Haribhatta: Jatakamala, Jatakas 1-8, 11-12, 19-20, 22, 24, 26, 32, 35. 8

तत्याज बोधिसत्त्वस् तृणम् इव देहं परार्थसंसिद्ध्यै । स्वसुखन् नापेक्षन्ते परसुखसंपादिनो धीराः

tatyāja bodhisattvas tṛṇam iva dehaṃ parārthasaṃsiddhyai / svasukhan nāpekṣante parasukhasaṃpādino dhīrāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यथानुश्रूयते शरदपगतजलधरसंघातायां दिवीव चन्द्रमाः । सकलाशसिमण्डलकिरणावभासितायां क्षपायाम् इव कुमुदवनविकासः । प्रमदवनभूमाव् इव च कमलाकरः । प्रथमयौवनसमृद्धाव् इव विनयः । स्फुटमधुराक्षरपदायां वाचीवार्थः । शरच्चन्द्रिकयेव दीर्घत्वम् आगतया विमलसलिलया स्पष्टमीनकुलाकुलया तटतरुकुसुमपरागपरिपिञ्जरीकृतफेनपङ्क्तिरसनाकलापया वराणसया निम्नगयालङ्कृतायां प्रकृतिरमणीयायां वाराणस्यां राजधान्यां स्फुरितदशनमणिकिरणावभासाभ्यलङ्कृतवदनपद्मः पद्मको नाम राजा बोधिसत्त्वो बभूव ॥ कान्त्या च रूपेण च तेजसा च प्रह्लादसंमोहनतापहेतून् । अवज्ञया यो युगपज् जिगाय शशाङ्कपुष्पायुधघर्मरश्मीन्

tadyathānuśrūyate śaradapagatajaladharasaṃghātāyāṃ divīva candramāḥ | sakalāśasimaṇḍalakiraṇāvabhāsitāyāṃ kṣapāyām iva kumudavanavikāsaḥ | pramadavanabhūmāv iva ca kamalākaraḥ | prathamayauvanasamṛddhāv iva vinayaḥ | sphuṭamadhurākṣarapadāyāṃ vācīvārthaḥ | śaraccandrikayeva dīrghatvam āgatayā vimalasalilayā spaṣṭamīnakulākulayā taṭatarukusumaparāgaparipiñjarīkṛtaphenapaṅktirasanākalāpayā varāṇasayā nimnagayālaṅkṛtāyāṃ prakṛtiramaṇīyāyāṃ vārāṇasyāṃ rājadhānyāṃ sphuritadaśanamaṇikiraṇāvabhāsābhyalaṅkṛtavadanapadmaḥ padmako nāma rājā bodhisattvo babhūva || kāntyā ca rūpeṇa ca tejasā ca prahlādasaṃmohanatāpahetūn / avajñayā yo yugapaj jigāya śaśāṅkapuṣpāyudhagharmaraśmīn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहङ्गमानां फलिनीव पादपे शिलीमुखानाम् इव पद्मिनीवने । वनीपकानां जगदेकबान्धवे बभूव यस्मिन् सुहृदीव निर्वृतिः

vihaṅgamānāṃ phalinīva pādape śilīmukhānām iva padminīvane / vanīpakānāṃ jagadekabāndhave babhūva yasmin suhṛdīva nirvṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगदर्थसाधनसमुद्यतात्मनः करुणापरिग्रहविशुद्धमेधसः । प्रविवेश यस्य हृदयं न मत्सरः कृतमन्त्ररक्षम् इव वेश्म पन्नगः

jagadarthasādhanasamudyatātmanaḥ karuṇāparigrahaviśuddhamedhasaḥ / praviveśa yasya hṛdayaṃ na matsaraḥ kṛtamantrarakṣam iva veśma pannagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यागेन सत्त्वमहता प्रथितेन यस्य व्याप्तासु दिक्षु विनिवारितमत्सरेण । शुश्राव याचकजनस्य न जातु लोको देहीति लाघवकराणि पुनर् वचांसि

tyāgena sattvamahatā prathitena yasya vyāptāsu dikṣu vinivāritamatsareṇa / śuśrāva yācakajanasya na jātu loko dehīti lāghavakarāṇi punar vacāṃsi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदयतुहिनशैलात् त्यागसानोः प्रवृत्तां समुपहतरजस्कां स्नापिताशेषलोकाम् । सकलभुवनवन्द्यो यः परार्थैककार्यः शशिकिरणविशुद्धां कीर्तिगङ्गां जगाह

hṛdayatuhinaśailāt tyāgasānoḥ pravṛttāṃ samupahatarajaskāṃ snāpitāśeṣalokām / sakalabhuvanavandyo yaḥ parārthaikakāryaḥ śaśikiraṇaviśuddhāṃ kīrtigaṅgāṃ jagāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यापद् अपनेयाद्य प्रीणनीयो धनेन कः । को निधेयः शिवे मार्गे यस्याभूद् ईदृशी स्थितिः

kasyāpad apaneyādya prīṇanīyo dhanena kaḥ / ko nidheyaḥ śive mārge yasyābhūd īdṛśī sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानं भवविच्छित्त्यै सुवर्त्मनि निधित्सताम् । न परार्थाद् ऋते कश् चिद् व्यापारो ऽन्यो महात्मनाम्

ātmānaṃ bhavavicchittyai suvartmani nidhitsatām / na parārthād ṛte kaś cid vyāpāro 'nyo mahātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुजवीर्यपराजितं जितारेः परदेशं बलिनो बलानि यस्य । अभिसस्रुर् उदीर्णतुङ्गवृद्धेः सलिलानीव तटान्तम् अम्बुराशेः

bhujavīryaparājitaṃ jitāreḥ paradeśaṃ balino balāni yasya / abhisasrur udīrṇatuṅgavṛddheḥ salilānīva taṭāntam amburāśeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरस्परदिण्डिमैः स्वनद्भिः करिणो (१७अ) यस्य वितन्यमानकोपाः । वशगाः परितः प्रयाणकाले कथम् अप्य् अङ्कुशधारिणां बभूवुः

aparasparadiṇḍimaiḥ svanadbhiḥ kariṇo (17a) yasya vitanyamānakopāḥ / vaśagāḥ paritaḥ prayāṇakāle katham apy aṅkuśadhāriṇāṃ babhūvuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयवशाद् उपशान्तमदोदयाः शिथिलितासिशरासनमुष्टयः । मृगपतेर् इव दर्पम् अरातयो युधि गजा इव यस्य न सेहिरे

bhayavaśād upaśāntamadodayāḥ śithilitāsiśarāsanamuṣṭayaḥ / mṛgapater iva darpam arātayo yudhi gajā iva yasya na sehire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथिततेजसि यत्र परस्परं प्रणयसौख्यविवर्धितसंपदः । विटपिनीव खगाः फलदे प्रजाः सततम् एव सुखाय विशश्रमुः

prathitatejasi yatra parasparaṃ praṇayasaukhyavivardhitasaṃpadaḥ / viṭapinīva khagāḥ phalade prajāḥ satatam eva sukhāya viśaśramuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कदा चित् तस्य राज्ञो देशे धातुवैषम्याद् उपचीयमानोदराग्निः प्रतिदिवसम् आपाण्डुदुर्बलशरीरो निरोजस्को जनकायो महता रोगेण जग्रसे । बोधिसत्त्वाज्ञया च भिषजः सादरम् अपि चिकित्सां कुर्वन्तो न तं व्याधिम् अपहर्तुं तस्य जनस्य शेकुः । अथ स राजा तान् वैद्यान् उवाच । केनोपयेनायं जनस्य व्याधिर् अपहर्तुं शक्यः स्याद् इति । भिषज ऊचुः । देव यदि रोहीतमत्स्यमांसं स्यात् ततः शक्नुयामो वयम् एनं जनम् अनातङ्कं कर्तुम् इति । अथ स राजा परम् अपि प्रयत्नं कुर्वन् न कुतश् चिद् रोहीतमत्स्यम् उपलेभे ॥ ततः कदा चित् स बहिर् विनिर्ययौ मतङ्गजस्कन्धगतः क्षितीश्वरः । सितातपत्रप्रतिवारितातपः प्रकीर्णकभ्रान्तिविकम्पितांशुकः

atha kadā cit tasya rājño deśe dhātuvaiṣamyād upacīyamānodarāgniḥ pratidivasam āpāṇḍudurbalaśarīro nirojasko janakāyo mahatā rogeṇa jagrase | bodhisattvājñayā ca bhiṣajaḥ sādaram api cikitsāṃ kurvanto na taṃ vyādhim apahartuṃ tasya janasya śekuḥ | atha sa rājā tān vaidyān uvāca | kenopayenāyaṃ janasya vyādhir apahartuṃ śakyaḥ syād iti | bhiṣaja ūcuḥ | deva yadi rohītamatsyamāṃsaṃ syāt tataḥ śaknuyāmo vayam enaṃ janam anātaṅkaṃ kartum iti | atha sa rājā param api prayatnaṃ kurvan na kutaś cid rohītamatsyam upalebhe || tataḥ kadā cit sa bahir viniryayau mataṅgajaskandhagataḥ kṣitīśvaraḥ / sitātapatraprativāritātapaḥ prakīrṇakabhrāntivikampitāṃśukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोल्लाघिनस् तम् अथ भृत्यजनानुयातं स्कन्धस्थितं गजपतेः क्षितिपं विलोक्य । उत्क्षिप्य दीनवदनाः सहसैव हस्तांस् त्रायस्व नो नृप गदाद् इति वाचम् ऊचुः

nollāghinas tam atha bhṛtyajanānuyātaṃ skandhasthitaṃ gajapateḥ kṣitipaṃ vilokya / utkṣipya dīnavadanāḥ sahasaiva hastāṃs trāyasva no nṛpa gadād iti vācam ūcuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वस् तेषां व्याधिमतां तुमुलमनसां करुणम् आक्रन्दशब्दं आकर्ण्य दुःखायमानहृदयो दयापरिचयाद् उद्गतबाष्पसलिलतिरोहिताक्ष इदम् अचिन्तयत् । किं मम राज्यसुखेन यत्र मे विषयनिवासिनाम् इयम् अवस्थितिः । प्रविश्य च भवनम् आहूय सचिवान् इदम् अवोचत् । इच्छाम्य् अहं ज्यायस्तनयाभिषेकं कर्तुम् इति । अथामात्या ऊचुः ॥ नवयौवनकर्कशे शरीरे द्विषतां भङ्गकरे पराक्रमे च । सति चाभ्युदये परार्थहेतौ किम् अकाले भवतो वनं यियासा

atha bodhisattvas teṣāṃ vyādhimatāṃ tumulamanasāṃ karuṇam ākrandaśabdaṃ ākarṇya duḥkhāyamānahṛdayo dayāparicayād udgatabāṣpasalilatirohitākṣa idam acintayat | kiṃ mama rājyasukhena yatra me viṣayanivāsinām iyam avasthitiḥ | praviśya ca bhavanam āhūya sacivān idam avocat | icchāmy ahaṃ jyāyastanayābhiṣekaṃ kartum iti | athāmātyā ūcuḥ || navayauvanakarkaśe śarīre dviṣatāṃ bhaṅgakare parākrame ca / sati cābhyudaye parārthahetau kim akāle bhavato vanaṃ yiyāsā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच । न खल्व् एवं यथा भवन्तस् तर्कयन्तीति । अमात्याः पुनर् ऊचुः । को ऽभिप्रायो देवस्य । राजोवाच । दुःस्वप्नदर्शनाद् आगताशङ्को ऽहम् एवं तर्कयामि । कदा चिद् अतर्कितैवेयम् अनित्यता समागम्य मां विनाशयेत् । अतः पुत्रम् अभिषिक्तं द्रष्टुम् इच्छामीति । अमात्याः प्रोचुः । यद् आज्ञापयति देव इति ॥ अथ समुच्छ्रितकाञ्चनतोरणे गृहवरे वरतूर्यपटुध्वनौ । अभिषिषेच सुतं सुतवत्सलः क्षितिपतिः क्षितिपालनमस्कृतः

rājovāca | na khalv evaṃ yathā bhavantas tarkayantīti | amātyāḥ punar ūcuḥ | ko 'bhiprāyo devasya | rājovāca | duḥsvapnadarśanād āgatāśaṅko 'ham evaṃ tarkayāmi | kadā cid atarkitaiveyam anityatā samāgamya māṃ vināśayet | ataḥ putram abhiṣiktaṃ draṣṭum icchāmīti | amātyāḥ procuḥ | yad ājñāpayati deva iti || atha samucchritakāñcanatoraṇe gṛhavare varatūryapaṭudhvanau / abhiṣiṣeca sutaṃ sutavatsalaḥ kṣitipatiḥ kṣitipālanamaskṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स कुमारः पितरम् आगम्योवाच । आज्ञापयतु तातः कथं मया व्यवहर्तव्यम् इति । राजोवाच । श्रूयतां वत्स । सर्वथा न कदा चिद् आयुष्मता प्रणयिणाम् उपरि निरादरेण भवितव्यम् इति । पश्य ॥ निन्दाहेतुः सद्गतीनां निरोद्धा शून्यागारं जालिनीयातुधान्याः । श्रेयःसेतुध्वंसनो ऽम्भःप्रवाहो लोभान्धानां मत्सरो वैरिभूतः

atha sa kumāraḥ pitaram āgamyovāca | ājñāpayatu tātaḥ kathaṃ mayā vyavahartavyam iti | rājovāca | śrūyatāṃ vatsa | sarvathā na kadā cid āyuṣmatā praṇayiṇām upari nirādareṇa bhavitavyam iti | paśya || nindāhetuḥ sadgatīnāṃ niroddhā śūnyāgāraṃ jālinīyātudhānyāḥ / śreyaḥsetudhvaṃsano 'mbhaḥpravāho lobhāndhānāṃ matsaro vairibhūtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं नीचाः स्वापतेयप्रसक्ता दग्ध्वात्मा(१७ब्)नं मत्सराज्याशनेन । भ्रूभङ्गार्चिर्ज्वालरूक्षैर् वचोभिर् नास्तीत्य् अन्ते याचितारं दहन्ते

pūrvaṃ nīcāḥ svāpateyaprasaktā dagdhvātmā(17b)naṃ matsarājyāśanena / bhrūbhaṅgārcirjvālarūkṣair vacobhir nāstīty ante yācitāraṃ dahante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते धीमन्तस् ते सुजन्मान ऽ; जन्मान्यत्वे ते न पश्यन्त्य् अपायान् । नीतो नात्मा यैर् अयं दुःखहेतोर् वल्मीकत्वं मत्सराशीविषस्य

te dhīmantas te sujanmāna '; janmānyatve te na paśyanty apāyān / nīto nātmā yair ayaṃ duḥkhahetor valmīkatvaṃ matsarāśīviṣasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इभ्यो ऽपि प्रतिषेधपांसुमलिनां यो वक्ति दैन्यां गिरं दूरात् तं जनम् अर्थिनः परिहरन्त्य् आशाविसंवादकम् । तृष्णाशोषिततालवो ऽपि पथिका न स्नानपानक्रियाः कुर्वन्त्य् अप्य् अमले जनङ्गमगृहद्वारोदपानाम्भसि

ibhyo 'pi pratiṣedhapāṃsumalināṃ yo vakti dainyāṃ giraṃ dūrāt taṃ janam arthinaḥ pariharanty āśāvisaṃvādakam / tṛṣṇāśoṣitatālavo 'pi pathikā na snānapānakriyāḥ kurvanty apy amale janaṅgamagṛhadvārodapānāmbhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घैः श्मश्रुभिर् अन्धकारवदना दूरप्रविष्टेक्षणाः वार्यन्ते पुरुषैर् उपात्तलगुडैः प्रेता यद् अम्भोऽर्थिनः । तत्त्वज्ञस् तद् उवाच मत्सरफलं बन्धुः प्रजानाम् जिनः संचिन्त्येति परोपकारविमुखी पुंसा न क्ऽ; मतिः

dīrghaiḥ śmaśrubhir andhakāravadanā dūrapraviṣṭekṣaṇāḥ vāryante puruṣair upāttalaguḍaiḥ pretā yad ambho'rthinaḥ / tattvajñas tad uvāca matsaraphalaṃ bandhuḥ prajānām jinaḥ saṃcintyeti paropakāravimukhī puṃsā na k'; matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च वत्स । लोके बहुमानम् इच्छता त्वया सत्यत्यागश्रमादाक्षिण्यादिभिर् गुणमणिभिर् आत्माभ्यलङ्कर्तव्यः ॥ गुणीयन्तः शान्ता जगदहितविच्छेदपटवो विरूढप्रेमाणो गुणिषु सुधियः सूनृतगिरः । परिष्वक्ता लक्ष्म्या न च मदकलङ्केन मलिना निलीयन्ते पुम्भिः पुरुषगणनादौ सुपुरुषाः

api ca vatsa | loke bahumānam icchatā tvayā satyatyāgaśramādākṣiṇyādibhir guṇamaṇibhir ātmābhyalaṅkartavyaḥ || guṇīyantaḥ śāntā jagadahitavicchedapaṭavo virūḍhapremāṇo guṇiṣu sudhiyaḥ sūnṛtagiraḥ / pariṣvaktā lakṣmyā na ca madakalaṅkena malinā nilīyante pumbhiḥ puruṣagaṇanādau supuruṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धुरां ये वोढारः सकलजगदाधिश्रमनुदो धियो येषां स्वच्छा रुच इव मणीनां वितमसः । प्रियं कर्तुं वाञ्छन्त्य् असुभिर् अपि ये च प्रणयिनां कथं ते नाधेयाः प्रथमगणनायां गुणवताम्

dhurāṃ ye voḍhāraḥ sakalajagadādhiśramanudo dhiyo yeṣāṃ svacchā ruca iva maṇīnāṃ vitamasaḥ / priyaṃ kartuṃ vāñchanty asubhir api ye ca praṇayināṃ kathaṃ te nādheyāḥ prathamagaṇanāyāṃ guṇavatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च भवता प्रचुरपुरुषेणेव गुणवत्स्व् अनादरेण भवितव्यम् । पश्य ॥ अनुष्णांशुं दृष्ट्वा गुणिनम् इव संप्राप्तम् अतिथिं पयोवृद्ध्या सिन्धुः प्रथयति मुहुः संभ्रमम् इव । न वर्धन्ते तोयान्य् उदयवति तत्रैव सरसां प्रमोदाविर्भावो महति महताम् एव भवति

na ca bhavatā pracurapuruṣeṇeva guṇavatsv anādareṇa bhavitavyam | paśya || anuṣṇāṃśuṃ dṛṣṭvā guṇinam iva saṃprāptam atithiṃ payovṛddhyā sindhuḥ prathayati muhuḥ saṃbhramam iva / na vardhante toyāny udayavati tatraiva sarasāṃ pramodāvirbhāvo mahati mahatām eva bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रकाशीभवदुडुगणशबले नभसि रचितशशिविशेषकायां पूर्वस्यां दिशि शलभकुलपतनविचलितदीपशिखाङ्गुलीसंतर्जितेनेव नवजलनीलावभासा तमसा विमुक्तान्तरेषु भवनेषु वासयष्टिविलीननिश्चलेषु ताम्रचूलेष्व् अगुरुधूपामोदाधिवासितेषु विलेपनव्यापारचलितमुखरवलयालङ्कृतहस्तपद्माभिर् अबलाभिर् अध्यासितमृदुशयनीयतलेषु वासगृहेषु प्रविरलजनक्रयविक्रयायां क्व चिद् अपि वीथीयमानापणावीथ्यां बोधिसत्त्वस् तनयम् अनुशिष्य दीपिकालोकावभास्यमानालेख्यशोभां भवनस्योत्तमां भुवम् आरुह्य विसर्जितसर्वान्तःपुरजनस् तस्यां वराणसायां नद्याम् आत्मानं मुमुक्षुर् एवम् उवाच ॥ अस्यां नद्यां महाकायः सितरत्नामलाम्भसि । रोहीतः स्याम् अहं मत्स्यो लोकस्य व्याधिशान्तये

atha prakāśībhavaduḍugaṇaśabale nabhasi racitaśaśiviśeṣakāyāṃ pūrvasyāṃ diśi śalabhakulapatanavicalitadīpaśikhāṅgulīsaṃtarjiteneva navajalanīlāvabhāsā tamasā vimuktāntareṣu bhavaneṣu vāsayaṣṭivilīnaniścaleṣu tāmracūleṣv agurudhūpāmodādhivāsiteṣu vilepanavyāpāracalitamukharavalayālaṅkṛtahastapadmābhir abalābhir adhyāsitamṛduśayanīyataleṣu vāsagṛheṣu praviralajanakrayavikrayāyāṃ kva cid api vīthīyamānāpaṇāvīthyāṃ bodhisattvas tanayam anuśiṣya dīpikālokāvabhāsyamānālekhyaśobhāṃ bhavanasyottamāṃ bhuvam āruhya visarjitasarvāntaḥpurajanas tasyāṃ varāṇasāyāṃ nadyām ātmānaṃ mumukṣur evam uvāca || asyāṃ nadyāṃ mahākāyaḥ sitaratnāmalāmbhasi / rohītaḥ syām ahaṃ matsyo lokasya vyādhiśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रजार्थं परिवर्धितोदयां दयाविशेषानुगतां गुणातनुम् । तनुं मुमोच स्फुरिताकुलाम्बरां वराणसायां सरिति क्षितीश्वरः

iti prajārthaṃ parivardhitodayāṃ dayāviśeṣānugatāṃ guṇātanum / tanuṃ mumoca sphuritākulāmbarāṃ varāṇasāyāṃ sariti kṣitīśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भूपतिः स विरराज पयसि निपतन् स्वमन्दिरात् । कल्पतरुर् इव सुमेरुतटात् त्रिदशेश्वरद्विप[महा]विषाणघट्टितः

atha bhūpatiḥ sa virarāja payasi nipatan svamandirāt / kalpatarur iva sumerutaṭāt tridaśeśvaradvipa[mahā]viṣāṇaghaṭṭitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतिते ऽथ भूभुजि समीरलुलितधवलाकुलाम्बरे । वारि चलितशफरीनिवहं (१८अ) चलचक्रवाकमुदलङ्घयत् तटं

patite 'tha bhūbhuji samīralulitadhavalākulāmbare / vāri calitaśapharīnivahaṃ (18a) calacakravākamudalaṅghayat taṭaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यां स नद्यां पतितः क्षणेन समुत्थिताम्बुध्वनिभीषणायाम् । हिमाद्रिसानोर् अनुरूपकायो रोहीतमत्स्यः समभून् नरेन्द्रः

tasyāṃ sa nadyāṃ patitaḥ kṣaṇena samutthitāmbudhvanibhīṣaṇāyām / himādrisānor anurūpakāyo rohītamatsyaḥ samabhūn narendraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स च महात्मा सितसिकतामनोहरं पुलिनम् उत्तीर्य यदि माम् अयं जनकायः प्राणेभ्यो वियोजयेत् ततो दुष्कृतफलेन युक्तो दुर्गतिपरायणः स्याद् इति । तद् इदम् अत्र प्राप्तकालं स्वयम् एव सर्वेन्द्रियनिरोधं कृत्वा जीवितं परित्यक्ष्यामीति विचिन्त्य प्राणान् अत्याक्षीत् । अथ कलुषसलिलाभिषिक्तसितद्विरदकुम्भाकृताव् अस्तगिरिशिखरावलम्बिनि शिशिरांशौ प्रतनुपांसूपदिग्धस्फटिकमणिनिभासु प्रविरलीभवन्तीषु तारासु । संमीलत्सु कुमुदगहनेषु विनिद्रीभवत्सु कमलाकरेषु हरितालरसेनेव बालातपेन परिच्छुरितेषु गिरिशिखरेषु नरपतिशून्यं शयनं शयनपालिकाजनाद् उपलभ्यामात्याः । क्व पुना राजा गतः स्याद् इति भवनसमीपजातम् उपवनम् आलोक्य समन्ततः परिभ्रमन्तो ददृशुर् वराणसायाः समुद्रपत्याः पुलिने मुक्ताराशिम् इव दीर्घीकृतं रोहीतमत्स्यम् । ते च शुश्रुवुर् अदृश्यवपुषो गगनस्थस्य दिवौकसो गम्भीरां भारतीम् ॥ आतङ्कदुःखविच्छित्त्यै जनस्यास्य स भूपतिः । मुक्त्वात्मानं नदीतोये गतो रोहीतमत्स्यताम्

sa ca mahātmā sitasikatāmanoharaṃ pulinam uttīrya yadi mām ayaṃ janakāyaḥ prāṇebhyo viyojayet tato duṣkṛtaphalena yukto durgatiparāyaṇaḥ syād iti | tad idam atra prāptakālaṃ svayam eva sarvendriyanirodhaṃ kṛtvā jīvitaṃ parityakṣyāmīti vicintya prāṇān atyākṣīt | atha kaluṣasalilābhiṣiktasitadviradakumbhākṛtāv astagiriśikharāvalambini śiśirāṃśau pratanupāṃsūpadigdhasphaṭikamaṇinibhāsu praviralībhavantīṣu tārāsu | saṃmīlatsu kumudagahaneṣu vinidrībhavatsu kamalākareṣu haritālaraseneva bālātapena paricchuriteṣu giriśikhareṣu narapatiśūnyaṃ śayanaṃ śayanapālikājanād upalabhyāmātyāḥ | kva punā rājā gataḥ syād iti bhavanasamīpajātam upavanam ālokya samantataḥ paribhramanto dadṛśur varāṇasāyāḥ samudrapatyāḥ puline muktārāśim iva dīrghīkṛtaṃ rohītamatsyam | te ca śuśruvur adṛśyavapuṣo gaganasthasya divaukaso gambhīrāṃ bhāratīm || ātaṅkaduḥkhavicchittyai janasyāsya sa bhūpatiḥ / muktvātmānaṃ nadītoye gato rohītamatsyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ते ऽमात्यास् तच् छ्रुत्वा शोकदुःखव्यथितमनस इदम् ऊचुः । अहो करुणया राजानम् आत्मानं सत्त्वहितार्थम् एव परित्याजयन्त्या सकला वसुधेयम् अनाथीकृतेति बहुविधम् इति विलप्य शून्यमनसः स्वान् आलयान् अभिजग्मुः ॥ उपलभ्य च वृत्तान्तम् अमात्येभ्यस् तम् आकुला । देवी प्रस्रुतबाष्पाक्षी व्यलपत् तस्य भूपतेः

atha te 'mātyās tac chrutvā śokaduḥkhavyathitamanasa idam ūcuḥ | aho karuṇayā rājānam ātmānaṃ sattvahitārtham eva parityājayantyā sakalā vasudheyam anāthīkṛteti bahuvidham iti vilapya śūnyamanasaḥ svān ālayān abhijagmuḥ || upalabhya ca vṛttāntam amātyebhyas tam ākulā / devī prasrutabāṣpākṣī vyalapat tasya bhūpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुते ऽपि नाम त्वयि लोकबान्धवे स्वयं गतो ऽसाव् इति भूपतिर् दिवम् । तथापि चानिष्ठितिदुःखभागिनीं जिजीविषा मां न विहातुम् इच्छति

śrute 'pi nāma tvayi lokabāndhave svayaṃ gato 'sāv iti bhūpatir divam / tathāpi cāniṣṭhitiduḥkhabhāginīṃ jijīviṣā māṃ na vihātum icchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तवानुकम्पासुकुमारचेतसो न जातु रूक्षं हृदयं द्विषत्य् अपि । इमं विहायानुगतं विनागसा गतो ऽसि कस्माद् अनुरागिणं जनम्

tavānukampāsukumāracetaso na jātu rūkṣaṃ hṛdayaṃ dviṣaty api / imaṃ vihāyānugataṃ vināgasā gato 'si kasmād anurāgiṇaṃ janam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमुञ्च हे चण्डि रुषं महीयसीम् इति ब्रुवाणः प्रमदाजनाग्रहः । अकारणेर्ष्याकुपिताम् अधोमुखीं प्रसादयिष्यत्य् उपगम्य को ऽद्य माम्

vimuñca he caṇḍi ruṣaṃ mahīyasīm iti bruvāṇaḥ pramadājanāgrahaḥ / akāraṇerṣyākupitām adhomukhīṃ prasādayiṣyaty upagamya ko 'dya mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधाय कर्णे विकचम् नवोत्पलं निवेश्य चारून् अलकांस् तरङ्गिणः । मनोहरम् मण्डनभूमिकास्थितः क्रमेण को मे तिलकं करिष्यति

vidhāya karṇe vikacam navotpalaṃ niveśya cārūn alakāṃs taraṅgiṇaḥ / manoharam maṇḍanabhūmikāsthitaḥ krameṇa ko me tilakaṃ kariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकारि येनाङ्कनिवेशलालिता प्रियेव या रागवती प्रियेण मे । चिराय सा तेन विनाद्य वल्लकी भविष्यति ध्यानवतीव कुक्कुहा

akāri yenāṅkaniveśalālitā priyeva yā rāgavatī priyeṇa me / cirāya sā tena vinādya vallakī bhaviṣyati dhyānavatīva kukkuhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य ऊढवांस् तस्य मुखेन्दुशोभया स्थितैकपद्मस्य जलस्य तुल्यताम् । स एव शोकाद् इव हा भविष्यति प्रभातचन्द्राकृतिर् एस दर्पणः

ya ūḍhavāṃs tasya mukhenduśobhayā sthitaikapadmasya jalasya tulyatām / sa eva śokād iva hā bhaviṣyati prabhātacandrākṛtir esa darpaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोहरं पञ्जरमध्यवर्तिने प्रदाय तुभ्यं परिणामि जाम्बवम् । शिरीषनिर्यूहनिभं प्रियेण मे विनाद्य कस् त्वां शुक पाठयिष्यति

manoharaṃ pañjaramadhyavartine pradāya tubhyaṃ pariṇāmi jāmbavam / śirīṣaniryūhanibhaṃ priyeṇa me vinādya kas tvāṃ śuka pāṭhayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपेतसख्यः स गतो मम प्रियो न केशपाशेन पुनः प्रयोजनम् । चिराय वैधव्यविधानशंसिनी ममाद्य वेणी किम् इयं न बध्यते

apetasakhyaḥ sa gato mama priyo na keśapāśena punaḥ prayojanam / cirāya vaidhavyavidhānaśaṃsinī mamādya veṇī kim iyaṃ na badhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणाद् अथान्तःपुरसुन्दरीजनो निशम्य देव्याः परिदेवनाम् इति । विसर्जितादर्शविलोकनादरो मनोहरां मण्डन(१८ब्)रसिकां जहौ

kṣaṇād athāntaḥpurasundarījano niśamya devyāḥ paridevanām iti / visarjitādarśavilokanādaro manoharāṃ maṇḍana(18b)rasikāṃ jahau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहाय का चिन् नयनान्तसङ्गिनीं द्रुतं शलाकां नयनाञ्जनोत्सुका । विषादवत्य् अर्धसमाप्तम् अङ्गना व्यनीनिजद् बाष्पवती विशेषकम्

vihāya kā cin nayanāntasaṅginīṃ drutaṃ śalākāṃ nayanāñjanotsukā / viṣādavaty ardhasamāptam aṅganā vyanīnijad bāṣpavatī viśeṣakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकासिनीं केसरपुष्पमालिकां शिरोरुहेभ्यः परिमुच्य विक्लवा । सुगन्धिम् अन्या कणभेदपिञ्जरां व्ययुक्त का चित् सहकारमञ्जरीम्

vikāsinīṃ kesarapuṣpamālikāṃ śiroruhebhyaḥ parimucya viklavā / sugandhim anyā kaṇabhedapiñjarāṃ vyayukta kā cit sahakāramañjarīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलोलमालाभरणाकुलांशुका निपेतुर् अन्याः कुटिलाकुलालकाः । भ्रमद्द्विरेफाः प्रलयानिलाहता मनोहराः कल्पलता इव स्त्रियः

vilolamālābharaṇākulāṃśukā nipetur anyāḥ kuṭilākulālakāḥ / bhramaddvirephāḥ pralayānilāhatā manoharāḥ kalpalatā iva striyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशम्य काश् चित् परिचारिकाजनात् सबाष्पनेत्राः क्षितिपस्य पञ्चताम् । प्रदोषपद्मिन्य इवानिलाकुला निपत्य भूमाउ निमिमीलुर् अङ्गनाः

niśamya kāś cit paricārikājanāt sabāṣpanetrāḥ kṣitipasya pañcatām / pradoṣapadminya ivānilākulā nipatya bhūmāu nimimīlur aṅganāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्या शनैः परिजनेन विलोक्यमानम् आलिख्य तं नरपतिं विजितेन्दुकीर्तिम् । उत्सङ्गसंस्थम् अबला रुदती विषादात् तत्याज चित्रफलकं सह वर्तकाभिः

anyā śanaiḥ parijanena vilokyamānam ālikhya taṃ narapatiṃ vijitendukīrtim / utsaṅgasaṃstham abalā rudatī viṣādāt tatyāja citraphalakaṃ saha vartakābhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केशान् विलुच्य सुरभीन् परिलूनसूत्रैः फुल्लैः क्व चित् प्रविरलैः कुसुमैः परीतान् । काश् चिद् विभिन्नवलयैः कमलाभिताम्रैर् आजघ्निरे मुहुर् उरांसि करैस् तरुण्यः

keśān vilucya surabhīn parilūnasūtraiḥ phullaiḥ kva cit praviralaiḥ kusumaiḥ parītān / kāś cid vibhinnavalayaiḥ kamalābhitāmrair ājaghnire muhur urāṃsi karais taruṇyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.