानाम् आ सोमं यातं द्रविणो दधाना [ऋव् ६।६९।३]> इत्य् ऋचाभ्यनूक्तम् [एद्। अच्छावाकस्योक्तं] मद्वद् धि तृतीयसवनम् <अधा हीन्द्र गिर्वणः [ऋव् ८।९८।७]> <इयं त इन्द्र गिर्वणः [ऋव् ८।१३।४]> इत्य् अच्छावाकस्य स्तोत्रियानुरूपौ <ऋतुर् जनित्री तस्या अपस् परि [ऋव् २।१३।१]> इत्य् उक्थमुखम् तस्योक्तं ब्राह्मणम् <नू मर्तो दयते सनिष्यन् [ऋव् ७।१००।१]> इति वैष्णवं सांशंसिकम् [एद्। सांशंसिकंम्] अहं चेति विष्णुर् अब्रवीत् देवतयोः संशंसायानतिशंसाय <सं वां कर्मणा सम् इषा हिनोमि [ऋव् ६।६९।१]> इति पर्यास ऐन्द्रावैष्णवः ऐन्द्रावैष्णवम् अस्यैतन् नित्यम् उक्थम् [एद्। उखं] तद् एतत् स्वस्मिन्न् आयतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति द्वन्द्वं वा एता देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एव अथो द्वन्द्वस्यैव मिथुनस्य प्रजात्यै <उभा जिग्यथुर् न परा जयेथे [ऋव् ६।६९।८, प्स् २०।१६।३, श्स् ७।४४।१]> इत्य् ऐन्द्रावैष्णव्यर्चा परिदधाति इन्द्राविष्णोर् एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति <इन्द्राविष्णू पिबतं मध्वो अस्य [ऋव् ६।६९।७]> इति यजति एते एव तद् देवते यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्यानुवषट्करोति प्रत्य् एवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति न ह्य् अनाराशंसाः सीदन्ति ॥ १७ ॥

atha yad aindrāvaiṣṇavam acchāvākasyokthaṃ bhavati <indrāviṣṇū madapatī madānām ā somaṃ yātaṃ draviṇo dadhānā [ṚV 6.69.3]> ity ṛcābhyanūktam [ed. acchāvākasyoktaṃ] madvad dhi tṛtīyasavanam <adhā hīndra girvaṇaḥ [ṚV 8.98.7]> <iyaṃ ta indra girvaṇaḥ [ṚV 8.13.4]> ity acchāvākasya stotriyānurūpau <ṛtur janitrī tasyā apas pari [ṚV 2.13.1]> ity ukthamukham tasyoktaṃ brāhmaṇam <nū marto dayate saniṣyan [ṚV 7.100.1]> iti vaiṣṇavaṃ sāṃśaṃsikam [ed. sāṃśaṃsikaṃm] ahaṃ ceti viṣṇur abravīt devatayoḥ saṃśaṃsāyānatiśaṃsāya <saṃ vāṃ karmaṇā sam iṣā hinomi [ṚV 6.69.1]> iti paryāsa aindrāvaiṣṇavaḥ aindrāvaiṣṇavam asyaitan nityam uktham [ed. ukhaṃ] tad etat svasminn āyatane svasyāṃ pratiṣṭhāyāṃ pratiṣṭhāpayati dvandvaṃ vā etā devatā bhūtvā vyajayanta vijityā eva atho dvandvasyaiva mithunasya prajātyai <ubhā jigyathur na parā jayethe [ṚV 6.69.8, PS 20.16.3, ŚS 7.44.1]> ity aindrāvaiṣṇavyarcā paridadhāti indrāviṣṇor eva yajñaṃ pratiṣṭhāpayati <indrāviṣṇū pibataṃ madhvo asya [ṚV 6.69.7]> iti yajati ete eva tad devate yathābhāgaṃ prīṇāti vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti praty evābhimṛśante nāpyāyayanti na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 17 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाध्वर्यो शंशंसावोम् इति स्तोत्रियायानुरूपायोक्थमुखाय परिधानीयाया इति चतुश्चतुराह्वयन्ते चतस्रो वै दिशः दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ते अथो चतुष्पादः पशवः पशूनाम् आप्त्यै अथो चतुष्पर्वाणो हि तृतीयसवने होत्रकास् तस्माच् चतुः सर्वे त्रैष्टुभं जागतानि शंसन्ति जागतं हि तृतीयसवनम् अथ हैतत् त्रैष्टुभानि अप्रतिभूतम् इव हि प्रातःसवने मरुत्वतीये तृतीयसवने च होत्रकाणां शस्त्रम् धीतरसं वा एतत् सवनं यत् तृतीयसवनम् अथ हैतद् अधीतरसं शुक्रियं छन्दो यत् त्रिष्टुब् अयातयाम सवनस्यैव तत् सरसतायै सर्वे समवतीभिः परिदधति तद् यत् समवतीभिः परिदधत्य् अन्तो वै पर्यासो ऽन्त उदर्को ऽन्तः सजाया उ ह वा अवैनाय अन्तेनैवान्तं परिदधति सर्वे मद्वतीभिर् यजन्ति तद् यन् मद्वतीभिर्यजन्ति सर्वे सुतवतीभिः पीतवतीभिर् अभिरूपाभिर् यजन्ति यद् यज्ञे ऽभिरूपं तत् समृद्धम् सर्वे ऽनुवषट्कुर्वन्ति स्विष्टकृत्वानुवषट्कारः नेत् स्विष्टकृत अन्तरयामेति असौ वै लोकस् तृतीयसवनम् तस्य पञ्च दिशः पञ्चोक्थानि तृतीयसवनस्य स एतैः पञ्चभिर् उक्थैर् एताः पञ्च दिश आप्नोति तद् यद् एषां लोकानां रूपं या मात्रा तेन रूपेण तया मात्रयेमांल् लोकान् ऋध्नोतीमांल् लोकान् ऋध्नोतीति ॥ १८ ॥

athādhvaryo śaṃśaṃsāvom iti stotriyāyānurūpāyokthamukhāya paridhānīyāyā iti catuścaturāhvayante catasro vai diśaḥ dikṣu tat pratitiṣṭhante atho catuṣpādaḥ paśavaḥ paśūnām āptyai atho catuṣparvāṇo hi tṛtīyasavane hotrakās tasmāc catuḥ sarve traiṣṭubhaṃ jāgatāni śaṃsanti jāgataṃ hi tṛtīyasavanam atha haitat traiṣṭubhāni apratibhūtam iva hi prātaḥsavane marutvatīye tṛtīyasavane ca hotrakāṇāṃ śastram dhītarasaṃ vā etat savanaṃ yat tṛtīyasavanam atha haitad adhītarasaṃ śukriyaṃ chando yat triṣṭub ayātayāma savanasyaiva tat sarasatāyai sarve samavatībhiḥ paridadhati tad yat samavatībhiḥ paridadhaty anto vai paryāso 'nta udarko 'ntaḥ sajāyā u ha vā avaināya antenaivāntaṃ paridadhati sarve madvatībhir yajanti tad yan madvatībhiryajanti sarve sutavatībhiḥ pītavatībhir abhirūpābhir yajanti yad yajñe 'bhirūpaṃ tat samṛddham sarve 'nuvaṣaṭkurvanti sviṣṭakṛtvānuvaṣaṭkāraḥ net sviṣṭakṛta antarayāmeti asau vai lokas tṛtīyasavanam tasya pañca diśaḥ pañcokthāni tṛtīyasavanasya sa etaiḥ pañcabhir ukthair etāḥ pañca diśa āpnoti tad yad eṣāṃ lokānāṃ rūpaṃ yā mātrā tena rūpeṇa tayā mātrayemāṃl lokān ṛdhnotīmāṃl lokān ṛdhnotīti || 18 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् आहुः किं षोडशिनः षोडशित्वम् षोडश स्तोत्राणि षोडश शस्त्राणि षोडशभिर् अक्षरैर् आदत्ते द्वे वा अक्षरे अतिरिच्येते षोडशिनो ऽनुष्टुभम् अभिसंपन्नस्य वाचो वा एतौ स्तनौ सत्यानृते वाव ते अवत्य् एनं सत्यं नैनम् अनृतं हिनस्ति य एवं वेद य एवं वेद ॥ १९ ॥ [एद्। वेद य एवं वेइ]

tad āhuḥ kiṃ ṣoḍaśinaḥ ṣoḍaśitvam ṣoḍaśa stotrāṇi ṣoḍaśa śastrāṇi ṣoḍaśabhir akṣarair ādatte dve vā akṣare atiricyete ṣoḍaśino 'nuṣṭubham abhisaṃpannasya vāco vā etau stanau satyānṛte vāva te avaty enaṃ satyaṃ nainam anṛtaṃ hinasti ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 19 || [ed. veda ya evaṃ vei]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.