Narayana: Hitopadesa 2

--ओ)०(ओ-- इइ। सुहृद्-भेदः अथ राज-पुत्रा ऊचुः-आर्य ! मित्रलाभः श्रुतस् तावद् अस्माभिः । इदानीं सुहृद्-भेदं श्रोतुम् इच्छामः । विष्णुशर्मोवाच-सुहृद्-भेदं तावच् छृणुत, यस्यायम् आद्यः श्लोकः- वर्धमानो महान् स्नेहो मृगेन्द्र-वृषयोर् वने । पिशुनेनातिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः

--o)0(o-- ii. suhṛd-bhedaḥ atha rāja-putrā ūcuḥ-ārya ! mitralābhaḥ śrutas tāvad asmābhiḥ | idānīṃ suhṛd-bhedaṃ śrotum icchāmaḥ | viṣṇuśarmovāca-suhṛd-bhedaṃ tāvac chṛṇuta, yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ- vardhamāno mahān sneho mṛgendra-vṛṣayor vane | piśunenātilubdhena jambukena vināśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज-पुत्रैर् उक्तम्-कथम् एतत् ? विष्णुशर्मा कथयति-अस्ति दक्षिणा-पथे सुवर्णवती नाम नगरी । तत्र वर्धमानो नाम वणिग् निवसति । तस्य प्रचुरेऽपि वित्तेऽ परान् बन्धून् अतिसमृद्धान् समीक्ष्य पुनर् अर्थ-वृद्धिः करणीयेति मतिर् बभूव । यतः, अधो ऽधः पश्यतः कस्य महिमा नोपचीयते । उपर्य् उपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति

rāja-putrair uktam-katham etat ? viṣṇuśarmā kathayati-asti dakṣiṇā-pathe suvarṇavatī nāma nagarī | tatra vardhamāno nāma vaṇig nivasati | tasya pracure'pi vitte' parān bandhūn atisamṛddhān samīkṣya punar artha-vṛddhiḥ karaṇīyeti matir babhūva | yataḥ, adho 'dhaḥ paśyataḥ kasya mahimā nopacīyate | upary upari paśyantaḥ sarva eva daridrati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- ब्रह्महापि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुलं धनम् । शशिनस् तुल्य-वंशो ऽपि निर्धनः परिभूयते

aparaṃ ca- brahmahāpi naraḥ pūjyo yasyāsti vipulaṃ dhanam | śaśinas tulya-vaṃśo 'pi nirdhanaḥ paribhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- अव्यवसायिनम् अलसं दैव-परं सहसाच् च परिहीणम् । प्रमदेव हि वृद्ध-पतिं नेच्छत्य् अवगूहितुं लक्ष्मीः

anyac ca- avyavasāyinam alasaṃ daiva-paraṃ sahasāc ca parihīṇam | pramadeva hi vṛddha-patiṃ necchaty avagūhituṃ lakṣmīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- आलस्यं स्त्री-सेवा स-रोगता जन्म-भूमि-वात्सल्यम् । सन्तोषो भीरुत्वं षड् व्याघाता महत्त्वस्य

kiṃ ca- ālasyaṃ strī-sevā sa-rogatā janma-bhūmi-vātsalyam | santoṣo bhīrutvaṃ ṣaḍ vyāghātā mahattvasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- सम्पदा सुस्थिरं-मन्यो भवति स्वल्पयापि यः । कृतकृत्यो विधिर् मन्ये न वर्धयति तस्य ताम्

yataḥ- sampadā susthiraṃ-manyo bhavati svalpayāpi yaḥ | kṛtakṛtyo vidhir manye na vardhayati tasya tām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- निरुत्साहं निरानन्दं निर्वीर्यम् अरि-नन्दनम् । मा स्म सीमन्तिनी काचिज् जनयेत् पुत्रम् ईदृशम्

aparaṃ ca- nirutsāhaṃ nirānandaṃ nirvīryam ari-nandanam | mā sma sīmantinī kācij janayet putram īdṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा चोक्तम्- अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेत् प्रयत्नतः । रक्षितं वर्धयेच् चैव वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत्

tathā coktam- alabdhaṃ caiva lipseta labdhaṃ rakṣet prayatnataḥ | rakṣitaṃ vardhayec caiva vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो ऽलब्धम् इच्छतो ऽर्थ-योगाद् अर्थस्य प्राप्तिर् एव । लब्धस्याप्य् अरक्षितस्य निधेर् अपि स्वयं विनाशः । अपि च, अवर्धमानश् चार्थः काले स्वल्प-व्ययो ऽप्य् अञ्जनवत् क्षयम् एति । नौपभुज्यमानश् च निष्प्रयोजन एव सः । तथा चोक्तम्- धनेन किं यो न ददाति नाश्नुते बलेन किं यश् च रिपून् न बाधते । श्रुतेन किं यो न च धर्मम् आचरेत् किम् आत्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत्

yato 'labdham icchato 'rtha-yogād arthasya prāptir eva | labdhasyāpy arakṣitasya nidher api svayaṃ vināśaḥ | api ca, avardhamānaś cārthaḥ kāle svalpa-vyayo 'py añjanavat kṣayam eti | naupabhujyamānaś ca niṣprayojana eva saḥ | tathā coktam- dhanena kiṃ yo na dadāti nāśnute balena kiṃ yaś ca ripūn na bādhate | śrutena kiṃ yo na ca dharmam ācaret kim ātmanā yo na jitendriyo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः, जल-बिन्दु-निपातेन क्रमशः पूर्यते घटः । स हेतुः सर्व-विद्यानां धर्मस्य च धनस्य च

yataḥ, jala-bindu-nipātena kramaśaḥ pūryate ghaṭaḥ | sa hetuḥ sarva-vidyānāṃ dharmasya ca dhanasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानोपभोग-रहिता दिवसा यस्य यान्ति वै । स कर्म-कार-भस्त्रेव श्वसन्न् अपि न जीवति

dānopabhoga-rahitā divasā yasya yānti vai | sa karma-kāra-bhastreva śvasann api na jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति संचिन्त्य नन्दक-सजीवक-नामानौ वृषभौ धुरि नियोज्य शकटं नानाविध-द्रव्य-पूर्णं कृत्वा वाणिज्येन गतः कश्मीरं प्रति । अन्यच् च- अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य च सञ्चयम् । अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद् दानाध्ययन-कर्मभिः

iti saṃcintya nandaka-sajīvaka-nāmānau vṛṣabhau dhuri niyojya śakaṭaṃ nānāvidha-dravya-pūrṇaṃ kṛtvā vāṇijyena gataḥ kaśmīraṃ prati | anyac ca- añjanasya kṣayaṃ dṛṣṭvā valmīkasya ca sañcayam | avandhyaṃ divasaṃ kuryād dānādhyayana-karmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- को ऽतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रिय-वादिनाम्

yataḥ- ko 'tibhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām | ko videśaḥ savidyānāṃ kaḥ paraḥ priya-vādinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गच्छतस् तस्य सुदुर्ग-नाम्नि महारण्ये सञ्जीवको भग्न-जानुर् निपतितः । तम् आलोक्य वर्धमानो ऽचिन्तयत्- करोतु नाम नीति-ज्ञो व्यवसायम् इतस् ततः । फलं पुनस् तद् एव स्याद् यद् विधेर् मनसि स्थितम्

atha gacchatas tasya sudurga-nāmni mahāraṇye sañjīvako bhagna-jānur nipatitaḥ | tam ālokya vardhamāno 'cintayat- karotu nāma nīti-jño vyavasāyam itas tataḥ | phalaṃ punas tad eva syād yad vidher manasi sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किन्तु- विस्मयः सर्वथा हेयः प्रत्यूहः सर्व-कर्मणाम् । तस्माद् विस्मयम् उत्सृज्य साध्ये सिद्धिर् विधीयताम्

kintu- vismayaḥ sarvathā heyaḥ pratyūhaḥ sarva-karmaṇām | tasmād vismayam utsṛjya sādhye siddhir vidhīyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति संचिन्त्य संजीवकं तत्र परित्यज्य वर्धमानः पुनः स्वयं धर्मपुरं नाम नगरं गत्वा महाकायम् अन्यं वृषभम् एकं समानीय धुरि नियोज्य चलितः । ततः संजीवको ऽपि कथं कथम् अपि खुर-त्रये भरं कृत्वोत्थितः । यतः- निमग्नस्य पयो-राशौ पर्वतात् पतितस्य च । तक्षकेणापि दष्टस्य आयुर् मर्माणि रक्षति

iti saṃcintya saṃjīvakaṃ tatra parityajya vardhamānaḥ punaḥ svayaṃ dharmapuraṃ nāma nagaraṃ gatvā mahākāyam anyaṃ vṛṣabham ekaṃ samānīya dhuri niyojya calitaḥ | tataḥ saṃjīvako 'pi kathaṃ katham api khura-traye bharaṃ kṛtvotthitaḥ | yataḥ- nimagnasya payo-rāśau parvatāt patitasya ca | takṣakeṇāpi daṣṭasya āyur marmāṇi rakṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाकाले मिर्यते जन्तुर् विद्धः शर-शतैर् अपि । कुशाग्रेणैव संस्पृष्टः प्राप्त-कालो न जीवति

nākāle miryate jantur viddhaḥ śara-śatair api | kuśāgreṇaiva saṃspṛṣṭaḥ prāpta-kālo na jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरक्षितं तिष्ठति दैव-रक्षितं सुरक्षितं दैव-हतं विनश्यति । जीवत्य् अनाथो ऽपि वने विसर्जितः कृत-प्रयत्नो ऽपि गृहे न जीवति

arakṣitaṃ tiṣṭhati daiva-rakṣitaṃ surakṣitaṃ daiva-hataṃ vinaśyati | jīvaty anātho 'pi vane visarjitaḥ kṛta-prayatno 'pi gṛhe na jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दिनेषु गच्छत्सु संजीवकः स्वेच्छाहार-विहारं कृत्वारण्यं भ्राम्यन् हृष्ट-पुष्टाङ्गो बलवन् ननाद । तस्मिन् वने पिङ्गलक-नामा सिंहः स्व-भुजोपार्जित-राज्य-सुखम् अनुभवन् निवसति । तथा चोक्तम्- नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः । विक्रमार्जित-राज्यस्य स्वयम् एव मृगेन्द्रता

tato dineṣu gacchatsu saṃjīvakaḥ svecchāhāra-vihāraṃ kṛtvāraṇyaṃ bhrāmyan hṛṣṭa-puṣṭāṅgo balavan nanāda | tasmin vane piṅgalaka-nāmā siṃhaḥ sva-bhujopārjita-rājya-sukham anubhavan nivasati | tathā coktam- nābhiṣeko na saṃskāraḥ siṃhasya kriyate mṛgaiḥ | vikramārjita-rājyasya svayam eva mṛgendratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चैकदा पिपासाकुलितः पानीयं पातुं यमुना-कच्छम् अगच्छत् । तेन च तत्र सिंहेनाननुभूत-पूर्वकम् अकाल-घन-गर्जितम् इव संजीवक-नर्दितम् अश्रावि । तच् छ्रुत्वा पानीयम् अपीत्वा स-चकितः परिवृत्य स्व-स्थानम् आगत्य किम् इदम् इत्य् आलोचयंस् तूष्णीं स्थितः । स च तथाविधः करट-कदमनकाभ्याम् अस्य मन्त्रि-पुत्राभ्यां दृष्टः । तं तथाविधं दृष्ट्वा दमनकः करटकम् आह-सखे करटक ! किम् इत्य् अयम् उदकार्थी स्वामी पानीयम् अपीत्वा सचकितो मन्दं मन्दम् अवतिष्ठते । करटको ब्रूते-मित्र दमनक ! अस्मन्-मतेनास्य सेवैव न क्रियते । यदि तथा भवति तर्हि किम् अनेन स्वामि-चेष्टानिरूपेणास्माकम् । यतो ऽनेन राज्ञा विनापराधेन चिरम् अवधीरिताभ्याम् आवाभ्यां महद्-दुःखम् अनुभूतम् । सेवया धनम् इच्छद्भिः सेवकैः पश्य यत् कृतम् । स्वातन्त्र्यं यच् छरीरस्य मूढैस् तद् अपि हारितम्

sa caikadā pipāsākulitaḥ pānīyaṃ pātuṃ yamunā-kaccham agacchat | tena ca tatra siṃhenānanubhūta-pūrvakam akāla-ghana-garjitam iva saṃjīvaka-narditam aśrāvi | tac chrutvā pānīyam apītvā sa-cakitaḥ parivṛtya sva-sthānam āgatya kim idam ity ālocayaṃs tūṣṇīṃ sthitaḥ | sa ca tathāvidhaḥ karaṭa-kadamanakābhyām asya mantri-putrābhyāṃ dṛṣṭaḥ | taṃ tathāvidhaṃ dṛṣṭvā damanakaḥ karaṭakam āha-sakhe karaṭaka ! kim ity ayam udakārthī svāmī pānīyam apītvā sacakito mandaṃ mandam avatiṣṭhate | karaṭako brūte-mitra damanaka ! asman-matenāsya sevaiva na kriyate | yadi tathā bhavati tarhi kim anena svāmi-ceṣṭānirūpeṇāsmākam | yato 'nena rājñā vināparādhena ciram avadhīritābhyām āvābhyāṃ mahad-duḥkham anubhūtam | sevayā dhanam icchadbhiḥ sevakaiḥ paśya yat kṛtam | svātantryaṃ yac charīrasya mūḍhais tad api hāritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- शीत-वातातप-क्लेशान् सहन्ते यान् पराश्रिताः । तद्-अंशेनापि मेधावी तपस् तप्त्वा मुखी भवेत्

aparaṃ ca- śīta-vātātapa-kleśān sahante yān parāśritāḥ | tad-aṃśenāpi medhāvī tapas taptvā mukhī bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- एतावज् जन्मसाफल्यं देहिनाम् इह देहिषु । प्राणैर् अर्थैर् धिया वाचा श्रेय एवाचरेत् सदा

anyac ca- etāvaj janmasāphalyaṃ dehinām iha dehiṣu | prāṇair arthair dhiyā vācā śreya evācaret sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर । इति वित्रस्त-सारङ्ग-नेत्रया को न वञ्चितः

aparaṃ ca- ehi gaccha patottiṣṭha vada maunaṃ samācara | iti vitrasta-sāraṅga-netrayā ko na vañcitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- अबुधैर् अर्थ-लाभाय पण्य-स्त्रीभिर् इव स्वयम् । आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणी-कृतः

kiṃ ca- abudhair artha-lābhāya paṇya-strībhir iva svayam | ātmā saṃskṛtya saṃskṛtya paropakaraṇī-kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- या प्रकृत्यैव चपला निपतत्य् अशुचाव् अपि । स्वामिनो बहु मन्यन्ते दृष्टिं ताम् अपि सेवकाः

kiṃ ca- yā prakṛtyaiva capalā nipataty aśucāv api | svāmino bahu manyante dṛṣṭiṃ tām api sevakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- मौनान् मूर्खः प्रवचन-पटुर् बातुलो जल्पको वा क्षान्त्या भीरुर् यदि न सहते प्रायशो नाभिजातः । धृष्टः पार्श्वे वसति नियतं दूरतश् चाप्रगल्भः सेवा-धर्मः परम-गहनो योगिनाम् अप्य् अगम्यः

aparaṃ ca- maunān mūrkhaḥ pravacana-paṭur bātulo jalpako vā kṣāntyā bhīrur yadi na sahate prāyaśo nābhijātaḥ | dhṛṣṭaḥ pārśve vasati niyataṃ dūrataś cāpragalbhaḥ sevā-dharmaḥ parama-gahano yoginām apy agamyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषतश् च- प्रणमत्य् उन्नति-हेतोर् जीवित-हेतोर् विमुञ्चति प्राणान् । दुःखीयति सुख-हेतोः को मूढः सेवकाद् अन्यः

viśeṣataś ca- praṇamaty unnati-hetor jīvita-hetor vimuñcati prāṇān | duḥkhīyati sukha-hetoḥ ko mūḍhaḥ sevakād anyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमनको ब्रूते-मित्र सर्वथा मनसापि नैतत् कर्तव्यम्, यतः- कथं नाम न सेव्यन्ते यत्नतः परमेश्वराः । अचिरेणैव ये तुष्टाः पूरयन्ति मनोरथान्

damanako brūte-mitra sarvathā manasāpi naitat kartavyam, yataḥ- kathaṃ nāma na sevyante yatnataḥ parameśvarāḥ | acireṇaiva ye tuṣṭāḥ pūrayanti manorathān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- कुतः सेवा-विहीनानां चामरोद्धूत-सम्पदः । उद्दण्ड-धवल-च्छत्रं वाजि-वारण-वाहिनी

anyac ca- kutaḥ sevā-vihīnānāṃ cāmaroddhūta-sampadaḥ | uddaṇḍa-dhavala-cchatraṃ vāji-vāraṇa-vāhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटको ब्रूते-तथापि किम् अनेनास्माकं व्यापारेण । यतो ऽव्यापारेषु व्यापारः सर्वथा परिहरणीयः । पश्य- अव्यापरेषु व्यापारं यो नरः कर्तुम् इच्छति । स एव निधनं याति कीलोत्पटीव वानरः

karaṭako brūte-tathāpi kim anenāsmākaṃ vyāpāreṇa | yato 'vyāpāreṣu vyāpāraḥ sarvathā pariharaṇīyaḥ | paśya- avyāpareṣu vyāpāraṃ yo naraḥ kartum icchati | sa eva nidhanaṃ yāti kīlotpaṭīva vānaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमनकः पृच्छति--कथम् एतत् ? करकटः कथयति- कथा १ अस्ति मगध-देशे धर्मारण्य-संनिहित-वसुधायां शुभदत्त-नाम्ना कायस्थेन विहारः कर्तुम् आरब्धः । तत्र करपत्रदार्य-माणैक-स्तम्भस्य कियद् दूरस्फाटितस्य काष्ठ-खण्ड-द्वय-मध्ये कीलकः सूत्र-धारेण निहितः । तत्र बलवान् वानर-यूथः क्रीडन्न् आगतः । एको वानरः काल-प्रेरित इव तं कीलकं हस्ताभ्यां धृत्वोपविष्टम् । अनन्तरं स च सहज-चपलतया महता प्रयत्नेन तं कीलकम् आकृष्टवान् । आकृष्टे च कीलके चूर्णिताण्ड-द्वयः पञ्चत्वं गतः । अतो ऽहं ब्रवीमि-अव्यापरेषु व्यापारम् इत्य् आदि । दमनको ब्रूते-तथापि स्वामि-चेष्टा-निरूपणं सेवकेनावश्यं करणीयम् । करटको ब्रूते-सर्वस्मिन्न् अधिकारे य एव नियुक्तः प्रधान-मन्त्री स करोतु । यतो ऽनुजीविना पराधिकार-चर्चा सर्वथा न कर्तव्या । पश्य- पराधिकार-चर्चा यः कुर्यात् स्वामि-हितेच्छया । स विषीदति चीत्काराद् गर्दभस् ताडितो यथा

damanakaḥ pṛcchati--katham etat ? karakaṭaḥ kathayati- kathā 1 asti magadha-deśe dharmāraṇya-saṃnihita-vasudhāyāṃ śubhadatta-nāmnā kāyasthena vihāraḥ kartum ārabdhaḥ | tatra karapatradārya-māṇaika-stambhasya kiyad dūrasphāṭitasya kāṣṭha-khaṇḍa-dvaya-madhye kīlakaḥ sūtra-dhāreṇa nihitaḥ | tatra balavān vānara-yūthaḥ krīḍann āgataḥ | eko vānaraḥ kāla-prerita iva taṃ kīlakaṃ hastābhyāṃ dhṛtvopaviṣṭam | anantaraṃ sa ca sahaja-capalatayā mahatā prayatnena taṃ kīlakam ākṛṣṭavān | ākṛṣṭe ca kīlake cūrṇitāṇḍa-dvayaḥ pañcatvaṃ gataḥ | ato 'haṃ bravīmi-avyāpareṣu vyāpāram ity ādi | damanako brūte-tathāpi svāmi-ceṣṭā-nirūpaṇaṃ sevakenāvaśyaṃ karaṇīyam | karaṭako brūte-sarvasminn adhikāre ya eva niyuktaḥ pradhāna-mantrī sa karotu | yato 'nujīvinā parādhikāra-carcā sarvathā na kartavyā | paśya- parādhikāra-carcā yaḥ kuryāt svāmi-hitecchayā | sa viṣīdati cītkārād gardabhas tāḍito yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमनकः पृच्छति--कथम् एतत् ? करटको ब्रूते- कथा २ अस्ति वाराणस्यां कर्पूर-पटको नाम रजकः । स रात्रौ गाढ-निद्रायां प्रसुप्तः । तद्-अनन्तरं तद्-गृह-द्रव्याणि हर्तुं चौरः प्रविष्टः । तस्य प्राङ्गणे गर्दभो बद्धस् तिष्ठति । कुक्कुरश् चोपविष्टो ऽस्ति । अथ गर्दभः श्वानम् आह-सखे ! भवतस् तावद् अयं व्यापारः । तत् किम् इति त्वम् उच्चैः शब्दं कृत्वा स्वामिनं न जागरयसि । कुक्कुरो ब्रूते-भद्र ! मम नियोगस्य चर्चा त्वया न कर्तव्या । त्वम् एव किं न जानासि यथा तस्याहर्निशं गृह-रक्षां करोमि । यतो ऽयं चिरान् निर्वृतो ममोपयोगं न जानाति । तेनाधुनापि ममाहार-दाने मन्दादरः । यतो विना विधुर-दर्शनं स्वामिन उपजीविषु मन्दादरा भवन्ति । गर्दभो ब्रूते-शृणु रे बर्बर ! याचते कार्य-काले यः स किं-भृत्यः स किं-सुहृत् । कुक्कुरो ब्रूते- भृत्यान् सम्भाषयेद् यस् तु कार्य-काले स किं-प्रभुः

damanakaḥ pṛcchati--katham etat ? karaṭako brūte- kathā 2 asti vārāṇasyāṃ karpūra-paṭako nāma rajakaḥ | sa rātrau gāḍha-nidrāyāṃ prasuptaḥ | tad-anantaraṃ tad-gṛha-dravyāṇi hartuṃ cauraḥ praviṣṭaḥ | tasya prāṅgaṇe gardabho baddhas tiṣṭhati | kukkuraś copaviṣṭo 'sti | atha gardabhaḥ śvānam āha-sakhe ! bhavatas tāvad ayaṃ vyāpāraḥ | tat kim iti tvam uccaiḥ śabdaṃ kṛtvā svāminaṃ na jāgarayasi | kukkuro brūte-bhadra ! mama niyogasya carcā tvayā na kartavyā | tvam eva kiṃ na jānāsi yathā tasyāharniśaṃ gṛha-rakṣāṃ karomi | yato 'yaṃ cirān nirvṛto mamopayogaṃ na jānāti | tenādhunāpi mamāhāra-dāne mandādaraḥ | yato vinā vidhura-darśanaṃ svāmina upajīviṣu mandādarā bhavanti | gardabho brūte-śṛṇu re barbara ! yācate kārya-kāle yaḥ sa kiṃ-bhṛtyaḥ sa kiṃ-suhṛt | kukkuro brūte- bhṛtyān sambhāṣayed yas tu kārya-kāle sa kiṃ-prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- आश्रितानां भृतौ स्वामि-सेवायां धर्म-सेवने । पुत्रस्योत्पादने चैव न सन्ति प्रतिहस्तकाः

yataḥ- āśritānāṃ bhṛtau svāmi-sevāyāṃ dharma-sevane | putrasyotpādane caiva na santi pratihastakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो गर्दभः स-कोपम् आह-अरे दुष्ट-मते ! पापीयांस् त्वं यद् विपत्तौ स्वामि-कार्ये उपेक्षां करोषि । भवतु तावत् । यथा स्वामी जागरिष्यति, तन् मया कर्तव्यम् । यतः- पृष्ठतः सेवयेद् अर्कं जठरेण हुताशनम् । स्वामिनं सर्व-भावेन परलोकम् अमायया

tato gardabhaḥ sa-kopam āha-are duṣṭa-mate ! pāpīyāṃs tvaṃ yad vipattau svāmi-kārye upekṣāṃ karoṣi | bhavatu tāvat | yathā svāmī jāgariṣyati, tan mayā kartavyam | yataḥ- pṛṣṭhataḥ sevayed arkaṃ jaṭhareṇa hutāśanam | svāminaṃ sarva-bhāvena paralokam amāyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्त्वातीव चीत्कार-शब्दं कृतवान् । ततः स रजकस् तेन चीत्कारेण प्रबुद्धो निद्रा-भङ्ग-कोपाद् उत्थाय गर्दभं लगुडेन तादयामास । तेनासौ पञ्चत्वम् अगमत् । अतो ऽहं ब्रवीमि-पराधिकार-चर्चाम् इत्य् आदि । पश्य, पशूनाम् अन्वेषणम् एवास्मन्-नियोगः । स्व-नियोग-चर्चा क्रियताम् । किन्त्व् अद्य तया चर्चया न प्रयोजनम् । यत आवयोर् भक्षित-शेषाहारः प्रचुरो ऽस्ति । दमनकः सरोषम् आह-कथम् आहारार्थी भवान् केवलं राजानं सेवते ? एतद् अयुक्तम् उक्तं त्वया । यतः- सुहृदाम् उपकार-कारणाद् द्विषताम् अप्य् अपकार-कारणात् । नृप-संश्रय इष्यते बुधैर् जठरं को न बिभर्ति केवलम्

ity uktvātīva cītkāra-śabdaṃ kṛtavān | tataḥ sa rajakas tena cītkāreṇa prabuddho nidrā-bhaṅga-kopād utthāya gardabhaṃ laguḍena tādayāmāsa | tenāsau pañcatvam agamat | ato 'haṃ bravīmi-parādhikāra-carcām ity ādi | paśya, paśūnām anveṣaṇam evāsman-niyogaḥ | sva-niyoga-carcā kriyatām | kintv adya tayā carcayā na prayojanam | yata āvayor bhakṣita-śeṣāhāraḥ pracuro 'sti | damanakaḥ saroṣam āha-katham āhārārthī bhavān kevalaṃ rājānaṃ sevate ? etad ayuktam uktaṃ tvayā | yataḥ- suhṛdām upakāra-kāraṇād dviṣatām apy apakāra-kāraṇāt | nṛpa-saṃśraya iṣyate budhair jaṭharaṃ ko na bibharti kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीविते यस्य जीवन्ति विप्रा मित्राणि बान्धवाः । सफलं जीवितं तस्य आत्मार्थे को न जीवति

jīvite yasya jīvanti viprā mitrāṇi bāndhavāḥ | saphalaṃ jīvitaṃ tasya ātmārthe ko na jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च- यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवतु । काको ऽपि किं न कुरुते चञ्च्वा स्वोदर-पूरणम्

api ca- yasmin jīvati jīvanti bahavaḥ sa tu jīvatu | kāko 'pi kiṃ na kurute cañcvā svodara-pūraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्य- पञ्चभिर् याति दासत्वं पुराणैः को ऽपि मानवः । को ऽपि लक्षैः कृती को ऽपि लक्षैर् अपि न लभ्यते

paśya- pañcabhir yāti dāsatvaṃ purāṇaiḥ ko 'pi mānavaḥ | ko 'pi lakṣaiḥ kṛtī ko 'pi lakṣair api na labhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- मनुष्य-जातौ तुल्यायां भृत्यत्वम् अति-गर्हितम् । प्रथमो यो न तन् नापि स किं जीवत्सु गण्यते

anyac ca- manuṣya-jātau tulyāyāṃ bhṛtyatvam ati-garhitam | prathamo yo na tan nāpi sa kiṃ jīvatsu gaṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा चोक्तं- वाजि-वारण-लोहानां काष्ठ-पाषाण-वाससाम् । नारी-पुरुष-तोयानाम् अन्तरं हद-हन्तरम्

tathā coktaṃ- vāji-vāraṇa-lohānāṃ kāṣṭha-pāṣāṇa-vāsasām | nārī-puruṣa-toyānām antaraṃ hada-hantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि स्वल्पम् अप्य् अतिरिच्यते- स्वल्प-स्नायु-वसावशेष-मलिनं निर्मांसम् अप्य् अस्थिकं श्वा लब्ध्वा परितोषम् एति न भवेत् तस्य क्षुधः शान्तये । सिंहो जम्बुकम् अङ्कम् आगतम् अपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं सर्वः कृच्छ्र-गतो ऽपि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम्

tathā hi svalpam apy atiricyate- svalpa-snāyu-vasāvaśeṣa-malinaṃ nirmāṃsam apy asthikaṃ śvā labdhvā paritoṣam eti na bhavet tasya kṣudhaḥ śāntaye | siṃho jambukam aṅkam āgatam api tyaktvā nihanti dvipaṃ sarvaḥ kṛcchra-gato 'pi vāñchati janaḥ sattvānurūpaṃ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च, सेव्य-सेवकयोर् अन्तरं पश्य- लाङ्गूल-चालनम् अधश् चरणावपातं भूमौ निपत्य वदनोदर-दर्शनं च । श्वा पिण्डदस्य कुरुते गज-पुङ्गवस् तु धीरं विलोकयति चाटु-शतैश् च भुङ्क्ते

aparaṃ ca, sevya-sevakayor antaraṃ paśya- lāṅgūla-cālanam adhaś caraṇāvapātaṃ bhūmau nipatya vadanodara-darśanaṃ ca | śvā piṇḍadasya kurute gaja-puṅgavas tu dhīraṃ vilokayati cāṭu-śataiś ca bhuṅkte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- यज् जीव्यते क्षणम् अपि प्रथितं मनुष्यैर् विज्ञान-विक्रम-यशोभिर् अभज्यमानम् । तन् नाम जीवितम् इह प्रवदन्ति तज्-ज्ञाः काको ऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते

kiṃ ca- yaj jīvyate kṣaṇam api prathitaṃ manuṣyair vijñāna-vikrama-yaśobhir abhajyamānam | tan nāma jīvitam iha pravadanti taj-jñāḥ kāko 'pi jīvati cirāya baliṃ ca bhuṅkte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- यो नात्मजे न च गुरौ न च भृत्य-वर्गे दीने दयां न कुरुते न च बन्धु-वर्गे । किं तस्य जीवित-फलेन मनुष्य-लोके काको ऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते

aparaṃ ca- yo nātmaje na ca gurau na ca bhṛtya-varge dīne dayāṃ na kurute na ca bandhu-varge | kiṃ tasya jīvita-phalena manuṣya-loke kāko 'pi jīvati cirāya baliṃ ca bhuṅkte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरम् अपि- अहित-हित-विचार-शून्य-बुद्धेः श्रुति-समयैर् बहुभिर् बहिष्कृतस्य । उदर-भरण-मात्र-केवलेच्छोः पुरुष-पशोश् च पशोश् च को विशेषः

aparam api- ahita-hita-vicāra-śūnya-buddheḥ śruti-samayair bahubhir bahiṣkṛtasya | udara-bharaṇa-mātra-kevalecchoḥ puruṣa-paśoś ca paśoś ca ko viśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटको ब्रूते-आवां तावद् अप्रधानौ । तदाप्य् आवयोः किम् अनया विचारणया । दमनको ब्रूते-कियता कालेनामात्याः प्रधानताम् अप्रधानतां वा लभन्ते, यतः- न कस्यचित् कश्चिद् इह स्वभावाद् भवत्य् उदारो ऽभिमतः खलो वा । लोके गुरुत्वं विपरीततां वा स्व-चेष्टितान्य् एव नरं नयन्ति

karaṭako brūte-āvāṃ tāvad apradhānau | tadāpy āvayoḥ kim anayā vicāraṇayā | damanako brūte-kiyatā kālenāmātyāḥ pradhānatām apradhānatāṃ vā labhante, yataḥ- na kasyacit kaścid iha svabhāvād bhavaty udāro 'bhimataḥ khalo vā | loke gurutvaṃ viparītatāṃ vā sva-ceṣṭitāny eva naraṃ nayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- आरोप्यते शिला शैले यत्नेन महता यथा । निपात्यते क्षणेनाधस् तथात्मा गुण-दोषयोः

kiṃ ca- āropyate śilā śaile yatnena mahatā yathā | nipātyate kṣaṇenādhas tathātmā guṇa-doṣayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यात्य् अधो ऽधः व्रजत्य् उच्चैर् नरः स्वैर् एव कर्मभिः । कूपस्य खनिता यद्वत् प्राकारस्येव कारकः

yāty adho 'dhaḥ vrajaty uccair naraḥ svair eva karmabhiḥ | kūpasya khanitā yadvat prākārasyeva kārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् भद्रम् । स्वयत्नायत्तो ह्य् आत्मा सर्वस्य । करटको ब्रूते-अथ भवान् किं ब्रवीति ? स आह-अयं तावत् स्वामी पिङ्गलकः कुतो ऽपि कारणात् स-चकितः परिवृत्योपविष्टः । करटको ब्रूते- उदीरितो ऽर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश् च नागाश् च वहन्ति चोदिताः । अनुक्तम् अप्य् ऊहति पण्डितो जनः परेङ्गित-ज्ञान-फला हि बुद्धयः

tad bhadram | svayatnāyatto hy ātmā sarvasya | karaṭako brūte-atha bhavān kiṃ bravīti ? sa āha-ayaṃ tāvat svāmī piṅgalakaḥ kuto 'pi kāraṇāt sa-cakitaḥ parivṛtyopaviṣṭaḥ | karaṭako brūte- udīrito 'rthaḥ paśunāpi gṛhyate hayāś ca nāgāś ca vahanti coditāḥ | anuktam apy ūhati paṇḍito janaḥ pareṅgita-jñāna-phalā hi buddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकार-रिङ्गतैर् गत्या चेष्टया भाषणेन च । नेत्र-वक्त्र-विकारेण लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः

ākāra-riṅgatair gatyā ceṣṭayā bhāṣaṇena ca | netra-vaktra-vikāreṇa lakṣyate'ntargataṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भय-प्रस्तावे प्रज्ञा-बलेनाहम् एनं स्वामिनम् आत्मीयं करिष्यामि । यतः- प्रस्ताव-सदृशं वाक्यं सद्-भाव-सदृशं प्रियम् । आत्म-शक्ति-समं कोपं यो जानाति स पण्डितः

atra bhaya-prastāve prajñā-balenāham enaṃ svāminam ātmīyaṃ kariṣyāmi | yataḥ- prastāva-sadṛśaṃ vākyaṃ sad-bhāva-sadṛśaṃ priyam | ātma-śakti-samaṃ kopaṃ yo jānāti sa paṇḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटको ब्रूते-सखे त्वं सेवानभिज्ञः । पश्य- अनाहूतो विशेद् यस् तु अपृष्टो बहु भाषते । आत्मानं मन्यते प्रीतं भू-पालस्य स दुर्मतिः

karaṭako brūte-sakhe tvaṃ sevānabhijñaḥ | paśya- anāhūto viśed yas tu apṛṣṭo bahu bhāṣate | ātmānaṃ manyate prītaṃ bhū-pālasya sa durmatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमनको ब्रूते-भद्र ! कथम् अहं सेवानभिज्ञः ? पश्य- किम् अप्य् अस्ति स्वभावेन सुन्दरं वाप्य् असुन्दरम् । यद् एव रोचते यस्मै भवेत् तत् तस्य सुन्दरम्

damanako brūte-bhadra ! katham ahaṃ sevānabhijñaḥ ? paśya- kim apy asti svabhāvena sundaraṃ vāpy asundaram | yad eva rocate yasmai bhavet tat tasya sundaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- यस्य यस्य हि यो भावस् तेन तेन हि तं नरम् । अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रम् आत्म-वशं नयेत्

yataḥ- yasya yasya hi yo bhāvas tena tena hi taṃ naram | anupraviśya medhāvī kṣipram ātma-vaśaṃ nayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- को ऽत्रेत्य् अहम् इति ब्रूयात् सम्यग् आदेशयेति च । आज्ञाम् अवितथां कुर्याद् यथा-शक्ति महीपतेः

anyac ca- ko 'trety aham iti brūyāt samyag ādeśayeti ca | ājñām avitathāṃ kuryād yathā-śakti mahīpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- अल्पेच्छुर् धृतिमान् प्राज्ञश् छायेवानुगतः सदा । आदिष्टो न विकल्पेत स राज-वसतिं वसेत्

aparaṃ ca- alpecchur dhṛtimān prājñaś chāyevānugataḥ sadā | ādiṣṭo na vikalpeta sa rāja-vasatiṃ vaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटको ब्रूते-कदाचित् त्वाम् अनवसर-प्रवेशाद् अवगम्यते स्वामी । स चाह-अस्त्व् एवम् । तथाप्य् अनुजीविना स्वामि-सांनिध्यम् अवश्यं करणीयम् । यतः- दोष-भीतेर् अनारम्भस् तत् कापुरुष-लक्षणम् । कैर् अजीर्ण-भयाद् भ्रातर् भोजनं परिहीयते

karaṭako brūte-kadācit tvām anavasara-praveśād avagamyate svāmī | sa cāha-astv evam | tathāpy anujīvinā svāmi-sāṃnidhyam avaśyaṃ karaṇīyam | yataḥ- doṣa-bhīter anārambhas tat kāpuruṣa-lakṣaṇam | kair ajīrṇa-bhayād bhrātar bhojanaṃ parihīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्य- आसन्नम् एव नृपतिर् भजते मनुष्यं विद्या-विहीनम् अकुलीनम् असंस्तुतं वा । प्रायेण भूमि-पतयः प्रमदा-लताश् च यः पार्श्वतो वसति तं परिवेष्टयन्ति

paśya- āsannam eva nṛpatir bhajate manuṣyaṃ vidyā-vihīnam akulīnam asaṃstutaṃ vā | prāyeṇa bhūmi-patayaḥ pramadā-latāś ca yaḥ pārśvato vasati taṃ pariveṣṭayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटको ब्रूते-अथ तत्र गत्वा किं वक्ष्यति भवान् । स आह-शृणु ! किम् अनुरक्तो विरक्तो वा मयि स्वामीति ज्ञास्यामि । करटको ब्रूते-किं तज् ज्ञान-लक्षणम् । दमनको ब्रूते-शृणु- दूराद् अवेक्षणं हासः सम्प्रश्नेष्व् आदरो भृशम् । परोक्षेऽपि गुण-श्लाघा स्मरणं प्रिय-वस्तुषु

karaṭako brūte-atha tatra gatvā kiṃ vakṣyati bhavān | sa āha-śṛṇu ! kim anurakto virakto vā mayi svāmīti jñāsyāmi | karaṭako brūte-kiṃ taj jñāna-lakṣaṇam | damanako brūte-śṛṇu- dūrād avekṣaṇaṃ hāsaḥ sampraśneṣv ādaro bhṛśam | parokṣe'pi guṇa-ślāghā smaraṇaṃ priya-vastuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असेवके चानुरक्तिर् दानं स-प्रिय-भाषणम् । अनुरक्तस्य चिह्नानि दोषेऽपि गुण-सङ्ग्रहः

asevake cānuraktir dānaṃ sa-priya-bhāṣaṇam | anuraktasya cihnāni doṣe'pi guṇa-saṅgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च-- काल-यापनम् आशानां वर्धनं फल-खण्डनम् । विरक्तेश्वर-चिह्नानि जानीयान् मतिमान् नरः

anyac ca-- kāla-yāpanam āśānāṃ vardhanaṃ phala-khaṇḍanam | virakteśvara-cihnāni jānīyān matimān naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतज् ज्ञात्वा यथा चायं ममायत्तो भविष्यति । तथा वदिष्यामि । अपायसं दर्शनजां विपत्तिम् उपाय-सन्दर्शन-जां च सिद्धिम् । मेधाविनो नीति-विधि-प्रयुक्तां पुरः स्फुरन्तीम् इव दर्शयन्ति

etaj jñātvā yathā cāyaṃ mamāyatto bhaviṣyati | tathā vadiṣyāmi | apāyasaṃ darśanajāṃ vipattim upāya-sandarśana-jāṃ ca siddhim | medhāvino nīti-vidhi-prayuktāṃ puraḥ sphurantīm iva darśayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटको ब्रूते-तथाप्य् अप्राप्ते प्रस्तावे न वक्तुम् अर्हसि, यतः- अप्राप्त-कालं वचनं बृहस्पतिर् अपि ब्रुवन् । लभते बुद्ध्य्-अवज्ञानम् अवमानं च भारत

karaṭako brūte-tathāpy aprāpte prastāve na vaktum arhasi, yataḥ- aprāpta-kālaṃ vacanaṃ bṛhaspatir api bruvan | labhate buddhy-avajñānam avamānaṃ ca bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमनको ब्रूते-मित्र ! मा भैषीः ! नाहम् अप्राप्तावसरं वचनं वदिष्यामि । यतः- आपद्य् उन्मार्ग-गमने कार्य-कालात्ययेषु च । अपृष्टो ऽपि हितान्वेषी ब्रूयात् कल्याण-भाषितम्

damanako brūte-mitra ! mā bhaiṣīḥ ! nāham aprāptāvasaraṃ vacanaṃ vadiṣyāmi | yataḥ- āpady unmārga-gamane kārya-kālātyayeṣu ca | apṛṣṭo 'pi hitānveṣī brūyāt kalyāṇa-bhāṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि च प्राप्तावसरेणापि मया मन्त्रो न वक्तव्यस् तदा मन्त्रित्वम् एव ममानुपपन्नम् । यतः- कल्पयति येन वृत्तिं येन च लोके प्रशस्यते । स गुणस् तेन गुणिना रक्ष्यः संवर्धनीयश् च

yadi ca prāptāvasareṇāpi mayā mantro na vaktavyas tadā mantritvam eva mamānupapannam | yataḥ- kalpayati yena vṛttiṃ yena ca loke praśasyate | sa guṇas tena guṇinā rakṣyaḥ saṃvardhanīyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् भद्र ! अनुजानीहि माम् । गच्छामि । करटको ब्रूते-शुभम् अस्तु । शिवास् ते पन्थानः । यथाभिलषितम् अनुष्ठीयताम् इति । ततो दमनको विस्मित इव पिङ्गलक-समीपं गतः । अथ दूराद् एव सादरं राज्ञा प्रवेशितः साष्टाङ्ग-प्रणिपातं प्रणिपत्योपविष्टः । राजाह-चिराद् दृष्टो ऽसि । दमनको ब्रूते-यद्यपि मया सेवकेन श्रीमद्-देवपादानां न किंचित् प्रयोजनम् अस्ति, तथापि प्राप्त-कालम् अनुजीविना सांनिध्यम् अवश्यं कर्तव्यम् इत्य् आगतो ऽस्मि । किं च- दन्तस्य निर्घर्षणकेन राजन् कर्णस्य कण्डूयनकेन वापि । तृणेन कार्यं भवतीश्वराणां किम् अङ्ग-वाक्-पाणि-मता नरेण

tad bhadra ! anujānīhi mām | gacchāmi | karaṭako brūte-śubham astu | śivās te panthānaḥ | yathābhilaṣitam anuṣṭhīyatām iti | tato damanako vismita iva piṅgalaka-samīpaṃ gataḥ | atha dūrād eva sādaraṃ rājñā praveśitaḥ sāṣṭāṅga-praṇipātaṃ praṇipatyopaviṣṭaḥ | rājāha-cirād dṛṣṭo 'si | damanako brūte-yadyapi mayā sevakena śrīmad-devapādānāṃ na kiṃcit prayojanam asti, tathāpi prāpta-kālam anujīvinā sāṃnidhyam avaśyaṃ kartavyam ity āgato 'smi | kiṃ ca- dantasya nirgharṣaṇakena rājan karṇasya kaṇḍūyanakena vāpi | tṛṇena kāryaṃ bhavatīśvarāṇāṃ kim aṅga-vāk-pāṇi-matā nareṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यपि चिरेणावधीरितस्य देव-पादैर् मे बुद्धि-नाशः शक्यते, तद् अपि न शङ्कनीयम् । यतः- कदर्थितस्यापि च धैर्य-वृत्तेर् बुद्धेर् विनाशो नहि शङ्कनीयः । अधः-कृतस्यापि तनूनपातो नाधः शिखा याति कदाचिद् एव

yadyapi cireṇāvadhīritasya deva-pādair me buddhi-nāśaḥ śakyate, tad api na śaṅkanīyam | yataḥ- kadarthitasyāpi ca dhairya-vṛtter buddher vināśo nahi śaṅkanīyaḥ | adhaḥ-kṛtasyāpi tanūnapāto nādhaḥ śikhā yāti kadācid eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देव ! तत् सर्वथा विशेषज्ञेन स्वामिना भवितव्यम् । यतः- मणिर् लुठति पादेषु काचः शिरसि धार्यते । यथैवास्ते तथैवास्तां काचः काचो मणिर् मणिः

deva ! tat sarvathā viśeṣajñena svāminā bhavitavyam | yataḥ- maṇir luṭhati pādeṣu kācaḥ śirasi dhāryate | yathaivāste tathaivāstāṃ kācaḥ kāco maṇir maṇiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- निर्विशेषो यदा राजा समं सर्वेषु वर्तते । तदोद्यम-समर्थानाम् उत्साहः परिहीयते

anyac ca- nirviśeṣo yadā rājā samaṃ sarveṣu vartate | tadodyama-samarthānām utsāhaḥ parihīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- त्रिविधाः पुरुषा राजन्न् उत्तमाधम-मध्यमाः । नियोजयेत् तथैवैतांस् त्रिविधेष्व् एव कर्मसु

kiṃ ca- trividhāḥ puruṣā rājann uttamādhama-madhyamāḥ | niyojayet tathaivaitāṃs trividheṣv eva karmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- स्थान एव निज्योज्यन्ते भृत्याश् चाभरणानि च । नहि चूडामणिः पादे नूपुरं शिरसा कृतम्

yataḥ- sthāna eva nijyojyante bhṛtyāś cābharaṇāni ca | nahi cūḍāmaṇiḥ pāde nūpuraṃ śirasā kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च- कनक-भूषण-सङ्ग्रहणोचितो यदि मणिस् त्रपुणि प्रणिधीयते । न स विरौति न चापि न शोभते भवति योजयितुर् वचनीयता

api ca- kanaka-bhūṣaṇa-saṅgrahaṇocito yadi maṇis trapuṇi praṇidhīyate | na sa virauti na cāpi na śobhate bhavati yojayitur vacanīyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- मुकुटे रोपिता काचश् चरणाभरणे मणिः । नहि दोषो मणेर् अस्ति किन्तु साधोर् अविज्ञता

anyac ca- mukuṭe ropitā kācaś caraṇābharaṇe maṇiḥ | nahi doṣo maṇer asti kintu sādhor avijñatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्य- बुद्धिमान् अनुरक्तो ऽयम् अयं शूर इतो भयम् । इति भृत्य-विचारज्ञो भृत्यैर् आपूर्यते नृपः

paśya- buddhimān anurakto 'yam ayaṃ śūra ito bhayam | iti bhṛtya-vicārajño bhṛtyair āpūryate nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि- अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश् च नारी च । पुरुष-विशेषं प्राप्ता भवन्त्य् अयोग्याश् च योग्याश् च

tathā hi- aśvaḥ śastraṃ śāstraṃ vīṇā vāṇī naraś ca nārī ca | puruṣa-viśeṣaṃ prāptā bhavanty ayogyāś ca yogyāś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- किं भक्तेनासमर्थेन किं शक्तेनापकारिणा । भक्तं शक्तं च मां राजन् नावज्ञातुं त्वम् अर्हसि

anyac ca- kiṃ bhaktenāsamarthena kiṃ śaktenāpakāriṇā | bhaktaṃ śaktaṃ ca māṃ rājan nāvajñātuṃ tvam arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- अवज्ञानाद् राज्ञो भवति मति-हीनः परिजनस् ततस् तत्-प्रामाण्याद् भवति न समीपे बुध-जनः । बुधैस् त्यक्ते राज्ये न हि भवति नीतिर् गुणवती विपन्नायां नीतौ सकलम् अवशं सीदति जगत्

yataḥ- avajñānād rājño bhavati mati-hīnaḥ parijanas tatas tat-prāmāṇyād bhavati na samīpe budha-janaḥ | budhais tyakte rājye na hi bhavati nītir guṇavatī vipannāyāṃ nītau sakalam avaśaṃ sīdati jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- जनं जनपदा नित्यम् अर्चयन्ति नृपार्चितम् । नृपेणावमतो यस् तु स सर्वैर् अवमन्यते

aparaṃ ca- janaṃ janapadā nityam arcayanti nṛpārcitam | nṛpeṇāvamato yas tu sa sarvair avamanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- बालाद् अपि गृहीतव्यं युक्तम् उक्तं मनीषिभिः । रवेर् अविषये किं न प्रदीपस्य प्रकाशनम्

kiṃ ca- bālād api gṛhītavyaṃ yuktam uktaṃ manīṣibhiḥ | raver aviṣaye kiṃ na pradīpasya prakāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिङ्गलको ऽवदत्-भद्र दमनक ! किम् एतत् ? त्वम् अस्मदीय-प्रधानामात्य-पुत्र इयन्तं कालं यावत् कुतो ऽपि खल-वाक्यान् नागतो ऽसि । इदानीं यथाभिमतं ब्रूहि । दमनको ब्रूते-देव ! पृच्छामि किंचित् । उच्यताम् । उदकार्थी स्वामी पानीयम् अपीत्वा किम् इति विस्मित इव तिष्ठति । पिङ्गलको ऽवदत्-भद्रम् उक्तं त्वया । किन्त्व् एतद् रहस्यं वक्तुं काचिद् विश्वास-भूमिर् नास्ति । तथापि निभृतं कृत्वा कथयामि । शृणु, सम्प्रति वनम् इदम् अपूर्व-सत्त्वाधिष्ठितम् अतो ऽस्माकं त्याज्यम् । अनेन हेतुना विस्मितो ऽस्मि । तथा च श्रुतो मयापि महान् अपूर्व-शब्दः । शब्दानुरूपेणास्य प्राणिनो महता बलेन भवितव्यम् । दमनको ब्रूते-देव ! अस्ति तावद् अयं महान् भय-हेतुः । स शब्दो ऽस्याभिर् अप्य् आकर्णितः । किन्तु स किं मन्त्री यः प्रथमं भूमि-त्यागं पश्चाद् युद्धं चोपविशति अस्मिन् कार्य-सन्देहे भृत्यानाम् उपयोग एव ज्ञातव्यः । यतः- बन्धु-स्त्री-भृत्य-वर्गस्य बुद्धेः सत्त्वस्य चात्मनः । आपन्-निकष-पाषाणे नरो जानाति सारताम्

piṅgalako 'vadat-bhadra damanaka ! kim etat ? tvam asmadīya-pradhānāmātya-putra iyantaṃ kālaṃ yāvat kuto 'pi khala-vākyān nāgato 'si | idānīṃ yathābhimataṃ brūhi | damanako brūte-deva ! pṛcchāmi kiṃcit | ucyatām | udakārthī svāmī pānīyam apītvā kim iti vismita iva tiṣṭhati | piṅgalako 'vadat-bhadram uktaṃ tvayā | kintv etad rahasyaṃ vaktuṃ kācid viśvāsa-bhūmir nāsti | tathāpi nibhṛtaṃ kṛtvā kathayāmi | śṛṇu, samprati vanam idam apūrva-sattvādhiṣṭhitam ato 'smākaṃ tyājyam | anena hetunā vismito 'smi | tathā ca śruto mayāpi mahān apūrva-śabdaḥ | śabdānurūpeṇāsya prāṇino mahatā balena bhavitavyam | damanako brūte-deva ! asti tāvad ayaṃ mahān bhaya-hetuḥ | sa śabdo 'syābhir apy ākarṇitaḥ | kintu sa kiṃ mantrī yaḥ prathamaṃ bhūmi-tyāgaṃ paścād yuddhaṃ copaviśati asmin kārya-sandehe bhṛtyānām upayoga eva jñātavyaḥ | yataḥ- bandhu-strī-bhṛtya-vargasya buddheḥ sattvasya cātmanaḥ | āpan-nikaṣa-pāṣāṇe naro jānāti sāratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहो ब्रूते-भद्र ! महती शङ्का मां बाधते । दमनकः पुनर् आह स्वगतम्-अन्यथा राज्य-सुखं परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुं कथं मां सम्भाषसे ? प्रकाशं ब्रूते-देव ! यावद् अहं जीवामि तावद् भयं न कर्तव्यम् । किन्तु करटकादयो ऽप्य् आश्वास्यन्तां यस्माद् आपत्-प्रतीकार-काले दुर्लभह् पुरुष-समवायः । ततस् तौ दमनक-करटकौ राज्ञा सर्वस्वेनापि पूजितौ भय-प्रतीकारं प्रतिज्ञाय चलितौ । करटको गच्छन् दमनकम् आह-सखे ! किं शक्त्य-प्रतीकारो भय-हेतुर् अशक्य-प्रतीकारो वेति न ज्ञात्वा भयोपशमं प्रतिज्ञाय कथम् अयं महा-प्रसादो गृहीतः ? यतो ऽनुपकुर्वाणो न कस्याप्य् उपायनं गृह्णीयाद् विशेषतो राज्ञः । पश्य- यस्य प्रसादे पद्मास्ते विजयश् च पराक्रमे । मृत्युश् च वसति क्रोधे सर्व-तेजोमयो हि सः

siṃho brūte-bhadra ! mahatī śaṅkā māṃ bādhate | damanakaḥ punar āha svagatam-anyathā rājya-sukhaṃ parityajya sthānāntaraṃ gantuṃ kathaṃ māṃ sambhāṣase ? prakāśaṃ brūte-deva ! yāvad ahaṃ jīvāmi tāvad bhayaṃ na kartavyam | kintu karaṭakādayo 'py āśvāsyantāṃ yasmād āpat-pratīkāra-kāle durlabhah puruṣa-samavāyaḥ | tatas tau damanaka-karaṭakau rājñā sarvasvenāpi pūjitau bhaya-pratīkāraṃ pratijñāya calitau | karaṭako gacchan damanakam āha-sakhe ! kiṃ śaktya-pratīkāro bhaya-hetur aśakya-pratīkāro veti na jñātvā bhayopaśamaṃ pratijñāya katham ayaṃ mahā-prasādo gṛhītaḥ ? yato 'nupakurvāṇo na kasyāpy upāyanaṃ gṛhṇīyād viśeṣato rājñaḥ | paśya- yasya prasāde padmāste vijayaś ca parākrame | mṛtyuś ca vasati krodhe sarva-tejomayo hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि- बालो ऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः । महती देवता ह्य् एषा नर-रूपेण तिष्ठति

tathā hi- bālo 'pi nāvamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ | mahatī devatā hy eṣā nara-rūpeṇa tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमनको विहस्याह-मित्र ! तूष्णीम् आस्यताम् । ज्ञातं मया भय-कारणम् । बलीवर्द-नर्दितं तत् । वृषभाश् चास्माकम् अपि भक्ष्याः । किं पुनः सिंहस्य । करटको ब्रूते-यद्य् एवं तदा किम् पुनः स्वामि-त्रासस् तत्रैव किम् इति नापनीतः । दमनको ब्रूते-यदि स्वामि-त्रासस् तत्रैव मुच्यते तदा कथम् अयं महा-प्रसाद-लाभः स्यात् । अपरं च- निरपेक्षो न कर्तव्यो भृत्यै स्वामी कदाचन । निरपेक्षं प्रभुं कृत्वा भृत्यः स्याद् दधि-कर्णवत्

damanako vihasyāha-mitra ! tūṣṇīm āsyatām | jñātaṃ mayā bhaya-kāraṇam | balīvarda-narditaṃ tat | vṛṣabhāś cāsmākam api bhakṣyāḥ | kiṃ punaḥ siṃhasya | karaṭako brūte-yady evaṃ tadā kim punaḥ svāmi-trāsas tatraiva kim iti nāpanītaḥ | damanako brūte-yadi svāmi-trāsas tatraiva mucyate tadā katham ayaṃ mahā-prasāda-lābhaḥ syāt | aparaṃ ca- nirapekṣo na kartavyo bhṛtyai svāmī kadācana | nirapekṣaṃ prabhuṃ kṛtvā bhṛtyaḥ syād dadhi-karṇavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटकः पृच्छति--कथम् एतत् ? दमनकः कथयति- कथा ३ अस्त्य् उत्तर-पथेऽर्बुदशिखर-नाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम महा-विक्रमः सिंहः । तस्य पर्वत-कन्दरम् अधिशयानस्य केसराग्रं कश्चिन् मूषिकः प्रत्यहं छिनत्ति । ततः केसराग्रं लूनं दृष्ट्वा कुपितो विवरान्तर्गतं मूषिकम् अलभमानो ऽचिन्तयत्- क्षुद्र-शत्रुर् भवेद् यस् तु विक्रमान् नैव लभ्यते । तम् आहन्तुं पुरस्कार्यः सदृशस् तस्य सैनिकः

karaṭakaḥ pṛcchati--katham etat ? damanakaḥ kathayati- kathā 3 asty uttara-pathe'rbudaśikhara-nāmni parvate durdānto nāma mahā-vikramaḥ siṃhaḥ | tasya parvata-kandaram adhiśayānasya kesarāgraṃ kaścin mūṣikaḥ pratyahaṃ chinatti | tataḥ kesarāgraṃ lūnaṃ dṛṣṭvā kupito vivarāntargataṃ mūṣikam alabhamāno 'cintayat- kṣudra-śatrur bhaved yas tu vikramān naiva labhyate | tam āhantuṃ puraskāryaḥ sadṛśas tasya sainikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आलोच्य तेन ग्रामं गत्वा विश्वासं कृत्वा दधिकर्ण-नामा बिडालो यत्नेवानीय मांसाहारं दत्त्वा स्व-कन्दरे स्थापितः । अनन्तरं तद्-भयान् मूषिको ऽपि विलान् न निःसरति । तेनासौ सिंहो ऽक्षत-केशरः सुखं स्वपिति । मूषिक-शब्दं यदा यदा शृणोति, तदा तदा मांसाहार-दानेन तं बिडालं संवर्धयति । आज्ञा-भङ्गो नरेन्द्राणां ब्राह्मणानाम् अनादरः । पृथक् शय्या च नारीणाम् अशस्त्र-विहितो वधः

ity ālocya tena grāmaṃ gatvā viśvāsaṃ kṛtvā dadhikarṇa-nāmā biḍālo yatnevānīya māṃsāhāraṃ dattvā sva-kandare sthāpitaḥ | anantaraṃ tad-bhayān mūṣiko 'pi vilān na niḥsarati | tenāsau siṃho 'kṣata-keśaraḥ sukhaṃ svapiti | mūṣika-śabdaṃ yadā yadā śṛṇoti, tadā tadā māṃsāhāra-dānena taṃ biḍālaṃ saṃvardhayati | ājñā-bhaṅgo narendrāṇāṃ brāhmaṇānām anādaraḥ | pṛthak śayyā ca nārīṇām aśastra-vihito vadhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो देश-व्यवहारानभिज्ञः संजीवकः सभयम् उपसृत्य साष्टाङ्ग-पातं करटकं प्रणतवान् । तथा चोक्तम्- मतिर् एव बलाद् गरीयसी यद्-अभावे करिणाम् इयं दशा । इति घोषयतीव डिण्डिमः करिणो हस्तिपकाहतः क्वणन्

tato deśa-vyavahārānabhijñaḥ saṃjīvakaḥ sabhayam upasṛtya sāṣṭāṅga-pātaṃ karaṭakaṃ praṇatavān | tathā coktam- matir eva balād garīyasī yad-abhāve kariṇām iyaṃ daśā | iti ghoṣayatīva ḍiṇḍimaḥ kariṇo hastipakāhataḥ kvaṇan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ संजीवकः साशङ्कम् आह-सेनापते ! किं मया कर्तव्यम् । तद् अभिधीयताम् । करटको ब्रूते-वृषभ ! अत्र कानने तिष्ठसि । अस्मद्-देव-पादारविन्दं प्रणय । संजीवको ब्रूते-तद्-अभय-वाचं मे यच्छ । गच्छामि । करटको ब्रूते-शृणु रे बलीवर्द ! अलम् अनया शङ्कया । यतः- प्रतिवाचम् अदत्त केशवः शपमानाय न चेदि-भूभुजे । अनुहुङ्कुरुते घन-ध्वनिं न हि गोमायु-रुतानि केसरी

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो मृदूनि नीचैः प्रणलानि सर्वतः । समुच्छ्रितान् एव तरून् प्रबाधते महान् महत्य् एव करोति विक्रमम्

anyac ca- tṛṇāni nonmūlayati prabhañjano mṛdūni nīcaiḥ praṇalāni sarvataḥ | samucchritān eva tarūn prabādhate mahān mahaty eva karoti vikramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तौ संजीवकं कियद् दूरे संस्थाप्य पिङ्गलक-समीपं गतौ । ततो राजा सादरम् अवलोकितौ प्रणम्योपविष्टौ । राजाह-त्वया स दृष्टः ? दमनको ब्रूते-देव ! दृष्टः । किन्तु यद् देवेन ज्ञातं तत् तथा । महान् एवासौ देवं द्रष्टुम् इच्छति । किन्तु महाबलो ऽसौ ततः सज्जीभूयोपविश्य दृश्यताम् । शब्द-मात्राद् एव न भेतव्यम् । तथा चोक्तम्- शब्द-मात्रान् न भेतव्यम् अज्ञात्वा शब्द-कारणम् । शब्द-हेतुं परिज्ञाय कुट्टनी गौरवं गता

tatas tau saṃjīvakaṃ kiyad dūre saṃsthāpya piṅgalaka-samīpaṃ gatau | tato rājā sādaram avalokitau praṇamyopaviṣṭau | rājāha-tvayā sa dṛṣṭaḥ ? damanako brūte-deva ! dṛṣṭaḥ | kintu yad devena jñātaṃ tat tathā | mahān evāsau devaṃ draṣṭum icchati | kintu mahābalo 'sau tataḥ sajjībhūyopaviśya dṛśyatām | śabda-mātrād eva na bhetavyam | tathā coktam- śabda-mātrān na bhetavyam ajñātvā śabda-kāraṇam | śabda-hetuṃ parijñāya kuṭṭanī gauravaṃ gatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह-कथम् एतत् ? दमनकः कथयति--- कथा ४ अस्ति श्री-पर्वत-मध्ये ब्रह्मपुराख्यं नगरम् । तच्-छिखर-प्रदेशे घण्टाकर्णो नाम राक्षसः प्रतिवसतीति जन-प्रवादः श्रूयते । एकदा घण्टाम् आदाय पलायमानः कश्चिच् चौरो व्याघ्रेण व्यापादितः । तत्-पाणि-पतिता घण्टा वानरैः प्राप्ता । वानरास् तां घण्टाम् अनुक्षणं वादयन्ति । ततो नगर-जनैः स मनुष्यः खादितो दृष्टः प्रतिक्षणं घण्टा-रवश् च श्रूयते । अनन्तरं घण्टाकर्णः कुपितो मनुष्यान् खादति घण्टां च वादयतीत्य् उक्त्वा सर्वे जना नगरात् पलायिताः । ततः करालया नाम कुट्टन्या विमृश्यानवरो ऽयं घण्टा-नादः । तत् किं मर्कटा घण्टां वादयन्तीति स्वयं विज्ञाय राजा विज्ञापितः-देव ! यदि कियद् धनोपक्षयः क्रियते, तदाहम् एनं घण्टाकर्णं साधयामि । ततो राजा तस्यै धनं दत्तम् । कुट्टन्या मण्डलं कृत्वा तत्र गणेशादि-पूजा-गौरवं दर्शयित्वा स्वयं वानर-प्रिय-फलान्य् आदाय वनं प्रविश्य फलान्य् आकीर्णानि । ततो घण्टां परित्यज्य वानराः फलासक्ता बभूवुः । कुट्टनी च घण्टां गृहीत्वा नगरम् आगता सर्व-जन-पूज्याभवत् । अतो ऽहं ब्रवीमि-शब्द-मात्रान् न भेतव्यम् इत्य् आदि । ततः संजीवकम् आनीय दर्शनं कारितवन्तौ । पश्चात् तत्रैव परम-प्रीत्या निवसति । --ओ)०(ओ-- अथ कदाचित् तस्य सिंहस्य भ्राता स्तब्ध-कर्ण-नामा सिंहः समागतः । तस्यातिथ्यं कृत्वा सिंहम् उपवेश्य पिङ्गलकस् तद्-आहाराय पशुं हन्तुं चलितः । अत्रान्तरे संजीवको वदति-देव ! अद्य हत-मृगाणां मांसानि क्व ? राजाह-दमनक-करटकौ जानीतः । संजीवको ब्रूते-ज्ञायतां किम् अस्ति नास्ति वा ? सिंहो विमृश्याह-नास्त्य् एव तत् । संजीवको ब्रूते-कथम् एतावन् मांसं ताभ्यां खादितम् ? राजाह-खादितं व्ययितम् अवधीरितं च । प्रत्यहम् एष क्रमः । संजीवको ब्रूते-कथं श्रीमद्-देव-पादानां अगोचरेणैव क्रियते ? राजाह-मदीयागोचरेणैव क्रियते । अथ संजीवको ब्रूते-नैतद् उचितम् । तथा चोक्तम्- नानिवेद्य प्रकुर्वीत भर्तुः किंचिद् अपि स्वयम् । कार्यम् आपत्-प्रतीकाराद् अन्यत्र जगती-पते

rājāha-katham etat ? damanakaḥ kathayati--- kathā 4 asti śrī-parvata-madhye brahmapurākhyaṃ nagaram | tac-chikhara-pradeśe ghaṇṭākarṇo nāma rākṣasaḥ prativasatīti jana-pravādaḥ śrūyate | ekadā ghaṇṭām ādāya palāyamānaḥ kaścic cauro vyāghreṇa vyāpāditaḥ | tat-pāṇi-patitā ghaṇṭā vānaraiḥ prāptā | vānarās tāṃ ghaṇṭām anukṣaṇaṃ vādayanti | tato nagara-janaiḥ sa manuṣyaḥ khādito dṛṣṭaḥ pratikṣaṇaṃ ghaṇṭā-ravaś ca śrūyate | anantaraṃ ghaṇṭākarṇaḥ kupito manuṣyān khādati ghaṇṭāṃ ca vādayatīty uktvā sarve janā nagarāt palāyitāḥ | tataḥ karālayā nāma kuṭṭanyā vimṛśyānavaro 'yaṃ ghaṇṭā-nādaḥ | tat kiṃ markaṭā ghaṇṭāṃ vādayantīti svayaṃ vijñāya rājā vijñāpitaḥ-deva ! yadi kiyad dhanopakṣayaḥ kriyate, tadāham enaṃ ghaṇṭākarṇaṃ sādhayāmi | tato rājā tasyai dhanaṃ dattam | kuṭṭanyā maṇḍalaṃ kṛtvā tatra gaṇeśādi-pūjā-gauravaṃ darśayitvā svayaṃ vānara-priya-phalāny ādāya vanaṃ praviśya phalāny ākīrṇāni | tato ghaṇṭāṃ parityajya vānarāḥ phalāsaktā babhūvuḥ | kuṭṭanī ca ghaṇṭāṃ gṛhītvā nagaram āgatā sarva-jana-pūjyābhavat | ato 'haṃ bravīmi-śabda-mātrān na bhetavyam ity ādi | tataḥ saṃjīvakam ānīya darśanaṃ kāritavantau | paścāt tatraiva parama-prītyā nivasati | --o)0(o-- atha kadācit tasya siṃhasya bhrātā stabdha-karṇa-nāmā siṃhaḥ samāgataḥ | tasyātithyaṃ kṛtvā siṃham upaveśya piṅgalakas tad-āhārāya paśuṃ hantuṃ calitaḥ | atrāntare saṃjīvako vadati-deva ! adya hata-mṛgāṇāṃ māṃsāni kva ? rājāha-damanaka-karaṭakau jānītaḥ | saṃjīvako brūte-jñāyatāṃ kim asti nāsti vā ? siṃho vimṛśyāha-nāsty eva tat | saṃjīvako brūte-katham etāvan māṃsaṃ tābhyāṃ khāditam ? rājāha-khāditaṃ vyayitam avadhīritaṃ ca | pratyaham eṣa kramaḥ | saṃjīvako brūte-kathaṃ śrīmad-deva-pādānāṃ agocareṇaiva kriyate ? rājāha-madīyāgocareṇaiva kriyate | atha saṃjīvako brūte-naitad ucitam | tathā coktam- nānivedya prakurvīta bhartuḥ kiṃcid api svayam | kāryam āpat-pratīkārād anyatra jagatī-pate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- कमण्डलूपमो ऽमात्यस् तनु-त्यागी बहु-ग्रहः । नृपते किङ्क्षणो मूर्खो दरिद्रः किंवराटकः

anyac ca- kamaṇḍalūpamo 'mātyas tanu-tyāgī bahu-grahaḥ | nṛpate kiṅkṣaṇo mūrkho daridraḥ kiṃvarāṭakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ह्य् अमात्यः सदा श्रेयान् काकिनीं यः प्रवर्धयेत् । कोषः कोषवतः प्राणाः प्राणाः प्राणा न भूपतेः

sa hy amātyaḥ sadā śreyān kākinīṃ yaḥ pravardhayet | koṣaḥ koṣavataḥ prāṇāḥ prāṇāḥ prāṇā na bhūpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं चार्थैर् न कुलाचारैः सेवताम् एति पूरुषः । धन-हीनः स्व-पत्न्यापि त्यज्यते किं पुनः परैः

kiṃ cārthair na kulācāraiḥ sevatām eti pūruṣaḥ | dhana-hīnaḥ sva-patnyāpi tyajyate kiṃ punaḥ paraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच् च राज्ञः प्रधानं दूषणम्- अतिव्ययो ऽनपेक्षा च तथार्जनम् अधर्मतः । मोषणं दूर-संस्थानां कोष-व्यसनम् उच्यते

etac ca rājñaḥ pradhānaṃ dūṣaṇam- ativyayo 'napekṣā ca tathārjanam adharmataḥ | moṣaṇaṃ dūra-saṃsthānāṃ koṣa-vyasanam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- क्षिप्रम् आयतम् अनालोच्य व्ययमानः स्व-वाञ्छया । परिक्षीयत एवासौ धनी वैश्रवणोपमः

yataḥ- kṣipram āyatam anālocya vyayamānaḥ sva-vāñchayā | parikṣīyata evāsau dhanī vaiśravaṇopamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तब्धकर्णो ब्रूते-शृणु भ्रातः चिराश्रिताद् एतौ दमनक-करटकौ सन्धि-विग्रह-कार्याधिकारिणौ च कदाचिद् अर्थाधिकारे न नियोक्तव्यौ । अपरं च नियोग-प्रस्तावे यन् मया श्रुतं तत् कथ्यते । ब्राह्मणः क्षत्रियो बन्धुर् नाधिकारे प्रशस्यते । ब्राह्मणः सिद्धम् अप्य् अर्थं कृच्छ्रेणापि न यच्छति

stabdhakarṇo brūte-śṛṇu bhrātaḥ cirāśritād etau damanaka-karaṭakau sandhi-vigraha-kāryādhikāriṇau ca kadācid arthādhikāre na niyoktavyau | aparaṃ ca niyoga-prastāve yan mayā śrutaṃ tat kathyate | brāhmaṇaḥ kṣatriyo bandhur nādhikāre praśasyate | brāhmaṇaḥ siddham apy arthaṃ kṛcchreṇāpi na yacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियुक्तः क्षत्रियो द्रव्ये खड्गं दर्शयते ध्रुवम् । सर्वस्वं ग्रसते बन्धुर् आक्रम्य ज्ञाति-भावतः

niyuktaḥ kṣatriyo dravye khaḍgaṃ darśayate dhruvam | sarvasvaṃ grasate bandhur ākramya jñāti-bhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपराधेऽपि निःशङ्को नियोगी चिर-सेवकः । स स्वामिनम् अवज्ञाय चरेच् च निरवग्रहः

aparādhe'pi niḥśaṅko niyogī cira-sevakaḥ | sa svāminam avajñāya carec ca niravagrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपकर्ताधिकार-स्थः स्वापराधं न मन्यते । उपकारं ध्वजी-कृत्य सर्वम् एव विलुम्पति

upakartādhikāra-sthaḥ svāparādhaṃ na manyate | upakāraṃ dhvajī-kṛtya sarvam eva vilumpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपंशु-क्रीडितो ऽमात्यः स्वयं राजायते यतः । अवज्ञा क्रियते तेन सदा परिचयाद् ध्रुवम्

upaṃśu-krīḍito 'mātyaḥ svayaṃ rājāyate yataḥ | avajñā kriyate tena sadā paricayād dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्-दुष्टः क्षमा-युक्तः सर्वानर्थ-करः किल । शकुनिः शकटारश् च दृष्टान्ताव् अत्र भूपते

antar-duṣṭaḥ kṣamā-yuktaḥ sarvānartha-karaḥ kila | śakuniḥ śakaṭāraś ca dṛṣṭāntāv atra bhūpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदामत्यो न साध्यः स्यात् समृद्धः सर्व एव हि । सिद्धानाम् अयम् आदेशः ऋद्धिश् चित्त-विकारिणी

sadāmatyo na sādhyaḥ syāt samṛddhaḥ sarva eva hi | siddhānām ayam ādeśaḥ ṛddhiś citta-vikāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तार्थ-ग्रहणं द्रव्य-परीवर्तो ऽनुरोधनम् । उपेक्षा बुद्धि-हीनत्वं भोगो ऽमात्यस्य दूषणम्

prāptārtha-grahaṇaṃ dravya-parīvarto 'nurodhanam | upekṣā buddhi-hīnatvaṃ bhogo 'mātyasya dūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियोग्य् अर्थ-ग्रहोपायो राज्ञा नित्य-परीक्षणम् । प्रतिपत्ति-प्रदानं च तथा कर्म-विपर्ययः

niyogy artha-grahopāyo rājñā nitya-parīkṣaṇam | pratipatti-pradānaṃ ca tathā karma-viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निपीडिता वमन्त्य् उच्चैर् अन्तः-सारं महीपतेः । दुष्ट-व्रणा इव प्रायो भवन्ति हि नियोगिनः

nipīḍitā vamanty uccair antaḥ-sāraṃ mahīpateḥ | duṣṭa-vraṇā iva prāyo bhavanti hi niyoginaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहुर् नियोगिनी बाध्या वसुधारा महीपते । सकृत् किं पीडितं स्नान-वस्त्रं मुञ्चेद् धृतं पयः

muhur niyoginī bādhyā vasudhārā mahīpate | sakṛt kiṃ pīḍitaṃ snāna-vastraṃ muñced dhṛtaṃ payaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् सर्वं यथावसरं ज्ञात्वा व्यवहर्तव्यम् । सिंहो ब्रूते-अस्ति तावद् एवम् । किन्त्व् एतौ सर्वथा न मम वचन-कारिणौ । स्तब्धकर्णो ब्रूते-एतत् सर्वम् अनुचितं सर्वथा । यतः- आज्ञा-भङ्ग-करान् राजा न क्षमेत सुतान् अपि । विशेषः को नु राज्ञश् च राज्ञश् चित्र-गतस्य च

etat sarvaṃ yathāvasaraṃ jñātvā vyavahartavyam | siṃho brūte-asti tāvad evam | kintv etau sarvathā na mama vacana-kāriṇau | stabdhakarṇo brūte-etat sarvam anucitaṃ sarvathā | yataḥ- ājñā-bhaṅga-karān rājā na kṣameta sutān api | viśeṣaḥ ko nu rājñaś ca rājñaś citra-gatasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तब्धस्य नश्यति यशो विषम् अस्य मैत्री नष्टेन्द्रियस्य कुलम् अर्थ-परस्य धर्मः । विद्या-फलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्त-सचिवस्य नराधिपस्य

stabdhasya naśyati yaśo viṣam asya maitrī naṣṭendriyasya kulam artha-parasya dharmaḥ | vidyā-phalaṃ vyasaninaḥ kṛpaṇasya saukhyaṃ rājyaṃ pramatta-sacivasya narādhipasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- तस्करेभ्यो नियुक्तेभ्यः शत्रुभ्यो नृप-वल्लभात् । नृपतिर् निज-लोभाच् च प्रजा रक्षेत् पितेव हि

aparaṃ ca- taskarebhyo niyuktebhyaḥ śatrubhyo nṛpa-vallabhāt | nṛpatir nija-lobhāc ca prajā rakṣet piteva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रातः ! सर्वथास्मद्-वचनं क्रियताम् । व्यवहारो ऽप्य् अस्माभिः कृत एव । अयं संजीवकः सस्य-भक्षको ऽर्थाधिकारे नियुज्यताम् । एतद्-वचनात् तथानुष्ठिते सति तद् आरभ्य पिङ्गलक-संजीवकयोः सर्व-बन्धु-परित्यागेन महता स्नेहेन कालो ऽतिवर्तते । ततो ऽनुजीविनाम् अप्याहार-दाने शैथिल्य-दर्शनाद् दमनक-करटकाव् अन्योन्यं चिन्तयतः । तद् आह दमनकः करटकम्-मित्र ! किं कर्तव्यम् ? आत्म-कृतो ऽयं दोषः । स्वयं कृतेऽपि दोषे परिदेवनम् अप्य् अनुचितम् । तथा चोक्तम्- स्वर्ण-रेखाम् अहं स्पृष्ट्वा बद्ध्वात्मानं च दूतिका । आदित्सुश् च मणिं साधुः स्व-दोषाद् दुःखिता इमे

bhrātaḥ ! sarvathāsmad-vacanaṃ kriyatām | vyavahāro 'py asmābhiḥ kṛta eva | ayaṃ saṃjīvakaḥ sasya-bhakṣako 'rthādhikāre niyujyatām | etad-vacanāt tathānuṣṭhite sati tad ārabhya piṅgalaka-saṃjīvakayoḥ sarva-bandhu-parityāgena mahatā snehena kālo 'tivartate | tato 'nujīvinām apyāhāra-dāne śaithilya-darśanād damanaka-karaṭakāv anyonyaṃ cintayataḥ | tad āha damanakaḥ karaṭakam-mitra ! kiṃ kartavyam ? ātma-kṛto 'yaṃ doṣaḥ | svayaṃ kṛte'pi doṣe paridevanam apy anucitam | tathā coktam- svarṇa-rekhām ahaṃ spṛṣṭvā baddhvātmānaṃ ca dūtikā | āditsuś ca maṇiṃ sādhuḥ sva-doṣād duḥkhitā ime

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटको ब्रूते--कथम् एतत् ? दमनकः कथयति- कथा ५ अस्ति काञ्चनपुर-नाम्नि नगरे वीरविक्रमो राजा । तस्य धर्माधिकारिणा कश्चिन् नापितो वध्य-भूमिं नीयमानः कन्दर्पकेतु-नाम्ना परिव्राजकेन साधु-द्वितीयकेन नायं हन्तव्यः इत्य् उक्त्वा वस्त्राञ्चलेन धृतः । राज-पुरुषा ऊचुः-किम् इति नायं वध्यः । स आह-श्रूयताम् । स्वर्ण-रेखाम् अहं स्पृष्ट्वा इत्य् आदि पठति । त आहुः--कथम् एतत् ? परिव्राजकः कथयति-अहं सिंहल-द्वीपस्य भूपतेर् जीमूतकेतः पुत्रः दन्दर्पकेतुर् नाम । मध्ये चतुर्दश्याम् आविर्भूत-कल्पतरु-तले रत्नावली-किरण-कबूतर-पर्यङ्क-स्थिता सर्वालङ्कार-भूषिता लक्ष्मीर् इव वीनां वादयन्ती कन्या काचिद् दृश्यते इति । ततो ऽहं पोत-व्णिजम् आदाय पोतम् आरुह्य तत्र गतः । अनन्तरं तत्र गत्वा पर्यङ्केऽधमग्रा तथैव सावलोकिता । ततस् तल्-लावण्य-गुणाकृष्टेन मयापि तत्-पश्चाज् झम्पो दत्तः । तद्-अनन्तरं कनकपत्तनं प्राप्य सुवर्ण-प्रासादे तथैव पर्यङ्के स्थिता विद्याधरीभिर् उपास्यमाना मयालोकिता । तथाप्य् अहं दूराद् एव दृष्ट्वा सखीं प्रस्थाप्य सादरं सम्भाषितः । तत्-सख्या च मया पृष्टया समाख्यातम्-एषा कन्दर्पकेलि-नाम्नो विद्याधर-चक्रवर्तिनः पुत्री रत्नमञ्जरी नाम प्रतिज्ञापिता विद्यते । यः कनकवर्तनं स्व-चक्षुषागत्य पश्यति, स एव पितुर् अगोचरो ऽपि मां परिणेष्यतीति मनसः सङ्कल्पः । तद् एनां गान्धर्व-विवाहेन परिणयतु भवान् । अथ तत्र वृत्ते गन्धर्व-विवाहे तथा सह रममाणस् तत्राहं तिष्ठामि । तत एकदा रहसि तयोक्तम्-स्वामिन् ! स्वेच्छया सर्वम् इदम् उपभोक्तव्यम् । एषा चित्र-गता स्वर्ण-रेखा नाम विद्याधरी न कदाचित् स्प्रष्टव्या । पश्चाद् उपजात-कौतुकेन मया स्वर्णरेखा स्व-हस्तेन स्पृष्टा । तथा चित्रतयाप्य् अहं चरण-पद्मेन ताडित आगत्य स्व-राष्ट्रे पतितः । अथ दुःखितो ऽहं परिव्रजितः पृथिवीं परिभ्राम्यन्न् इमां न्गरीम् अनुप्राप्तः । अत्र चातिकान्ते दिवसे गोप-गृहे सुप्तः सन्न् अपश्यम् । प्रदोष-समये पशूनां पालनं कृत्वा स्व-गेहम् आगतो गोपः स्व-वधूं दूत्या सह किम् अपि मन्त्रयन्तीम् अपश्यत् । ततस् तां गोपीं ताडयित्वा स्तम्भे बद्ध्वा सुप्तः । ततो ऽर्ध-रात्रे एतस्य नापितस्य वधूर् दूती पुनस् तां गोपीम् उपेत्यावदत्-तव विरहानल-दग्धो ऽसौ स्मर-शर-जर्जरितो मुमूर्षुर् इव वर्तते । तथा चोक्तम्- रजनी-चर-नाथेन खण्डिते तिमिरे निशि । यूनां मनांसि विव्याध दृष्ट्वा दृष्ट्वा मनोभवः

karaṭako brūte--katham etat ? damanakaḥ kathayati- kathā 5 asti kāñcanapura-nāmni nagare vīravikramo rājā | tasya dharmādhikāriṇā kaścin nāpito vadhya-bhūmiṃ nīyamānaḥ kandarpaketu-nāmnā parivrājakena sādhu-dvitīyakena nāyaṃ hantavyaḥ ity uktvā vastrāñcalena dhṛtaḥ | rāja-puruṣā ūcuḥ-kim iti nāyaṃ vadhyaḥ | sa āha-śrūyatām | svarṇa-rekhām ahaṃ spṛṣṭvā ity ādi paṭhati | ta āhuḥ--katham etat ? parivrājakaḥ kathayati-ahaṃ siṃhala-dvīpasya bhūpater jīmūtaketaḥ putraḥ dandarpaketur nāma | madhye caturdaśyām āvirbhūta-kalpataru-tale ratnāvalī-kiraṇa-kabūtara-paryaṅka-sthitā sarvālaṅkāra-bhūṣitā lakṣmīr iva vīnāṃ vādayantī kanyā kācid dṛśyate iti | tato 'haṃ pota-vṇijam ādāya potam āruhya tatra gataḥ | anantaraṃ tatra gatvā paryaṅke'dhamagrā tathaiva sāvalokitā | tatas tal-lāvaṇya-guṇākṛṣṭena mayāpi tat-paścāj jhampo dattaḥ | tad-anantaraṃ kanakapattanaṃ prāpya suvarṇa-prāsāde tathaiva paryaṅke sthitā vidyādharībhir upāsyamānā mayālokitā | tathāpy ahaṃ dūrād eva dṛṣṭvā sakhīṃ prasthāpya sādaraṃ sambhāṣitaḥ | tat-sakhyā ca mayā pṛṣṭayā samākhyātam-eṣā kandarpakeli-nāmno vidyādhara-cakravartinaḥ putrī ratnamañjarī nāma pratijñāpitā vidyate | yaḥ kanakavartanaṃ sva-cakṣuṣāgatya paśyati, sa eva pitur agocaro 'pi māṃ pariṇeṣyatīti manasaḥ saṅkalpaḥ | tad enāṃ gāndharva-vivāhena pariṇayatu bhavān | atha tatra vṛtte gandharva-vivāhe tathā saha ramamāṇas tatrāhaṃ tiṣṭhāmi | tata ekadā rahasi tayoktam-svāmin ! svecchayā sarvam idam upabhoktavyam | eṣā citra-gatā svarṇa-rekhā nāma vidyādharī na kadācit spraṣṭavyā | paścād upajāta-kautukena mayā svarṇarekhā sva-hastena spṛṣṭā | tathā citratayāpy ahaṃ caraṇa-padmena tāḍita āgatya sva-rāṣṭre patitaḥ | atha duḥkhito 'haṃ parivrajitaḥ pṛthivīṃ paribhrāmyann imāṃ ngarīm anuprāptaḥ | atra cātikānte divase gopa-gṛhe suptaḥ sann apaśyam | pradoṣa-samaye paśūnāṃ pālanaṃ kṛtvā sva-geham āgato gopaḥ sva-vadhūṃ dūtyā saha kim api mantrayantīm apaśyat | tatas tāṃ gopīṃ tāḍayitvā stambhe baddhvā suptaḥ | tato 'rdha-rātre etasya nāpitasya vadhūr dūtī punas tāṃ gopīm upetyāvadat-tava virahānala-dagdho 'sau smara-śara-jarjarito mumūrṣur iva vartate | tathā coktam- rajanī-cara-nāthena khaṇḍite timire niśi | yūnāṃ manāṃsi vivyādha dṛṣṭvā dṛṣṭvā manobhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य तादृशीम् अवस्थाम् अवलोक्य परिक्लिष्ट-मनास् त्वाम् अनुवर्तितुम् आगता । तद् अहम् अत्रात्मानं बद्ध्वा तिष्ठामि । त्वं तत्र गत्वा तं सन्तोष्य सत्वरम् आगमिष्यसि । तथानुष्ठिते सति स गोपः प्रबुद्धो ऽवदत्-इदानीं त्वां पापिष्ठां जारान्तिकं नयामि । ततो यदासौ न किंचिद् अपि ब्रूते तदा क्रुद्धो गोपः-दर्पान् मम वचसि प्रत्युत्तरम् अपि न ददासि इत्य् उक्त्वा कोपेन तेन कर्तरिकामादायास्या नासिका छिन्ना । तथा कृत्वा पुनः सुप्तो गोपो निद्राम् उपगतः । अथागत्य गोपी दूतीम् अपृच्छत्-का वार्ता ? दूत्योक्तम्-पश्य माम् । मुखम् एव वार्तां कथयति । अनन्तरं सा गोपी तथा कृत्वात्मानं बद्ध्वा स्थिता । इयं च दूती तां छिन्न-नासिकां गृहीत्वा स्व-गृहं प्रविश्य स्थिता । ततः प्रातर् एवानेन नापितेन स्व-वधूः क्षुर-भाण्डं याचिता सती क्षुरम् एकं प्रादात् । ततो ऽसमग्र-भाण्डे प्राप्ते समुपजात-कोपो ऽयं नापितस् तं क्षुरं दूराद् एव गृहे क्षिप्तवान् । अथ कृतार्तरायेयं मे नासिकानेन छिन्नेत्य् उक्त्वा धर्माधिकारि-समीपम् एतम् आनीतवती । सा च गोपी तेन गोपेन पुनः पृष्टोवाच-अरे पाप ! को मां महासती विरूपयितुं समर्थः । मम व्यवहारम् अकल्मषम् अष्टौ लोकपाला एव जानन्ति, यतः- आदित्य-चन्द्रावनिलानलश् च द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं यमश् च । अहश् च रात्रिश् च उभे च सन्ध्ये धर्मश् च जानाति नरस्य वृत्तम्

tasya tādṛśīm avasthām avalokya parikliṣṭa-manās tvām anuvartitum āgatā | tad aham atrātmānaṃ baddhvā tiṣṭhāmi | tvaṃ tatra gatvā taṃ santoṣya satvaram āgamiṣyasi | tathānuṣṭhite sati sa gopaḥ prabuddho 'vadat-idānīṃ tvāṃ pāpiṣṭhāṃ jārāntikaṃ nayāmi | tato yadāsau na kiṃcid api brūte tadā kruddho gopaḥ-darpān mama vacasi pratyuttaram api na dadāsi ity uktvā kopena tena kartarikāmādāyāsyā nāsikā chinnā | tathā kṛtvā punaḥ supto gopo nidrām upagataḥ | athāgatya gopī dūtīm apṛcchat-kā vārtā ? dūtyoktam-paśya mām | mukham eva vārtāṃ kathayati | anantaraṃ sā gopī tathā kṛtvātmānaṃ baddhvā sthitā | iyaṃ ca dūtī tāṃ chinna-nāsikāṃ gṛhītvā sva-gṛhaṃ praviśya sthitā | tataḥ prātar evānena nāpitena sva-vadhūḥ kṣura-bhāṇḍaṃ yācitā satī kṣuram ekaṃ prādāt | tato 'samagra-bhāṇḍe prāpte samupajāta-kopo 'yaṃ nāpitas taṃ kṣuraṃ dūrād eva gṛhe kṣiptavān | atha kṛtārtarāyeyaṃ me nāsikānena chinnety uktvā dharmādhikāri-samīpam etam ānītavatī | sā ca gopī tena gopena punaḥ pṛṣṭovāca-are pāpa ! ko māṃ mahāsatī virūpayituṃ samarthaḥ | mama vyavahāram akalmaṣam aṣṭau lokapālā eva jānanti, yataḥ- āditya-candrāvanilānalaś ca dyaur bhūmir āpo hṛdayaṃ yamaś ca | ahaś ca rātriś ca ubhe ca sandhye dharmaś ca jānāti narasya vṛttam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतथ्यान्य् अपि तथ्यानि दर्शयन्ति हि पेशलाः । समे निम्नोन्नतानीव चित्र-कर्म-विदो जनाः

atathyāny api tathyāni darśayanti hi peśalāḥ | same nimnonnatānīva citra-karma-vido janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पन्नेषु च कार्येषु मतिर् यस्य न हीयते । स निस्तरति दुर्गाणि गोपी जार-द्वयं यथा

utpanneṣu ca kāryeṣu matir yasya na hīyate | sa nistarati durgāṇi gopī jāra-dvayaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटकः पृच्छति-कथम् एतत् ? कथा ६ दमनकः कथयति-अस्ति द्वारवत्यां पुर्यां कस्यचिद् गोपस्य वधूर् बन्धकी । सा ग्रामस्य दण्ड-नायकेन तत्-पुत्रेण च समं रमते । तथा चोक्तम्- नाग्निस् तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्व-भूतानां न पुंसां वाम-लोचना

karaṭakaḥ pṛcchati-katham etat ? kathā 6 damanakaḥ kathayati-asti dvāravatyāṃ puryāṃ kasyacid gopasya vadhūr bandhakī | sā grāmasya daṇḍa-nāyakena tat-putreṇa ca samaṃ ramate | tathā coktam- nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ | nāntakaḥ sarva-bhūtānāṃ na puṃsāṃ vāma-locanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न दानेन न मानेन नार्जवेन न सेवया । न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमाः स्त्रियः

na dānena na mānena nārjavena na sevayā | na śastreṇa na śāstreṇa sarvathā viṣamāḥ striyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- गुणाश्रयं कीर्ति-युतं च कान्तं पतिं रतिज्ञं सधनं युवानम् । विहाय शीघ्रं वनिता व्रजन्ति नरान्तरं शील-गुणादि-हीनम्

yataḥ- guṇāśrayaṃ kīrti-yutaṃ ca kāntaṃ patiṃ ratijñaṃ sadhanaṃ yuvānam | vihāya śīghraṃ vanitā vrajanti narāntaraṃ śīla-guṇādi-hīnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- न तादृशीं प्रीतिम् उपैति नारी विचित्र-शय्या शयितापि कामम् । यथा हि दूर्वादि-विकीर्ण-भूमौ प्रयाति सौख्यं पर-कान्ति-सङ्गात्

aparaṃ ca- na tādṛśīṃ prītim upaiti nārī vicitra-śayyā śayitāpi kāmam | yathā hi dūrvādi-vikīrṇa-bhūmau prayāti saukhyaṃ para-kānti-saṅgāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कदाचित् सा दण्ड-नायक-पुत्रेण सह रममाणा तिष्ठति । अथ दण्ड-नायको ऽपि रन्तुं तत्रागतः । तम् आयान्तं दृष्ट्वा तत्-पुत्रं कुसूले निक्षिप्य दण्डनायकेन सह तथैव क्रीडति । अनन्तरं तस्य भर्ता गोपो गोष्ठात् समागतः । तम् अवलोक्य गोप्योक्तम्-दण्डनायक ! त्वं लगुडं गृहीत्वा कोपं दर्शयन् सत्वरं गच्छ । तथा तेनानुष्ठिते गोपेन गृहम् आगत्य पृष्ठा-केन कार्येण दण्डनायकः समागत्यात्र स्थितः ? सा ब्रूते-अन्यं केनापि कार्येण पुत्रस्योपरि क्रुद्धः । स च मार्यमाणो ऽप्य् अत्रागत्य प्रविष्टो मया कुसूले निक्षिप्य रक्षितः । तत्-पित्रा चान्विष्यात्र न दृष्टः । अत एवायं दण्डनायकः क्रुद्ध एव गच्छति । ततः सा तत्-पुत्रं कुषुलाद् बहिष्कृत्य दर्शितवती । तथा चोक्तम्- आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस् तासां चतुर्-गुणा । षड्-गुणो व्यवसायश् च कामाश् चाष्टगुणः स्मृतः

atha kadācit sā daṇḍa-nāyaka-putreṇa saha ramamāṇā tiṣṭhati | atha daṇḍa-nāyako 'pi rantuṃ tatrāgataḥ | tam āyāntaṃ dṛṣṭvā tat-putraṃ kusūle nikṣipya daṇḍanāyakena saha tathaiva krīḍati | anantaraṃ tasya bhartā gopo goṣṭhāt samāgataḥ | tam avalokya gopyoktam-daṇḍanāyaka ! tvaṃ laguḍaṃ gṛhītvā kopaṃ darśayan satvaraṃ gaccha | tathā tenānuṣṭhite gopena gṛham āgatya pṛṣṭhā-kena kāryeṇa daṇḍanāyakaḥ samāgatyātra sthitaḥ ? sā brūte-anyaṃ kenāpi kāryeṇa putrasyopari kruddhaḥ | sa ca māryamāṇo 'py atrāgatya praviṣṭo mayā kusūle nikṣipya rakṣitaḥ | tat-pitrā cānviṣyātra na dṛṣṭaḥ | ata evāyaṃ daṇḍanāyakaḥ kruddha eva gacchati | tataḥ sā tat-putraṃ kuṣulād bahiṣkṛtya darśitavatī | tathā coktam- āhāro dviguṇaḥ strīṇāṃ buddhis tāsāṃ catur-guṇā | ṣaḍ-guṇo vyavasāyaś ca kāmāś cāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽहं ब्रवीमि-उतपन्नेष्व् अपि कार्येषु इत्य् आदि । करटको ब्रूते-अस्त्व् एवम् । किन्त्व् अनयोर् महानन्योग्न्य-निसर्गोपजात-स्नेह कथं भेदयितुं शक्यः ? दमनको ब्रूते-उपायः क्रियताम् । तथा चोक्तम्- उपायेन जयो यादृग् रिपोस् तादृङ् न हेतिभिः । उपाय-ज्ञो ऽल्प-कायो ऽपि न शूरैः परिभूयते

ato 'haṃ bravīmi-utapanneṣv api kāryeṣu ity ādi | karaṭako brūte-astv evam | kintv anayor mahānanyognya-nisargopajāta-sneha kathaṃ bhedayituṃ śakyaḥ ? damanako brūte-upāyaḥ kriyatām | tathā coktam- upāyena jayo yādṛg ripos tādṛṅ na hetibhiḥ | upāya-jño 'lpa-kāyo 'pi na śūraiḥ paribhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.