Narayana: Hitopadesa 3

इति हितोपदेशे सुहृद्-भेदो नाम द्वितीयः कथा-सङ्ग्रहः समाप्तः --ओ)०(ओ-- इइइ। विग्रहः अथ पुनः कथारम्भ-काले राज-पुत्रा ऊचुः-आर्य ! राजपुत्रा वयम् । तद् विग्रहं श्रोतुं नः कुतूहलम् अस्ति । विष्णुशर्मणोक्तम्-यद् एवं भवद्भ्यो रोचते तत् कथयामि । विग्रहः श्रूयतां, यस्यायम् आद्यः श्लोकः- हंसैः सह मयूराणां विग्रहे तुल्य-विक्रमे । विश्वास्य वञ्चिता हंसाः काकैः स्थित्वारि-मन्दिरे

iti hitopadeśe suhṛd-bhedo nāma dvitīyaḥ kathā-saṅgrahaḥ samāptaḥ --o)0(o-- iii. vigrahaḥ atha punaḥ kathārambha-kāle rāja-putrā ūcuḥ-ārya ! rājaputrā vayam | tad vigrahaṃ śrotuṃ naḥ kutūhalam asti | viṣṇuśarmaṇoktam-yad evaṃ bhavadbhyo rocate tat kathayāmi | vigrahaḥ śrūyatāṃ, yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ- haṃsaiḥ saha mayūrāṇāṃ vigrahe tulya-vikrame | viśvāsya vañcitā haṃsāḥ kākaiḥ sthitvāri-mandire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज-पुत्रा ऊचुः-कथम् एतत् ? विष्णुशर्मा कथयति- अस्ति कर्पूरद्वीपे पद्मकेलि-नामधेयं सरः । तत्र हिरण्यगर्भो नाम राजहंसः प्रतिवसति । स च सर्वैर् जलचरैः पक्षिभिर् मिलित्वा पक्षि-राज्येऽभिषिक्तः । यतः- यदि न स्यान् नरपतिः सम्यङ्-नेता ततः प्रजा । अकर्ण-धारा जलधौ विप्लवेतेह नौर् इव

rāja-putrā ūcuḥ-katham etat ? viṣṇuśarmā kathayati- asti karpūradvīpe padmakeli-nāmadheyaṃ saraḥ | tatra hiraṇyagarbho nāma rājahaṃsaḥ prativasati | sa ca sarvair jalacaraiḥ pakṣibhir militvā pakṣi-rājye'bhiṣiktaḥ | yataḥ- yadi na syān narapatiḥ samyaṅ-netā tataḥ prajā | akarṇa-dhārā jaladhau viplaveteha naur iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- प्रजां संरक्षति नृपः सा वर्धयति पार्थिवम् । वर्धनाद् रक्षणं श्रेयस् तद्-अभावे सद् अप्य् असत्

aparaṃ ca- prajāṃ saṃrakṣati nṛpaḥ sā vardhayati pārthivam | vardhanād rakṣaṇaṃ śreyas tad-abhāve sad apy asat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदासौ राजहंसैः सुविस्तीर्ण-कमल-पर्यङ्के सुखासीनः परिवार-परिवृतस् तिष्ठति । ततः कुतश्चिद् देशाद् आगत्य दीर्घ-मुखो नाम बकः प्रणम्योपविष्टः । राजोवाच-दीर्घमुख ! दशान्तराद् आगतो ऽसि । वार्तां कथय । स ब्रूते-देव ! अस्ति महती वार्ता । ताम् आख्यातुकाम एव सत्वरम् आगतो ऽहम् । श्रूयताम्- अस्ति जम्बूद्वीपे विन्ध्यो नाम गिरिः । तत्र चित्रवर्णो नाम मयूरः पक्षिराजो निवसति । तस्यानुचरैश् चरद्भिः पक्षिभिर् अहं दग्धारच्य-मध्ये चरन्न् अवलोकितः । पृष्टश् च-कस् त्वम् ? कुतः समागतो ऽसि ? तदा मयोक्तम्-कर्पूरद्वीपस्य राजचक्रवर्तिनो हिरण्यगर्भस्य र्जहंसस्यानुचरो ऽहं, कौतुकाद् देशान्तरं द्रष्टुम् आगतो ऽस्मि । एतच् छ्रुत्वा पक्षिभिर् उक्तम्-अनयोर् देशयोः को देशो भद्रतरो राजा च ? ततो मयोक्तम्-आः किम् एवम् उच्यते महद् अन्तरम् । यतः कर्पूरद्वीपः स्वर्ग एव । राजहंसश् च द्वितीयः स्वर्गपतिः कथं वर्णयितुं शक्यते । अत्र मरुस्थले पतिता यूयं किं कुरुथ । अस्मद्-देशे गम्यताम् । ततो ऽस्मद्-वचनम् आकर्ण्य सर्व-पक्षिणः सकोपा बभूवुः । तथा चोक्तम्- पयः-पानं भुजङ्गानां केवलं विष-वर्धनम् । उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये

ekadāsau rājahaṃsaiḥ suvistīrṇa-kamala-paryaṅke sukhāsīnaḥ parivāra-parivṛtas tiṣṭhati | tataḥ kutaścid deśād āgatya dīrgha-mukho nāma bakaḥ praṇamyopaviṣṭaḥ | rājovāca-dīrghamukha ! daśāntarād āgato 'si | vārtāṃ kathaya | sa brūte-deva ! asti mahatī vārtā | tām ākhyātukāma eva satvaram āgato 'ham | śrūyatām- asti jambūdvīpe vindhyo nāma giriḥ | tatra citravarṇo nāma mayūraḥ pakṣirājo nivasati | tasyānucaraiś caradbhiḥ pakṣibhir ahaṃ dagdhāracya-madhye carann avalokitaḥ | pṛṣṭaś ca-kas tvam ? kutaḥ samāgato 'si ? tadā mayoktam-karpūradvīpasya rājacakravartino hiraṇyagarbhasya rjahaṃsasyānucaro 'haṃ, kautukād deśāntaraṃ draṣṭum āgato 'smi | etac chrutvā pakṣibhir uktam-anayor deśayoḥ ko deśo bhadrataro rājā ca ? tato mayoktam-āḥ kim evam ucyate mahad antaram | yataḥ karpūradvīpaḥ svarga eva | rājahaṃsaś ca dvitīyaḥ svargapatiḥ kathaṃ varṇayituṃ śakyate | atra marusthale patitā yūyaṃ kiṃ kurutha | asmad-deśe gamyatām | tato 'smad-vacanam ākarṇya sarva-pakṣiṇaḥ sakopā babhūvuḥ | tathā coktam- payaḥ-pānaṃ bhujaṅgānāṃ kevalaṃ viṣa-vardhanam | upadeśo hi mūrkhāṇāṃ prakopāya na śāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- विद्वान् एवोपदेष्टव्यो नाविद्वांस् तु कदाचन । वानरानुपदिश्याथ स्थान-भ्रष्टा ययुः खगाः

anyac ca- vidvān evopadeṣṭavyo nāvidvāṃs tu kadācana | vānarānupadiśyātha sthāna-bhraṣṭā yayuḥ khagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच-कथम् एतत् ? दीर्घमुखः कथयति- कथा १ अस्ति नर्मदा-तीरे पर्वतोपत्यकायां विशालः शाल्मली-तरुः । तत्र निर्मित-नीड-कोडे पक्षिणः सुखेन निवसन्ति । अथैकदा वर्षासु नीलपटैर् इव जलधर-पटलैर् आवृते नभस्-तले । धारा-सारैर् महती वृष्टिर् बभूव । ततो वानरांश् च तरु-तलेऽवस्थितान् शीताकुलान् कम्पमानान् अवलोक्य, कृपया पक्षिभिर् उक्तम्-भो भो वानराः ! शृणुत-- अस्माभिर् निर्मिता नीडाश् चञ्चु-मात्राहृतैस् तृणैः । हस्त-पादादि-संयुक्ता यूयं किम् अवसीदथ

rājovāca-katham etat ? dīrghamukhaḥ kathayati- kathā 1 asti narmadā-tīre parvatopatyakāyāṃ viśālaḥ śālmalī-taruḥ | tatra nirmita-nīḍa-koḍe pakṣiṇaḥ sukhena nivasanti | athaikadā varṣāsu nīlapaṭair iva jaladhara-paṭalair āvṛte nabhas-tale | dhārā-sārair mahatī vṛṣṭir babhūva | tato vānarāṃś ca taru-tale'vasthitān śītākulān kampamānān avalokya, kṛpayā pakṣibhir uktam-bho bho vānarāḥ ! śṛṇuta-- asmābhir nirmitā nīḍāś cañcu-mātrāhṛtais tṛṇaiḥ | hasta-pādādi-saṃyuktā yūyaṃ kim avasīdatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा वानरैर् जातामर्षैर् आलोचितम्-अहो ! निर्वात-नीड-गर्भावस्थिताः सुखिनः पक्षिणो ऽस्मान् निन्दन्ति । तद् भवतु तावद् वृष्टेर् उपशमः । अनन्तरं शान्ते पानीय-वर्षे तैर् वानरैर् वृक्षम् आरुह्य, सर्वे नीडा भग्नाः, तेषाम् अण्डानि चाधः पातितानि । अतो ऽहं ब्रवीमि विद्वान् एवोपदेष्टव्यः इत्य् आदि । राजोवाच-ततस् तैः पक्षिभिः किं कृतम् ? बकः कथयति-ततस् तैः पक्षिभिः कोपाद् उक्तम्-केनासौ राजहंसो राजा कृतः ? ततो मयोपजात-कोपेनोक्तम्-अयं युष्मदीयो मयूरः केन राजा कृतः ? एतच् छ्रुत्वा ते पक्षिणो मां हन्तुम् उद्यताः । ततो मयापि स्व-विक्रमो दर्शितः । यतः- अन्यदा भूषणं पुंसः क्षमा लज्जेव योषितः । पराक्रमः परिभवे वैयात्यं सुरतेष्व् इव

tac chrutvā vānarair jātāmarṣair ālocitam-aho ! nirvāta-nīḍa-garbhāvasthitāḥ sukhinaḥ pakṣiṇo 'smān nindanti | tad bhavatu tāvad vṛṣṭer upaśamaḥ | anantaraṃ śānte pānīya-varṣe tair vānarair vṛkṣam āruhya, sarve nīḍā bhagnāḥ, teṣām aṇḍāni cādhaḥ pātitāni | ato 'haṃ bravīmi vidvān evopadeṣṭavyaḥ ity ādi | rājovāca-tatas taiḥ pakṣibhiḥ kiṃ kṛtam ? bakaḥ kathayati-tatas taiḥ pakṣibhiḥ kopād uktam-kenāsau rājahaṃso rājā kṛtaḥ ? tato mayopajāta-kopenoktam-ayaṃ yuṣmadīyo mayūraḥ kena rājā kṛtaḥ ? etac chrutvā te pakṣiṇo māṃ hantum udyatāḥ | tato mayāpi sva-vikramo darśitaḥ | yataḥ- anyadā bhūṣaṇaṃ puṃsaḥ kṣamā lajjeva yoṣitaḥ | parākramaḥ paribhave vaiyātyaṃ surateṣv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा विहस्याह- आत्मनश् च परेषां च यः समीक्ष्य बलाबलम् । अन्तरं नैव जानाति स तिरस्क्रियतेऽरिभिः

rājā vihasyāha- ātmanaś ca pareṣāṃ ca yaḥ samīkṣya balābalam | antaraṃ naiva jānāti sa tiraskriyate'ribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुचिरं हि चरन् नित्यं क्षेत्रे सत्यम् अबुद्धिमान् । द्वीपि-चर्म-परिच्छन्नो वाग्-दोषाद् गर्दभो हतः

suciraṃ hi caran nityaṃ kṣetre satyam abuddhimān | dvīpi-carma-paricchanno vāg-doṣād gardabho hataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बकः पृच्छति-कथम् एतत् ? राजा कथयति- कथा २ अस्ति हस्तिनापुरे विलासो नाम रजकः । तस्य गर्दभो ऽतिभार-वहनाद् दुर्बलो मुमूर्षुर् इवाभवत् । ततस् तेन रजकेनासौ व्याघ्रचर्मणा प्रच्छाद्यारण्यक-समीपे सस्य-क्षेत्रे विमुक्तः । ततो दूरात् तम् अवलोक्य व्याघ्र-बुद्ध्या क्षेत्र-पतयः सत्वरं पलायन्ते । अथैकदा केनापि सस्य-रक्षकेण धूसर-कम्बल-कृत-तनु-त्राणेन धनुष्काण्डं सज्जीकृत्यानत-कायेनैकान्ते स्थितम् । तं च दूराद् दृष्ट्वा गर्दभः पुष्टाङ्गो येथेष्ट-सस्य-भक्षण-जात-बलो गर्दभो ऽयम् इति मत्वोच्चैः शब्दं कुर्वाणस् तद्-अभिमुखं धावितः । ततस् तेन सस्य-रक्षकेण चीत्कार-शब्दाद् गर्दभो ऽयम् इति निश्चित्य, लीलयैव व्यापादितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-सुचिरं हि चरन् नित्यम् इत्य् आदि । दीर्घमुखो ब्रूते-ततः पश्चात् तैः पक्षिभिर् उक्तम्-अरे पापा दुष्ट-बक ! अस्माकं भूमौ चरन्न् अस्माकं स्वामिनम् अधिक्षिपसि । तन् न क्षन्तव्यम् इदानीम् । इत्य् उक्त्वा सर्वे मां चञ्चुभिर् हत्वा, स-कोपा ऊचुः-पश्य रे मूर्ख ! स हंसस् तव राजा सर्वथा मृदुः । तस्य राज्याधिकारो नास्ति । यत एकान्त-मृदुः करतलस्थम् अप्य् अर्थं रक्षितुम् अक्षमः । स कथं पृथिवीं शास्ति ? राज्यं वा तस्य किम् ? त्वं च कूप-मण्डूकः । तेन तद्-आश्रयम् उपदिशसि । शृणु- सेवितव्यो महा-वृक्षः फल-च्छाया-समन्वितः । यदि दैवात् फलं नास्ति च्छाया केन निवार्यते

bakaḥ pṛcchati-katham etat ? rājā kathayati- kathā 2 asti hastināpure vilāso nāma rajakaḥ | tasya gardabho 'tibhāra-vahanād durbalo mumūrṣur ivābhavat | tatas tena rajakenāsau vyāghracarmaṇā pracchādyāraṇyaka-samīpe sasya-kṣetre vimuktaḥ | tato dūrāt tam avalokya vyāghra-buddhyā kṣetra-patayaḥ satvaraṃ palāyante | athaikadā kenāpi sasya-rakṣakeṇa dhūsara-kambala-kṛta-tanu-trāṇena dhanuṣkāṇḍaṃ sajjīkṛtyānata-kāyenaikānte sthitam | taṃ ca dūrād dṛṣṭvā gardabhaḥ puṣṭāṅgo yetheṣṭa-sasya-bhakṣaṇa-jāta-balo gardabho 'yam iti matvoccaiḥ śabdaṃ kurvāṇas tad-abhimukhaṃ dhāvitaḥ | tatas tena sasya-rakṣakeṇa cītkāra-śabdād gardabho 'yam iti niścitya, līlayaiva vyāpāditaḥ | ato 'haṃ bravīmi-suciraṃ hi caran nityam ity ādi | dīrghamukho brūte-tataḥ paścāt taiḥ pakṣibhir uktam-are pāpā duṣṭa-baka ! asmākaṃ bhūmau carann asmākaṃ svāminam adhikṣipasi | tan na kṣantavyam idānīm | ity uktvā sarve māṃ cañcubhir hatvā, sa-kopā ūcuḥ-paśya re mūrkha ! sa haṃsas tava rājā sarvathā mṛduḥ | tasya rājyādhikāro nāsti | yata ekānta-mṛduḥ karatalastham apy arthaṃ rakṣitum akṣamaḥ | sa kathaṃ pṛthivīṃ śāsti ? rājyaṃ vā tasya kim ? tvaṃ ca kūpa-maṇḍūkaḥ | tena tad-āśrayam upadiśasi | śṛṇu- sevitavyo mahā-vṛkṣaḥ phala-cchāyā-samanvitaḥ | yadi daivāt phalaṃ nāsti cchāyā kena nivāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- हीन-सेवा न कर्तव्या कर्तव्यो महद् आश्रयः । पयो ऽपि शौण्डिकी-हस्ते वारुणीत्य् अभिधीयते

anyac ca- hīna-sevā na kartavyā kartavyo mahad āśrayaḥ | payo 'pi śauṇḍikī-haste vāruṇĪty abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- महान् अप्य् अल्पतां याति निर्गुणे गुण-विस्तरः । आधाराधेय-भावेन गजेन्द्र इव दर्पणे

anyac ca- mahān apy alpatāṃ yāti nirguṇe guṇa-vistaraḥ | ādhārādheya-bhāvena gajendra iva darpaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किन्तु- अजा सिंह-प्रसादेन वने चरति निर्भयम् । रामम् आसाद्य लङ्कायां लेभे राज्यं विभीषणः

kintu- ajā siṃha-prasādena vane carati nirbhayam | rāmam āsādya laṅkāyāṃ lebhe rājyaṃ vibhīṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषतश् च- व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्याद् अतिशक्ते नराधिपे । शशिनो व्यपदेशेन शशकाः सुखम् आसते

viśeṣataś ca- vyapadeśe'pi siddhiḥ syād atiśakte narādhipe | śaśino vyapadeśena śaśakāḥ sukham āsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयोक्तम्-कथम् एतत् ? पक्षिणः कथयन्ति- कथा ३ कदाचिद् वर्षास्व् अपि वृष्टेर् अभावात् तृषार्तो गज-यूथो यूथपतिम् आह-नाथ ! को ऽभ्युपायो ऽस्माकं जीवनाय ? नास्ति क्षुद्र-जन्तूनां अपि निमज्जन-स्थानम् । वयं च निमज्जन-स्थानाभावान् मृताः । अन्धा इव किं कुर्मः ? क्व यामः ? ततो हस्तिराजो नातिदूरं गत्वा निर्मलं ह्रदं दर्शितवान् । ततो दिनेषु गच्छत्सु तत्-तीरावस्थिताः क्षुद्र-शशका गज-पादाहतिभिश् चूर्णिताः । अनन्तरं शिलीमुखो नाम शशकश् चिन्तयामास-अनेन गजयूथेन पिपासाकुलितेन प्रत्यहम् अत्रागन्तव्यम् । ततो विनष्टम् अस्मत्-कुलम् । ततो विजयो नाम वृद्ध-शशको ऽवदत्-मा विषीदत । मयात्र प्रतीकारः कर्तव्यः । ततो ऽसौ प्रतिज्ञाय चलितः । गच्छता च तेनालोचितम्-कथं मया गज-यूथ-नाथ-समीपे स्थित्वा वक्तव्यम् । यतः- स्पृशन्न् अपि गजो हन्ति जिघ्रन्न् अपि भुजङ्गमः । पालयन्न् अपि भूपालः प्रहसन्न् अपि दुर्जनः

mayoktam-katham etat ? pakṣiṇaḥ kathayanti- kathā 3 kadācid varṣāsv api vṛṣṭer abhāvāt tṛṣārto gaja-yūtho yūthapatim āha-nātha ! ko 'bhyupāyo 'smākaṃ jīvanāya ? nāsti kṣudra-jantūnāṃ api nimajjana-sthānam | vayaṃ ca nimajjana-sthānābhāvān mṛtāḥ | andhā iva kiṃ kurmaḥ ? kva yāmaḥ ? tato hastirājo nātidūraṃ gatvā nirmalaṃ hradaṃ darśitavān | tato dineṣu gacchatsu tat-tīrāvasthitāḥ kṣudra-śaśakā gaja-pādāhatibhiś cūrṇitāḥ | anantaraṃ śilīmukho nāma śaśakaś cintayāmāsa-anena gajayūthena pipāsākulitena pratyaham atrāgantavyam | tato vinaṣṭam asmat-kulam | tato vijayo nāma vṛddha-śaśako 'vadat-mā viṣīdata | mayātra pratīkāraḥ kartavyaḥ | tato 'sau pratijñāya calitaḥ | gacchatā ca tenālocitam-kathaṃ mayā gaja-yūtha-nātha-samīpe sthitvā vaktavyam | yataḥ- spṛśann api gajo hanti jighrann api bhujaṅgamaḥ | pālayann api bhūpālaḥ prahasann api durjanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽहं पर्वत-शिखरम् आरुह्य यूथनाथं संवादयामि । तथानुष्ठिते सति यूथनाथ उवाच-कस् त्वम् ? कुतः समायातः ? स ब्रूते-शशको ऽहम् । भगवता चन्द्रेण भवद्-अन्तिकं प्रेषितः । यूथपतिर् आह-कार्यम् उच्यताम् । विजयो ब्रूते- उद्यतेष्व् अपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा । सदैवावध्य-भावेन यथार्थस्य हि वाचकः

ato 'haṃ parvata-śikharam āruhya yūthanāthaṃ saṃvādayāmi | tathānuṣṭhite sati yūthanātha uvāca-kas tvam ? kutaḥ samāyātaḥ ? sa brūte-śaśako 'ham | bhagavatā candreṇa bhavad-antikaṃ preṣitaḥ | yūthapatir āha-kāryam ucyatām | vijayo brūte- udyateṣv api śastreṣu dūto vadati nānyathā | sadaivāvadhya-bhāvena yathārthasya hi vācakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अहं तद्-आज्ञया ब्रवीमि, शृणु । यद् एते चन्द्रसरो-रक्षकाः शशकास् त्वया निःसारितास् तद् अनुचितं कृतम् । ते शशकाश् चिरम् अस्माकं रक्षिताः । अत एव मे शशाङ्क इति प्रसिद्धिः । एवम् उक्तवति दूते यूथपतिर् भयाद् इदम् आह-प्रणिधे ! इदम् अज्ञानतः कृतम् । पुनर् न तत्र गमिष्यामि । दूत उवाच-यद्य् एवं तद् अत्र सरसि कोपात् कम्पमानं भगवन्तं शशाङ्कं प्रणम्य, प्रसाद्य च गच्छ । ततस् तेन रात्रौ यूथपतिं नीत्वा, तत्र जले चञ्चलं चन्द्र-बिम्बं दर्शयित्वा स यूथप्तिः प्रणामं कारितः । उक्तं च तेन-देव ! अज्ञानाद् अनेनापराधः कृतः । ततः क्षम्यताम् । नैवं वारान्तरं विधास्यते । इत्य् उक्त्वा प्रस्थापितः । अतो वयं ब्रूमः-व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्यात् इति । --ओ)०(ओ-- ततो मयोक्तम्-स एवास्मत्-प्रभू राजहंसो महा-प्रतापो ऽतिस्मर्थः । त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं तत्र युज्यते, किं पुना राज्यम् इति । तदाहं तैः पक्षिभिः-दुष्ट ! कथम् अस्मद्-भूमौ चरसि इत्य् अभिधाय राज्ञश् चित्रवर्णस्य समीपं नीतः । ततो राज्ञः पुरो मां प्रदर्श्य तैः प्रणम्योक्तम्-देव ! अवधीयताम् । एष दुष्टो ऽस्मद्-देशे चरन्न् अपि देव-पादान् अधिक्षिपति । राजाह-को ऽयम् ? कुतः समायातः ? ते ऊचुः-हिरण्यगर्भ-नाम्नो राजहंसस्यानुचरः कर्पूरद्वीपाद् आगतः । अथाहं गृध्रेण मन्त्रिणा पृष्टः-कस् तत्र मुख्यो मन्त्री ? इति । मयोक्तम्-सर्व-शास्त्रार्थ-पारगः शर्वज्ञो नाम चक्रवाकः । गृध्रो ब्रूते-युज्यते । स्व-देशजो ऽसौ । यतः- स्वदेशजं कुलाचार-विशुद्धम् उपधाशुचिम् । मन्त्रज्ञम् अवसनिनं व्यभिचार-विवर्जितम्

tad ahaṃ tad-ājñayā bravīmi, śṛṇu | yad ete candrasaro-rakṣakāḥ śaśakās tvayā niḥsāritās tad anucitaṃ kṛtam | te śaśakāś ciram asmākaṃ rakṣitāḥ | ata eva me śaśāṅka iti prasiddhiḥ | evam uktavati dūte yūthapatir bhayād idam āha-praṇidhe ! idam ajñānataḥ kṛtam | punar na tatra gamiṣyāmi | dūta uvāca-yady evaṃ tad atra sarasi kopāt kampamānaṃ bhagavantaṃ śaśāṅkaṃ praṇamya, prasādya ca gaccha | tatas tena rātrau yūthapatiṃ nītvā, tatra jale cañcalaṃ candra-bimbaṃ darśayitvā sa yūthaptiḥ praṇāmaṃ kāritaḥ | uktaṃ ca tena-deva ! ajñānād anenāparādhaḥ kṛtaḥ | tataḥ kṣamyatām | naivaṃ vārāntaraṃ vidhāsyate | ity uktvā prasthāpitaḥ | ato vayaṃ brūmaḥ-vyapadeśe'pi siddhiḥ syāt iti | --o)0(o-- tato mayoktam-sa evāsmat-prabhū rājahaṃso mahā-pratāpo 'tismarthaḥ | trailokyasyāpi prabhutvaṃ tatra yujyate, kiṃ punā rājyam iti | tadāhaṃ taiḥ pakṣibhiḥ-duṣṭa ! katham asmad-bhūmau carasi ity abhidhāya rājñaś citravarṇasya samīpaṃ nītaḥ | tato rājñaḥ puro māṃ pradarśya taiḥ praṇamyoktam-deva ! avadhīyatām | eṣa duṣṭo 'smad-deśe carann api deva-pādān adhikṣipati | rājāha-ko 'yam ? kutaḥ samāyātaḥ ? te ūcuḥ-hiraṇyagarbha-nāmno rājahaṃsasyānucaraḥ karpūradvīpād āgataḥ | athāhaṃ gṛdhreṇa mantriṇā pṛṣṭaḥ-kas tatra mukhyo mantrī ? iti | mayoktam-sarva-śāstrārtha-pāragaḥ śarvajño nāma cakravākaḥ | gṛdhro brūte-yujyate | sva-deśajo 'sau | yataḥ- svadeśajaṃ kulācāra-viśuddham upadhāśucim | mantrajñam avasaninaṃ vyabhicāra-vivarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधीत-व्यवहारार्थं मौलं ख्यातं विपश्चितम् । अर्थस्योत्पादकं चैव विदध्यान् मन्त्रिणं नृपः

adhīta-vyavahārārthaṃ maulaṃ khyātaṃ vipaścitam | arthasyotpādakaṃ caiva vidadhyān mantriṇaṃ nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे शुकेनोक्तम्-देव ! कर्पूर-द्वीपादयो लघुद्वीपा जम्बूद्वीपान्तर्गता एव । तत्रापि देव-पादानाम् एवाधिपत्यम् । ततो राज्ञाप्य् उक्तम्-एवम् एव । यतः- राजा मत्तः शिशुश् चैव प्रमदा धन-गर्वितः । अप्राप्यम् अपि वाञ्छन्ति किं पुनर् लभ्यतेऽपि यत्

atrāntare śukenoktam-deva ! karpūra-dvīpādayo laghudvīpā jambūdvīpāntargatā eva | tatrāpi deva-pādānām evādhipatyam | tato rājñāpy uktam-evam eva | yataḥ- rājā mattaḥ śiśuś caiva pramadā dhana-garvitaḥ | aprāpyam api vāñchanti kiṃ punar labhyate'pi yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मयोक्तम्-यदि वचनम्-मात्रेणैवाधिपत्यं सिद्ध्यति । तदा जम्बूद्वीपेऽप्य् अस्मत्-प्रभोर् हिरण्यगर्भस्य स्वाम्यम् अस्ति । शुको ब्रूते-कथम् अत्र निर्णयः ? मयोक्तं-सङ्ग्राम एव । राज्ञा विहस्योक्तम्-स्व-स्वामिनं गत्वा सज्जीकुरु । तदा मयोक्तम्-स्व-दूतो ऽपि प्रस्थाप्यताम् । राजोवाच-कः प्रयास्यति दौत्येन ? यत एवम्भूतो दूतः कार्यः- भक्तो गुणी शुचिर् दक्षः प्रगल्भो ऽव्यसनी क्षमी । ब्राह्मणः परमर्मज्ञो दूतः स्यात् प्रतिभानवान्

tato mayoktam-yadi vacanam-mātreṇaivādhipatyaṃ siddhyati | tadā jambūdvīpe'py asmat-prabhor hiraṇyagarbhasya svāmyam asti | śuko brūte-katham atra nirṇayaḥ ? mayoktaṃ-saṅgrāma eva | rājñā vihasyoktam-sva-svāminaṃ gatvā sajjīkuru | tadā mayoktam-sva-dūto 'pi prasthāpyatām | rājovāca-kaḥ prayāsyati dautyena ? yata evambhūto dūtaḥ kāryaḥ- bhakto guṇī śucir dakṣaḥ pragalbho 'vyasanī kṣamī | brāhmaṇaḥ paramarmajño dūtaḥ syāt pratibhānavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृध्रो वदति-सन्त्य् एव दूता बहवः, किन्तु ब्राह्मण एव कर्तव्यः । यतः, प्रसादं कुरुते पत्युः सम्पत्तिं नाभिवाञ्छति । कालिमा कालकूटस्य नापैतीश्वर-सङ्गमात्

gṛdhro vadati-santy eva dūtā bahavaḥ, kintu brāhmaṇa eva kartavyaḥ | yataḥ, prasādaṃ kurute patyuḥ sampattiṃ nābhivāñchati | kālimā kālakūṭasya nāpaitīśvara-saṅgamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह-ततः शुक एव व्रजतु । शुक ! त्वम् एवानेन सह तत्र गत्वास्मद्-अभिलषितं ब्रूहि । शुको ब्रूते-यथाज्ञापयति देवः । किन्त्व् अयं दुर्जनो बकः । तद् अनेन सह न गच्छामि । तथा चोक्तम्- खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुषु । दशाननो ऽहरत् सीतां बन्धनं स्यान् महोदधेः

rājāha-tataḥ śuka eva vrajatu | śuka ! tvam evānena saha tatra gatvāsmad-abhilaṣitaṃ brūhi | śuko brūte-yathājñāpayati devaḥ | kintv ayaṃ durjano bakaḥ | tad anena saha na gacchāmi | tathā coktam- khalaḥ karoti durvṛttaṃ nūnaṃ phalati sādhuṣu | daśānano 'harat sītāṃ bandhanaṃ syān mahodadheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- न स्थातव्यं न गन्तव्यं दुर्जनेन समं क्वचित् । काक-सङ्गाद् धतो हंसस् तिष्ठन् गछंश् च वर्तकः

aparaṃ ca- na sthātavyaṃ na gantavyaṃ durjanena samaṃ kvacit | kāka-saṅgād dhato haṃsas tiṣṭhan gachaṃś ca vartakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच-कथम् एतत् ? शुकः कथयति- कथा ४ अस्त्य् उज्जयिनी-वर्त्म-प्रान्तरे प्लक्ष-तरुः । तत्र हंस-काकौ निवसतः । कदाचित् ग्रीष्म-समये परिश्रान्तः कश्चित् पथिकस् तत्र तरु-तले धनुष्काण्डं संनिधाय सुप्तः । तत्र क्षणान्तरे तन्-मुखाद् वृक्ष-च्छायापगता । ततः सूर्य-तेजसा तन्-मुखं व्याप्तम् अवलोक्य, तद्-वृक्ष-स्थितेन पुण्य-शीलेन शुचिना राजहंसेन कृपया पक्षौ प्रसार्य पुनस् तन्-मुखे छाया कृता । ततो निर्भर-निद्रा-शुखिना पथि-भ्रमण-परिश्रान्तेन पान्थेन मुख-व्यादानं कृतम् । अथ पर-सुखम् असहिष्णुः स्वभाव-दौर्जन्येन स काकस् तस्य मुखे पुरीषोत्सर्गं कृत्वा पलायितः । ततो यावद् असौ पान्थ उत्थायोर्ध्वं निरीक्षते, तावत् तेनावलोकितो हंसः काण्डेन हतो व्यापादितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-न स्थातव्यम् इति । --ओ)०(ओ-- देव ! वर्तक-कथाम् अपि कथयामि । श्रूयताम्- कथा ५ एकत्र वृक्षे काक-वर्तुकौ सुखं निवसतः । एकदा भगवतो गरुडस्य यात्रा-प्रसङ्गेन सर्वे पक्षिणः समुद्र-तीरं गताः । ततः काकेन सह वर्तकश् चलितः । अथ गच्छतो गोपालस्य मस्तकावस्थित-दधि-भाण्डाद् वारं वारं तेन काकेन दधि खाद्यते । ततो यावद् असौ दधि-भाण्डं भूमौ निधायोर्ध्वम् अवलोकते, तावत् तेन काक-वर्तकौ दृष्टौ । ततस् तेन दृष्टः काकः पलायितः । वर्तकः स्वभाव-निरपराधो मन्द-गतिस् तेन प्राप्तो व्यापादितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-न गन्तव्यम् इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- ततो मयोक्तम्-भ्रातः शुक ! किम् एवं ब्रवीषि ? मां प्रति यथा श्रीमद्-देव-पादास् तथा भवान् अपि । शुकेनोक्तम्-अस्त्व् एवम् । किन्तु, दुर्जनैर् उच्यमानानि संमतानि प्रियाण्य् अपि । अकाल-कुसुमानीव भयं संजनयन्ति हि

rājovāca-katham etat ? śukaḥ kathayati- kathā 4 asty ujjayinī-vartma-prāntare plakṣa-taruḥ | tatra haṃsa-kākau nivasataḥ | kadācit grīṣma-samaye pariśrāntaḥ kaścit pathikas tatra taru-tale dhanuṣkāṇḍaṃ saṃnidhāya suptaḥ | tatra kṣaṇāntare tan-mukhād vṛkṣa-cchāyāpagatā | tataḥ sūrya-tejasā tan-mukhaṃ vyāptam avalokya, tad-vṛkṣa-sthitena puṇya-śīlena śucinā rājahaṃsena kṛpayā pakṣau prasārya punas tan-mukhe chāyā kṛtā | tato nirbhara-nidrā-śukhinā pathi-bhramaṇa-pariśrāntena pānthena mukha-vyādānaṃ kṛtam | atha para-sukham asahiṣṇuḥ svabhāva-daurjanyena sa kākas tasya mukhe purīṣotsargaṃ kṛtvā palāyitaḥ | tato yāvad asau pāntha utthāyordhvaṃ nirīkṣate, tāvat tenāvalokito haṃsaḥ kāṇḍena hato vyāpāditaḥ | ato 'haṃ bravīmi-na sthātavyam iti | --o)0(o-- deva ! vartaka-kathām api kathayāmi | śrūyatām- kathā 5 ekatra vṛkṣe kāka-vartukau sukhaṃ nivasataḥ | ekadā bhagavato garuḍasya yātrā-prasaṅgena sarve pakṣiṇaḥ samudra-tīraṃ gatāḥ | tataḥ kākena saha vartakaś calitaḥ | atha gacchato gopālasya mastakāvasthita-dadhi-bhāṇḍād vāraṃ vāraṃ tena kākena dadhi khādyate | tato yāvad asau dadhi-bhāṇḍaṃ bhūmau nidhāyordhvam avalokate, tāvat tena kāka-vartakau dṛṣṭau | tatas tena dṛṣṭaḥ kākaḥ palāyitaḥ | vartakaḥ svabhāva-niraparādho manda-gatis tena prāpto vyāpāditaḥ | ato 'haṃ bravīmi-na gantavyam ity ādi | --o)0(o-- tato mayoktam-bhrātaḥ śuka ! kim evaṃ bravīṣi ? māṃ prati yathā śrīmad-deva-pādās tathā bhavān api | śukenoktam-astv evam | kintu, durjanair ucyamānāni saṃmatāni priyāṇy api | akāla-kusumānīva bhayaṃ saṃjanayanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्जनत्वं च भवतो वाक्याद् एव ज्ञातम् । यद् अनयोर् भूपालयोर् विग्रहे भवद्-वचनम् एव निदानम् । पश्य- प्रत्यक्षेऽपि कृते दोषे मूर्खः सान्त्वेन तुष्यति । रथ-कारो निजां भार्यां सजारां शिरसाकरोत्

durjanatvaṃ ca bhavato vākyād eva jñātam | yad anayor bhūpālayor vigrahe bhavad-vacanam eva nidānam | paśya- pratyakṣe'pi kṛte doṣe mūrkhaḥ sāntvena tuṣyati | ratha-kāro nijāṃ bhāryāṃ sajārāṃ śirasākarot

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञोक्तम्--कथम् एतत् ? शुकः कथयति- कथा ६ अस्ति यौवन-श्री-नगरे मन्द-मतिर् नाम रथकारः । स च स्व-भार्यां बन्धकीं जानाति । किन्तु जारेण समं स्व-चक्षुषा नैक-स्थाने पश्यति । ततो ऽसौ रथकारः अहम् अन्यं ग्रामं गच्छामीत्य् उक्त्वा चलितः । स कियद् दूरं गत्वा पुनर् आगत्य पर्यङ्क-तले स्व-गृहे निभृतं स्थितः । अथ रथकारो ग्रामान्तरं गत इत्य् उपजात-विश्वासः स जारः सन्ध्या-काल एवागतः । पxचात् तेन जारेण समं तस्मिन् पर्यङ्के निर्भरं क्रीडन्ती, पर्यङ्क-तल-स्थितस्य भर्तुः किञ्चिद् अङ्ग-स्पर्शात् स्वामिनं मायाविनं विज्ञाय, मनसि सा विषण्णाभवत् । ततो जारेणोक्तम्-किम् इति त्वम् अद्य मया सह निर्भरं न रमसे ? विस्मितेव प्रतिभासि मे त्वम् । अथ तयोक्तम्-अनभिज्ञो ऽसि । यो ऽसौ मम प्राणेश्वरो, येन ममाकौमारं सख्यं सो ऽद्य ग्रामान्तरं गतः । तेन विना सकल-जन-पूर्णो ऽपि ग्रामो मां प्रत्य् अरण्यवत् प्रतिभाति । किं भावि ? तत्र पर-स्थाने किं खादितवान् ? कथं वा प्रसुप्तः ? इत्य् अस्मद्-धृदयं विदीर्यते । जारो ब्रूते-तव किम् एवंविधा स्नेह-भूमी रथकारः ? बन्धक्य् अवदत्-रे बर्बर ! किं वदसि ? शृणु- परुषाण्य् अपि या प्रोक्ता दृष्टा या क्रोध-चक्षुषा । सुप्रसन्न-मुखी भर्तुः सा नारी धर्म-भाजनम्

rājñoktam--katham etat ? śukaḥ kathayati- kathā 6 asti yauvana-śrī-nagare manda-matir nāma rathakāraḥ | sa ca sva-bhāryāṃ bandhakīṃ jānāti | kintu jāreṇa samaṃ sva-cakṣuṣā naika-sthāne paśyati | tato 'sau rathakāraḥ aham anyaṃ grāmaṃ gacchāmīty uktvā calitaḥ | sa kiyad dūraṃ gatvā punar āgatya paryaṅka-tale sva-gṛhe nibhṛtaṃ sthitaḥ | atha rathakāro grāmāntaraṃ gata ity upajāta-viśvāsaḥ sa jāraḥ sandhyā-kāla evāgataḥ | paxcāt tena jāreṇa samaṃ tasmin paryaṅke nirbharaṃ krīḍantī, paryaṅka-tala-sthitasya bhartuḥ kiñcid aṅga-sparśāt svāminaṃ māyāvinaṃ vijñāya, manasi sā viṣaṇṇābhavat | tato jāreṇoktam-kim iti tvam adya mayā saha nirbharaṃ na ramase ? vismiteva pratibhāsi me tvam | atha tayoktam-anabhijño 'si | yo 'sau mama prāṇeśvaro, yena mamākaumāraṃ sakhyaṃ so 'dya grāmāntaraṃ gataḥ | tena vinā sakala-jana-pūrṇo 'pi grāmo māṃ praty araṇyavat pratibhāti | kiṃ bhāvi ? tatra para-sthāne kiṃ khāditavān ? kathaṃ vā prasuptaḥ ? ity asmad-dhṛdayaṃ vidīryate | jāro brūte-tava kim evaṃvidhā sneha-bhūmī rathakāraḥ ? bandhaky avadat-re barbara ! kiṃ vadasi ? śṛṇu- paruṣāṇy api yā proktā dṛṣṭā yā krodha-cakṣuṣā | suprasanna-mukhī bhartuḥ sā nārī dharma-bhājanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा शुचिः । यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः

aparaṃ ca- nagarastho vanastho vā pāpo vā yadi vā śuciḥ | yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- भर्ता हि परमं नार्या भूषणं भूषणैर् विना । एषा विरहिता तेन शोभनापि न शोभते

anyac ca- bhartā hi paramaṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇair vinā | eṣā virahitā tena śobhanāpi na śobhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं च जारः पाप-मतिः, मनो-लौल्यात् पुष्प-ताम्बूल-सदृशः कदाचित् सेव्यसे, कदाचिन् न सेव्यसे च । स च पुनर् मे स्वामी , मां विक्रेतुं, देवेभ्यो, ब्राह्मणेभ्यो वा दातुम् ईश्वरः । किं बहुना ? तस्मिन् जीवति जीवामि । तन्-मरणे चानुमरणं करिष्यामीति प्रतिज्ञा वर्तते । यतः- तिस्रः कोट्यो ऽर्ध-कोटी च यानि लोमानि मानवे । तावत् कालं वसेत् स्वर्गे भर्तारं यो ऽनुगच्छति

tvaṃ ca jāraḥ pāpa-matiḥ, mano-laulyāt puṣpa-tāmbūla-sadṛśaḥ kadācit sevyase, kadācin na sevyase ca | sa ca punar me svāmī , māṃ vikretuṃ, devebhyo, brāhmaṇebhyo vā dātum īśvaraḥ | kiṃ bahunā ? tasmin jīvati jīvāmi | tan-maraṇe cānumaraṇaṃ kariṣyāmīti pratijñā vartate | yataḥ- tisraḥ koṭyo 'rdha-koṭī ca yāni lomāni mānave | tāvat kālaṃ vaset svarge bhartāraṃ yo 'nugacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- व्याल-ग्राही यथा व्यालं बलाद् उद्धरते बिलात् । तद्वद् भर्तारम् आदाय स्वर्ग-लोके महीयते

anyac ca- vyāla-grāhī yathā vyālaṃ balād uddharate bilāt | tadvad bhartāram ādāya svarga-loke mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- चितौ परिष्वज्य विचेतनं पतिं प्रिया हि या मुञ्चति देहम् आत्मनः । कृत्वापि पापं शत-लक्षम् अप्य् असौ पतिं गृहीत्वा सुर-लोकम् आप्नुयात्

aparaṃ ca- citau pariṣvajya vicetanaṃ patiṃ priyā hi yā muñcati deham ātmanaḥ | kṛtvāpi pāpaṃ śata-lakṣam apy asau patiṃ gṛhītvā sura-lokam āpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- यस्मै दद्यात् पिता त्व् एनां भ्राता वानुमते पितुः । तं शुश्रूषेत जीवन्तं संस्थितं च न लङ्घयेत्

yataḥ- yasmai dadyāt pitā tv enāṃ bhrātā vānumate pituḥ | taṃ śuśrūṣeta jīvantaṃ saṃsthitaṃ ca na laṅghayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् सर्वं श्रुत्वा मन्द-मतिः स रथकारः-धन्यो ऽहं यस्येदृशी प्रिय-वादिनी, स्वामि-वत्सला च भार्या इति मनसि निधाय, तां खट्वां स्त्री-पुरुष-सहितां मूर्ध्नि कृत्वा सानन्दं ननर्त । अतो ऽहं ब्रवीमि प्रयक्षेऽपि कृते दोषे इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- अतो ऽहं तेन राज्ञा यथा-व्यवहारं सम्पूज्य प्रस्थापितः । शुको ऽपि मम पश्चाद् आगच्छन्न् आस्ते । एतत् सर्वं परिज्ञाय यथा-कर्तव्यम् अनुसन्धीयताम् । चक्रवाको विहस्याह-देव ! बकेन तावद् देशान्तरम् अपि गत्वा यथा-शक्ति राज-कार्यम् अनुष्ठितम् । किन्तु देव स्वभाव एष मूर्खानाम् । यतः, शतं दद्यान् न विवदेद् इति विज्ञस्य संमतम् । विना हेतुम् अपि द्वन्द्वम् एतन् मूर्खस्य लक्षणम्

etat sarvaṃ śrutvā manda-matiḥ sa rathakāraḥ-dhanyo 'haṃ yasyedṛśī priya-vādinī, svāmi-vatsalā ca bhāryā iti manasi nidhāya, tāṃ khaṭvāṃ strī-puruṣa-sahitāṃ mūrdhni kṛtvā sānandaṃ nanarta | ato 'haṃ bravīmi prayakṣe'pi kṛte doṣe ity ādi | --o)0(o-- ato 'haṃ tena rājñā yathā-vyavahāraṃ sampūjya prasthāpitaḥ | śuko 'pi mama paścād āgacchann āste | etat sarvaṃ parijñāya yathā-kartavyam anusandhīyatām | cakravāko vihasyāha-deva ! bakena tāvad deśāntaram api gatvā yathā-śakti rāja-kāryam anuṣṭhitam | kintu deva svabhāva eṣa mūrkhānām | yataḥ, śataṃ dadyān na vivaded iti vijñasya saṃmatam | vinā hetum api dvandvam etan mūrkhasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह-अलम् अनेनातीतोपालम्भनेन । प्रस्तुतम् अनुसन्धीयताम् । चक्रवाको ब्रूते-देव ! विजने ब्रवीमि । यतः, वर्णाकार-प्रतिध्वानैर् नेत्र-वक्त्र-विकारतः । अप्य् ऊहन्ति मनो धीरास् तस्माद् रहसि मन्त्रयेत्

rājāha-alam anenātītopālambhanena | prastutam anusandhīyatām | cakravāko brūte-deva ! vijane bravīmi | yataḥ, varṇākāra-pratidhvānair netra-vaktra-vikārataḥ | apy ūhanti mano dhīrās tasmād rahasi mantrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो राजा मन्त्री च तत्र स्थितौ अन्येऽन्यत्र गताः । चक्रवाको ब्रूते-देव ! अहम् एवं जानाम्-कस्याप्य् अस्मन्-नियोगिनः प्रेरणया बकेनेदम् अनुष्ठितम् । यतः, वेद्यानाम् आतुरः श्रेयान् व्यसनी यो नियोगिनाम् । विदुषां जीवनं मूर्खः सद्-वर्णो जीवनं सताम्

tato rājā mantrī ca tatra sthitau anye'nyatra gatāḥ | cakravāko brūte-deva ! aham evaṃ jānām-kasyāpy asman-niyoginaḥ preraṇayā bakenedam anuṣṭhitam | yataḥ, vedyānām āturaḥ śreyān vyasanī yo niyoginām | viduṣāṃ jīvanaṃ mūrkhaḥ sad-varṇo jīvanaṃ satām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाब्रवीत्-भवतु, कारणम् अत्र पश्चान् निरूपणीयम् । सम्प्रति यत् कर्तव्यं तन् निरूप्यताम् । चक्रवाको ब्रूते-देव ! प्रणिधिस् तावत् तत्र प्रहीयताम् । ततस् तद्-अनुष्ठानं बलाबलं च जानीमः । तथा हि- भवेत् स्व-पर-राष्ट्राणां कार्याकार्यावलोकने । चारश् चक्षुर् महीभर्तुर् यस्य नास्त्य् अन्ध एव सः

rājābravīt-bhavatu, kāraṇam atra paścān nirūpaṇīyam | samprati yat kartavyaṃ tan nirūpyatām | cakravāko brūte-deva ! praṇidhis tāvat tatra prahīyatām | tatas tad-anuṣṭhānaṃ balābalaṃ ca jānīmaḥ | tathā hi- bhavet sva-para-rāṣṭrāṇāṃ kāryākāryāvalokane | cāraś cakṣur mahībhartur yasya nāsty andha eva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स च द्वितीयं विश्वास-पात्रं गृहीत्वा यातु । तेनासौ स्वयं तत्रावस्थाय, द्वितीयं तत्रत्य-मन्त्र-कार्यं सुनिभृतं निश्चित्य निगद्य प्रस्थापयति । तथा चोक्तं- तीर्थाश्रम-सुर-स्थाने शास्तर-विज्ञान-हेतुना । तपस्वि-व्यञ्जनोपेतैः स्व-चरैः सह संवसेत्

sa ca dvitīyaṃ viśvāsa-pātraṃ gṛhītvā yātu | tenāsau svayaṃ tatrāvasthāya, dvitīyaṃ tatratya-mantra-kāryaṃ sunibhṛtaṃ niścitya nigadya prasthāpayati | tathā coktaṃ- tīrthāśrama-sura-sthāne śāstara-vijñāna-hetunā | tapasvi-vyañjanopetaiḥ sva-caraiḥ saha saṃvaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गूढ-चारश् च-यो जले स्थले च चरति । ततो ऽसाव् एव बको नियुज्यताम् । एतादृश एव कश्चिद् बको द्वितीयत्वेन प्रयातु । तद्-गृह-लोकाश् च राज-द्वारे तिष्ठन्तु । किन्तु एतद् अपि सुगुप्तम् अनुष्ठातव्यम् । यतः- षट्-कर्णो भिद्यते मन्त्रस् तथा प्राप्तश् च वार्तया । इत्य् आत्मना द्वितीयेन मन्त्रः कार्यो मही-भृता

gūḍha-cāraś ca-yo jale sthale ca carati | tato 'sāv eva bako niyujyatām | etādṛśa eva kaścid bako dvitīyatvena prayātu | tad-gṛha-lokāś ca rāja-dvāre tiṣṭhantu | kintu etad api suguptam anuṣṭhātavyam | yataḥ- ṣaṭ-karṇo bhidyate mantras tathā prāptaś ca vārtayā | ity ātmanā dvitīyena mantraḥ kāryo mahī-bhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्य- मन्त्र-भेदे हि ये दोषा भवन्ति पृथिवी-पतेः । न शक्यास् ते समाधातुम् इति नीति-विदां मतम्

paśya- mantra-bhede hi ye doṣā bhavanti pṛthivī-pateḥ | na śakyās te samādhātum iti nīti-vidāṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा विमृश्योवाच-प्राप्तस् तावन् मयोत्तमः प्रतिनिधिः । मन्त्री ब्रूते-देव ! सङ्ग्रामे विजयो ऽपि प्राप्तः । अत्रान्तरे प्रतीहारः प्रविश्य प्रणम्योवाच-देव ! जम्बूद्वीपाद् आगतो द्वारि शुकस् तिष्ठति । राजा चक्रवाकम् आलोकते । चक्रवाकेनोक्तम्-कृतावासे तावद् गत्वा तिष्ठतु, पश्चाद् आनीय द्रष्टव्यः । यथाज्ञापयति देवः इत्य् अभिधाय प्रतीहारः शुकं गृहीत्वा तम् आवास-स्थानं गतः । राजाह-विग्रहस् तावत् समुपस्थितः । चक्रवाको ब्रूते-देव ! तथापि प्राग् एव विग्रहो न विधिः । यतः- स किं भृत्यः स किं मन्त्री य आदाव् एव भूपतिम् । युद्धोद्योगं स्व-भू-त्यागं निर्दिशत्य् अविचारितम्

rājā vimṛśyovāca-prāptas tāvan mayottamaḥ pratinidhiḥ | mantrī brūte-deva ! saṅgrāme vijayo 'pi prāptaḥ | atrāntare pratīhāraḥ praviśya praṇamyovāca-deva ! jambūdvīpād āgato dvāri śukas tiṣṭhati | rājā cakravākam ālokate | cakravākenoktam-kṛtāvāse tāvad gatvā tiṣṭhatu, paścād ānīya draṣṭavyaḥ | yathājñāpayati devaḥ ity abhidhāya pratīhāraḥ śukaṃ gṛhītvā tam āvāsa-sthānaṃ gataḥ | rājāha-vigrahas tāvat samupasthitaḥ | cakravāko brūte-deva ! tathāpi prāg eva vigraho na vidhiḥ | yataḥ- sa kiṃ bhṛtyaḥ sa kiṃ mantrī ya ādāv eva bhūpatim | yuddhodyogaṃ sva-bhū-tyāgaṃ nirdiśaty avicāritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- विजेतुं प्रयतेतारीन् न युद्धेन कदाचन । अनित्यो विजयो यस्माद् दृश्यते युध्यमानयोः

aparaṃ ca- vijetuṃ prayatetārīn na yuddhena kadācana | anityo vijayo yasmād dṛśyate yudhyamānayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- साम्ना दानेन भेदेन समस्तैर् अथवा पृथक् । साधितुं प्रयतेतारीन् न युद्धेन कदाचन

anyac ca- sāmnā dānena bhedena samastair athavā pṛthak | sādhituṃ prayatetārīn na yuddhena kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- सर्व एव जनः शूरो ह्य् अनासादित-विग्रहः । अदृष्ट-पर-सामर्थ्यः स-दर्पः को भवेन् न हि

aparaṃ ca- sarva eva janaḥ śūro hy anāsādita-vigrahaḥ | adṛṣṭa-para-sāmarthyaḥ sa-darpaḥ ko bhaven na hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- न तथोत्थाप्यते ग्रावा प्राणिभिर् दारुणा यथा । अल्पोपायान् महा-सिद्धिर् एतन्-मन्त्र-फलं महत्

kiṃ ca- na tathotthāpyate grāvā prāṇibhir dāruṇā yathā | alpopāyān mahā-siddhir etan-mantra-phalaṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किन्तु विग्रहम् उपस्थितं विलोक्य व्यवह्रियताम्, यतः- यथा काल-कृतोद्योगात् कृषिः फलवती भवेत् । तद्वन् नीतिर् इयं देव चिरात् फलति न क्षणात्

kintu vigraham upasthitaṃ vilokya vyavahriyatām, yataḥ- yathā kāla-kṛtodyogāt kṛṣiḥ phalavatī bhavet | tadvan nītir iyaṃ deva cirāt phalati na kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- दूरे भीरुत्वम् आसन्ने शूरता महतो गुणः । विपत्तौ हि महान् लोके धीरत्वम् अधिगच्छति

aparaṃ ca- dūre bhīrutvam āsanne śūratā mahato guṇaḥ | vipattau hi mahān loke dhīratvam adhigacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- प्रत्यूहः सर्व-सिद्धीनाम् उत्तापः प्रथमः किल । अतिशीतलम् अप्य् अम्भः किं भिनत्ति न भूभृतः

anyac ca- pratyūhaḥ sarva-siddhīnām uttāpaḥ prathamaḥ kila | atiśītalam apy ambhaḥ kiṃ bhinatti na bhūbhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलिना सह योद्धव्यम् इति नास्ति निदर्शनम् । तद् युद्धं हस्तिना सार्धं नराणां मृत्युम् आवहेत्

balinā saha yoddhavyam iti nāsti nidarśanam | tad yuddhaṃ hastinā sārdhaṃ narāṇāṃ mṛtyum āvahet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- स मूर्खः कालम् अप्राप्य यो ऽपकर्तरि वर्तते । कलिर् बलवता सार्धं कीट-पक्षोद्गमो यथा

anyac ca- sa mūrkhaḥ kālam aprāpya yo 'pakartari vartate | kalir balavatā sārdhaṃ kīṭa-pakṣodgamo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- कौर्मं सङ्कोचम् आस्थाय प्रहारम् अपि मर्षयेत् । प्राप्त-काले तु नीतिज्ञ उत्तिष्ठेत् क्रूर-सर्पवत्

kiṃ ca- kaurmaṃ saṅkocam āsthāya prahāram api marṣayet | prāpta-kāle tu nītijña uttiṣṭhet krūra-sarpavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महत्य् अल्पेऽप्य् उपायज्ञः समम् एव भवेत् क्षमः । समुन्मूलयितुं वृक्षांस् तृणानीव नदीरयः

mahaty alpe'py upāyajñaḥ samam eva bhavet kṣamaḥ | samunmūlayituṃ vṛkṣāṃs tṛṇānīva nadīrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो दूतो ऽयं शुको ऽत्राश्वास्य तावद् ध्रियतां यावद् दुर्गं सज्जीक्रियते, यतः- एकः शतं योधयति प्राकार-स्थो धनुर्धरः । शतं शत-सहस्राणि तस्माद् दुर्गं विशिष्यते

ato dūto 'yaṃ śuko 'trāśvāsya tāvad dhriyatāṃ yāvad durgaṃ sajjīkriyate, yataḥ- ekaḥ śataṃ yodhayati prākāra-stho dhanurdharaḥ | śataṃ śata-sahasrāṇi tasmād durgaṃ viśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- अदुर्ग-विषयः कस्य नारेः परिभवास्पदम् । अदुर्गो ऽनाश्रयो राजा पोत-च्युत-मनुष्यवत्

kiṃ ca- adurga-viṣayaḥ kasya nāreḥ paribhavāspadam | adurgo 'nāśrayo rājā pota-cyuta-manuṣyavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्गं कुर्यान् महाखातम् उच्च-प्राकार-संयुतम् । स-यन्त्रं स-जलं शैल-सरिन्-मरु-वनाश्रयम्

durgaṃ kuryān mahākhātam ucca-prākāra-saṃyutam | sa-yantraṃ sa-jalaṃ śaila-sarin-maru-vanāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्तीर्णताति-वैषम्यं रस-धान्येध्म-सङ्ग्रहः । प्रवेशश् चाप-सारश् च सप्तैता दुर्ग-सम्पदः

vistīrṇatāti-vaiṣamyaṃ rasa-dhānyedhma-saṅgrahaḥ | praveśaś cāpa-sāraś ca saptaitā durga-sampadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह-दुर्गानुसन्धाने को नियुज्यताम् ? चक्रवाको ब्रूते- यो यत्र कुशलः कार्ये तं तत्र विनियोजयेत् । कर्मस्व् अदृष्ट-कर्मा यः शास्त्रज्ञो ऽपि विमुह्यति

rājāha-durgānusandhāne ko niyujyatām ? cakravāko brūte- yo yatra kuśalaḥ kārye taṃ tatra viniyojayet | karmasv adṛṣṭa-karmā yaḥ śāstrajño 'pi vimuhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहूयतां सारसः । तथानुष्ठिते सति समागतं सारसम् अवलोक्य राजोवाच-भोः सारस ! त्वं सत्वरं दुर्गम् अनुसन्धेहि । सारसः प्रणम्योवाच-देव ! दुर्गं तावद् इदम् एव चिरात् सुनिरूपितम् आस्ते महत् सरः । किन्त्व् एतन्-मध्य-द्वीपे द्रव्य-सङ्ग्रहः क्रियताम् । यतः- धान्यानां सङ्ग्रहो राजन्न् उत्तमः सर्व-सङ्ग्रहात् । निक्षिप्तं हि मुखे रत्नं न कुर्यात् प्राण-धारणम्

tadāhūyatāṃ sārasaḥ | tathānuṣṭhite sati samāgataṃ sārasam avalokya rājovāca-bhoḥ sārasa ! tvaṃ satvaraṃ durgam anusandhehi | sārasaḥ praṇamyovāca-deva ! durgaṃ tāvad idam eva cirāt sunirūpitam āste mahat saraḥ | kintv etan-madhya-dvīpe dravya-saṅgrahaḥ kriyatām | yataḥ- dhānyānāṃ saṅgraho rājann uttamaḥ sarva-saṅgrahāt | nikṣiptaṃ hi mukhe ratnaṃ na kuryāt prāṇa-dhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- ख्यातः सर्व-रसानां हि लवणो रस उत्तमः । गृह्णीयात् तं विना तेन व्यञ्जनं गोमयायते

kiṃ ca- khyātaḥ sarva-rasānāṃ hi lavaṇo rasa uttamaḥ | gṛhṇīyāt taṃ vinā tena vyañjanaṃ gomayāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह-सत्वरं गत्वा सर्वम् अनुष्ठीयताम् । पुनः प्रविश्य प्रतीहारो ब्रूते-देव ! सिंहल-द्वीपाद् आगतो मेघवर्णो नाम वायसः सपरिवारो द्वारि वर्तते । स च देव-पादान् द्रष्टुम् इच्छति । राजाह-काकः प्राज्ञो बहुदृश्वा च तद् भवति स सङ्ग्राह्यः । चक्रवाको ब्रूते-देव ! अस्त्य् एवं । किन्तु अस्मद्-विपक्षः काकः स्थलचरः । तेनास्मद्-विपक्ष-पक्षे नियुक्तः कथं सङ्गृह्यते ? तथा चोक्तम्- आत्म-पक्षं परित्यज्य पर-पक्षेषु यो रतः । स परैर् हन्यते मूढो नील-वर्ण-शृगालवत्

rājāha-satvaraṃ gatvā sarvam anuṣṭhīyatām | punaḥ praviśya pratīhāro brūte-deva ! siṃhala-dvīpād āgato meghavarṇo nāma vāyasaḥ saparivāro dvāri vartate | sa ca deva-pādān draṣṭum icchati | rājāha-kākaḥ prājño bahudṛśvā ca tad bhavati sa saṅgrāhyaḥ | cakravāko brūte-deva ! asty evaṃ | kintu asmad-vipakṣaḥ kākaḥ sthalacaraḥ | tenāsmad-vipakṣa-pakṣe niyuktaḥ kathaṃ saṅgṛhyate ? tathā coktam- ātma-pakṣaṃ parityajya para-pakṣeṣu yo rataḥ | sa parair hanyate mūḍho nīla-varṇa-śṛgālavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच--कथम् एतत् ? मन्त्री कथयति- कथा ७ अस्त्य् अरण्ये कश्चिच् छृगालः स्वेच्छया नगरोपान्ते भ्राम्यन् नीलीभाण्डे निपतितः । पश्चात् तत उत्थातुम् असमर्थः, प्रातर् आत्मानं मृतवत् सन्दर्श्य स्थितः । अथ नीली-भाण्ड-स्वामिना मृति इति ज्ञात्वा, तस्मात् समुत्थाप्य, दूरे नीत्वासौ परित्यक्तः । तस्मात् पलायितः । ततो ऽसौ वने गत्वा आत्मानं नीलप्वर्णम् अवलोक्याचिन्तयत्-अहम् इदानीम् उत्तम-वर्णः । तद् अहं स्वकीयोत्कर्षं किं न साधयामि इत्य् आलोच्य शृगालान् आहूय, तेनोक्तं-अहं भगवत्या वन-देवतया स्व-हस्तेनारण्य-राज्ये सर्वौषधि-रसेनाभिषिक्तः । पश्यन्तु मम वर्णम् । तद् अद्यारभ्यास्मद्-आज्ञयास्मिन्न् अरण्ये व्यवहारः कार्यः । शृगालाश् च तं विशिष्ट-वर्णम् अवलोक्य, साष्टाङ्ग-पातं प्रणम्योचुः-यथाज्ञापयति देवः इति । अनेनैव क्रमेण सर्वेष्व् अरण्य-वासिष्व् आधिपत्यं तस्य बभूव । ततस् तेन स्वज्ञातिभिर् आवृतेनाधिक्यं साधितम् । ततस् तेन व्याघ्र-सिंहादीन् उत्तम-परिजनान् प्राप्य, सदसि शृगालान् अवलोक्य लज्जमानेनावज्ञया स्वज्ञातयः सर्वे दूरीकृताः । ततो विषण्णान् शृगालान् अवलोक्य केनचिद् वृद्ध-शृगालेनैतत् प्रतिज्ञातं-मा विषीदत, यद् अनेनानीतिज्ञेन वयं मर्मज्ञाः । स्व-समीपात् परिभूतास् तद् यथायं नश्यति तथा विधेयम् । यतो ऽमी व्याघ्रादयो वर्ण-मात्र-विप्रलब्धाः शृगालम् अज्ञात्वा राजानम् इमं मन्यन्ते । तद् यथायं परिचीयते तथा कुरुत । तत्र चैवम् अनुष्ठेयम्, यथा वदामि-सर्वे सन्ध्या-समये तत्-सन्निधाने महारावम् एकदैव करिष्यथ । ततस् तं शब्दम् आकर्ण्य जाति-स्वभावात् तेनापि शब्दः कर्तव्यः । यतः- यः स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रमः । श्वा यदि क्रियते राजा तत् किं नाश्नात्य् उपानहम्

rājovāca--katham etat ? mantrī kathayati- kathā 7 asty araṇye kaścic chṛgālaḥ svecchayā nagaropānte bhrāmyan nīlībhāṇḍe nipatitaḥ | paścāt tata utthātum asamarthaḥ, prātar ātmānaṃ mṛtavat sandarśya sthitaḥ | atha nīlī-bhāṇḍa-svāminā mṛti iti jñātvā, tasmāt samutthāpya, dūre nītvāsau parityaktaḥ | tasmāt palāyitaḥ | tato 'sau vane gatvā ātmānaṃ nīlapvarṇam avalokyācintayat-aham idānīm uttama-varṇaḥ | tad ahaṃ svakīyotkarṣaṃ kiṃ na sādhayāmi ity ālocya śṛgālān āhūya, tenoktaṃ-ahaṃ bhagavatyā vana-devatayā sva-hastenāraṇya-rājye sarvauṣadhi-rasenābhiṣiktaḥ | paśyantu mama varṇam | tad adyārabhyāsmad-ājñayāsminn araṇye vyavahāraḥ kāryaḥ | śṛgālāś ca taṃ viśiṣṭa-varṇam avalokya, sāṣṭāṅga-pātaṃ praṇamyocuḥ-yathājñāpayati devaḥ iti | anenaiva krameṇa sarveṣv araṇya-vāsiṣv ādhipatyaṃ tasya babhūva | tatas tena svajñātibhir āvṛtenādhikyaṃ sādhitam | tatas tena vyāghra-siṃhādīn uttama-parijanān prāpya, sadasi śṛgālān avalokya lajjamānenāvajñayā svajñātayaḥ sarve dūrīkṛtāḥ | tato viṣaṇṇān śṛgālān avalokya kenacid vṛddha-śṛgālenaitat pratijñātaṃ-mā viṣīdata, yad anenānītijñena vayaṃ marmajñāḥ | sva-samīpāt paribhūtās tad yathāyaṃ naśyati tathā vidheyam | yato 'mī vyāghrādayo varṇa-mātra-vipralabdhāḥ śṛgālam ajñātvā rājānam imaṃ manyante | tad yathāyaṃ paricīyate tathā kuruta | tatra caivam anuṣṭheyam, yathā vadāmi-sarve sandhyā-samaye tat-sannidhāne mahārāvam ekadaiva kariṣyatha | tatas taṃ śabdam ākarṇya jāti-svabhāvāt tenāpi śabdaḥ kartavyaḥ | yataḥ- yaḥ svabhāvo hi yasyāsti sa nityaṃ duratikramaḥ | śvā yadi kriyate rājā tat kiṃ nāśnāty upānaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शब्दाद् अभिज्ञाय स व्याघ्रेण हन्तव्यः । ततस् तथानुष्ठिते सति तद् वृत्तम् । तथा चोक्तम्- छिद्रं मर्म च वीर्यं च सर्वं वेत्ति निजो रिपुः । दहत्य् अन्तर्गतश् चैव शुष्कं वृक्षम् इवानलः

tataḥ śabdād abhijñāya sa vyāghreṇa hantavyaḥ | tatas tathānuṣṭhite sati tad vṛttam | tathā coktam- chidraṃ marma ca vīryaṃ ca sarvaṃ vetti nijo ripuḥ | dahaty antargataś caiva śuṣkaṃ vṛkṣam ivānalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽहं ब्रवीमि-आत्म-पक्षं परित्यज्येत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- राजाह-यद्य् एवं तथापि दृश्यतां तावद् अयं दूराद् आगतः । तत्-सङ्ग्रहे विचारः कार्यः । चक्रो ब्रूते-देव ! प्रणिधिस् तावत् प्रहितो, दुर्गं च सज्जीकृतम् । अतः शुको ऽप्य् आनीय प्रस्थाप्यताम् । किन्तु योध-बल-समन्वितो भूत्वा, दूराद् एव तम् अवलोकय । यतः- नन्दं जघान चाणक्यस् तीक्ष्ण-दूत-प्रयोगतः । तद् दूरान्तरितं दूतं पश्येद् वीर-समन्वितः

ato 'haṃ bravīmi-ātma-pakṣaṃ parityajyety ādi | --o)0(o-- rājāha-yady evaṃ tathāpi dṛśyatāṃ tāvad ayaṃ dūrād āgataḥ | tat-saṅgrahe vicāraḥ kāryaḥ | cakro brūte-deva ! praṇidhis tāvat prahito, durgaṃ ca sajjīkṛtam | ataḥ śuko 'py ānīya prasthāpyatām | kintu yodha-bala-samanvito bhūtvā, dūrād eva tam avalokaya | yataḥ- nandaṃ jaghāna cāṇakyas tīkṣṇa-dūta-prayogataḥ | tad dūrāntaritaṃ dūtaṃ paśyed vīra-samanvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सभां कृत्वाहूतः शुकः काकश् च । शुकः किंचिद् उन्नत-शिरा दत्तासने उपविश्य ब्रूते-भो हिरण्यगर्भ ! त्वां महाराजाधिराजः श्रीमच्-चित्रवर्णः समाज्ञापयति-यदि जीवितेन श्रिया वा प्रयोजनम् अस्ति, तदा सत्वरम् आगत्यास्मच्-चरणौ प्रणम । नो चेद् अवस्थातुं स्थानान्तरं परिचिन्तय । राजा स-कोपम् आह-आः, सभायाम् अस्माकं न को ऽपि विद्यते य एनं गलहस्तयति ? तत उत्थाय मेघवर्णो ब्रूते-देव ! आज्ञापय, हमि चैनं दुष्ट-शुकम् । सर्वज्ञो राजानं काकं च सान्त्वयन् ब्रूते-भद्र ! मा मैवम् । शृणु तावत्- न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । धर्मः स नो यत्र न सत्यम् अस्ति सत्यं न तद् यच् छलम् अभ्युपैति

tataḥ sabhāṃ kṛtvāhūtaḥ śukaḥ kākaś ca | śukaḥ kiṃcid unnata-śirā dattāsane upaviśya brūte-bho hiraṇyagarbha ! tvāṃ mahārājādhirājaḥ śrīmac-citravarṇaḥ samājñāpayati-yadi jīvitena śriyā vā prayojanam asti, tadā satvaram āgatyāsmac-caraṇau praṇama | no ced avasthātuṃ sthānāntaraṃ paricintaya | rājā sa-kopam āha-āḥ, sabhāyām asmākaṃ na ko 'pi vidyate ya enaṃ galahastayati ? tata utthāya meghavarṇo brūte-deva ! ājñāpaya, hami cainaṃ duṣṭa-śukam | sarvajño rājānaṃ kākaṃ ca sāntvayan brūte-bhadra ! mā maivam | śṛṇu tāvat- na sā sabhā yatra na santi vṛddhā vṛddhā na te ye na vadanti dharmam | dharmaḥ sa no yatra na satyam asti satyaṃ na tad yac chalam abhyupaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो राजधर्मश् चैषः- दूतो म्लेच्छो ऽप्य् अवध्यः स्याद् राजा दूत-मुखो यतः । उद्यतेष्व् अपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा

yato rājadharmaś caiṣaḥ- dūto mleccho 'py avadhyaḥ syād rājā dūta-mukho yataḥ | udyateṣv api śastreṣu dūto vadati nānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- स्वापकर्षं परोत्कर्षं दूतोक्तैर् मन्यते तु कः । सदैवावध्य-भावेन दूतः सर्वं हि जल्पति

anyac ca- svāpakarṣaṃ parotkarṣaṃ dūtoktair manyate tu kaḥ | sadaivāvadhya-bhāvena dūtaḥ sarvaṃ hi jalpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो राजा काकश् च स्वां प्रकृतिम् आपन्नौ । शुको ऽप्य् उत्थाय चलितः । पश्चाच् चक्रवाकेणानीय प्रबोध्य कनकालङ्कारादिकं दत्वा सम्प्रेषितः स्वदेशं ययौ । शुको ऽपि विन्ध्याचलं गत्वा, स्वस्य राजानं चित्रवर्णं प्रणतवान् । तं विलोक्य राजोवाच-शुक ! का वार्ता ? कीदृशो ऽसौ देशः ? शुको ब्रूते-देव ! संक्षेपाद् इयं वार्ता । सम्प्रति युद्धोद्योगः क्रियताम् । देशश् चासौ कर्पूर-द्वीपः स्वर्गैक-देशो, राजा च द्वितीयः स्वर्ग-पतिः कथं वर्णयितुं शक्यते । ततः सर्वान् शिष्टान् आहूय राजा मन्त्रयितुम् उपविष्टः । आह च तान्-सम्प्रति कर्तव्ये विग्रहे यथा-कर्तव्यम् उपदेशं ब्रूत । विग्रहः पुनर् अवश्यं कर्तव्यः । तथा चोक्तम्- असन्तुष्टा द्विजा नष्टाः सन्तुष्टाश् च महीभृतः । सलज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जाश् च कुलाङ्गना

tato rājā kākaś ca svāṃ prakṛtim āpannau | śuko 'py utthāya calitaḥ | paścāc cakravākeṇānīya prabodhya kanakālaṅkārādikaṃ datvā sampreṣitaḥ svadeśaṃ yayau | śuko 'pi vindhyācalaṃ gatvā, svasya rājānaṃ citravarṇaṃ praṇatavān | taṃ vilokya rājovāca-śuka ! kā vārtā ? kīdṛśo 'sau deśaḥ ? śuko brūte-deva ! saṃkṣepād iyaṃ vārtā | samprati yuddhodyogaḥ kriyatām | deśaś cāsau karpūra-dvīpaḥ svargaika-deśo, rājā ca dvitīyaḥ svarga-patiḥ kathaṃ varṇayituṃ śakyate | tataḥ sarvān śiṣṭān āhūya rājā mantrayitum upaviṣṭaḥ | āha ca tān-samprati kartavye vigrahe yathā-kartavyam upadeśaṃ brūta | vigrahaḥ punar avaśyaṃ kartavyaḥ | tathā coktam- asantuṣṭā dvijā naṣṭāḥ santuṣṭāś ca mahībhṛtaḥ | salajjā gaṇikā naṣṭā nirlajjāś ca kulāṅganā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरदर्शी नाम गृध्रो मन्त्री ब्रूते-देव ! व्यसनितया विग्रहो न विधिः । यतः- मित्रामात्य-सुहृद्-वर्गा यदा स्युर् दृढ-भक्तयः । शत्रूणां विपरीताश् च कर्तव्यो विग्रहस् तदा

dūradarśī nāma gṛdhro mantrī brūte-deva ! vyasanitayā vigraho na vidhiḥ | yataḥ- mitrāmātya-suhṛd-vargā yadā syur dṛḍha-bhaktayaḥ | śatrūṇāṃ viparītāś ca kartavyo vigrahas tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- भूमिर् मित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य फलं त्रयम् । यदैतन् निश्चितं भावि कर्तव्यो विग्रहस् तदा

anyac ca- bhūmir mitraṃ hiraṇyaṃ ca vigrahasya phalaṃ trayam | yadaitan niścitaṃ bhāvi kartavyo vigrahas tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह-मद्-बलं तावद् अवलोकयतु मन्त्री । तदैतेषाम् उपयोगो ज्ञायताम् । एवम् आहूयतां मौहूर्तिकः । स यात्रार्थं शुभ-लग्नं निर्णीय ददातु । मन्त्री ब्रूते-देव ! तथापि सहसा यात्रा-करणम् अनुचितम् । यतः- विशन्ति सहसा मूढा येऽविचार्य द्विषद्-बलम् । खड्ग-धारा-परिष्वङ्गं लभन्ते ते सुनिश्चितम्

rājāha-mad-balaṃ tāvad avalokayatu mantrī | tadaiteṣām upayogo jñāyatām | evam āhūyatāṃ mauhūrtikaḥ | sa yātrārthaṃ śubha-lagnaṃ nirṇīya dadātu | mantrī brūte-deva ! tathāpi sahasā yātrā-karaṇam anucitam | yataḥ- viśanti sahasā mūḍhā ye'vicārya dviṣad-balam | khaḍga-dhārā-pariṣvaṅgaṃ labhante te suniścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह-मन्त्रिन् ! ममोत्साह-भङ्गं सर्वथा मा कृथाः । विजिगीषुर् यथा पर-भूमिम् आक्रमति तथा कथय । गृध्रो ब्रूते-देव ! तत् कथयामि । किन्तु तद्-अनुष्ठितम् एव फल-प्रदम् । तथा चोक्तम्- किं मन्त्रेणाननुष्ठाने शास्त्रवित् पृथिवी-पतेः । न ह्य् औषध-परिज्ञानाद् व्याधेः शान्तिः क्वचिद् भवेत्

rājāha-mantrin ! mamotsāha-bhaṅgaṃ sarvathā mā kṛthāḥ | vijigīṣur yathā para-bhūmim ākramati tathā kathaya | gṛdhro brūte-deva ! tat kathayāmi | kintu tad-anuṣṭhitam eva phala-pradam | tathā coktam- kiṃ mantreṇānanuṣṭhāne śāstravit pṛthivī-pateḥ | na hy auṣadha-parijñānād vyādheḥ śāntiḥ kvacid bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजादेशश् चानतिक्रमणीय इति यथा-श्रुतं निवेदयामि शृणु-देव ! नद्य्-अद्रि-वन-दुर्गेषु यत्र यत्र भयं नृप । तत्र तत्र च सेनानीर् यायाद् व्यूहीकृतैर् बलैः

rājādeśaś cānatikramaṇīya iti yathā-śrutaṃ nivedayāmi śṛṇu-deva ! nady-adri-vana-durgeṣu yatra yatra bhayaṃ nṛpa | tatra tatra ca senānīr yāyād vyūhīkṛtair balaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलाध्यक्षः पुरो यायात् प्रवीर-पुरुषान्वितः । मध्ये कलत्रं स्वामी च कोशः फल्गु च यद् बलम्

balādhyakṣaḥ puro yāyāt pravīra-puruṣānvitaḥ | madhye kalatraṃ svāmī ca kośaḥ phalgu ca yad balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वयोर् उभयोर् अश्वा अश्वानां पार्श्वतो रथाः । रथानां पार्श्वतो नागा नागानां च पदातयः

pārśvayor ubhayor aśvā aśvānāṃ pārśvato rathāḥ | rathānāṃ pārśvato nāgā nāgānāṃ ca padātayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चात् सेनापतिर् यायात् खिन्नानाश्वासयन् छनैः । मन्त्रिभिः सुभटैर् युक्तः प्रतिगृह्य बलं नृपः

paścāt senāpatir yāyāt khinnānāśvāsayan chanaiḥ | mantribhiḥ subhaṭair yuktaḥ pratigṛhya balaṃ nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समेयाद् विषमं नागैर् जलाढ्यं समहीधरम् । समम् अश्वैर् जलं नीमिः सर्वत्रैव पदातिभिः

sameyād viṣamaṃ nāgair jalāḍhyaṃ samahīdharam | samam aśvair jalaṃ nīmiḥ sarvatraiva padātibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तिनां गमनं प्रोक्तं प्रशस्तं जलदागमे । तद् अन्यत्र तुरङ्गाणां पत्तीनां सर्वदैव हि

hastināṃ gamanaṃ proktaṃ praśastaṃ jaladāgame | tad anyatra turaṅgāṇāṃ pattīnāṃ sarvadaiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शैलेषु दुर्ग-मार्गेषु विधेयं नृप-रक्षणम् । स्व-योधै रक्षितस्यापि शयनं योग-निद्रया

śaileṣu durga-mārgeṣu vidheyaṃ nṛpa-rakṣaṇam | sva-yodhai rakṣitasyāpi śayanaṃ yoga-nidrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाशयेत् कर्षयेच् छत्रून् दुर्ग-कण्टक-मर्दनैः । पर-देश-प्रवेशे च कुर्याद् आटविकान् पुरः

nāśayet karṣayec chatrūn durga-kaṇṭaka-mardanaiḥ | para-deśa-praveśe ca kuryād āṭavikān puraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र राजा तत्र कोशो विना कोशं न राजता । सुभटेभ्यस् ततो दद्यात् को हि दातुर् न युध्यते

yatra rājā tatra kośo vinā kośaṃ na rājatā | subhaṭebhyas tato dadyāt ko hi dātur na yudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- न नरस्य नरो दासो दासस् त्व् अर्थस्य भूपते । गौरवं लाघवं वापि धनाधन-निबन्धनम्

yataḥ- na narasya naro dāso dāsas tv arthasya bhūpate | gauravaṃ lāghavaṃ vāpi dhanādhana-nibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभेदेन च युध्येत रक्षेच् चैव परस्परम् । फल्गु सैन्यं च यत् किंचिन् मध्ये व्यूहस्य कारयेत्

abhedena ca yudhyeta rakṣec caiva parasparam | phalgu sainyaṃ ca yat kiṃcin madhye vyūhasya kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदातींश् च महीपालः पुरो ऽनीकस्य योजयेत् । उपरुध्यारिम् आसीत राष्ट्रं चास्योपपीडयेत्

padātīṃś ca mahīpālaḥ puro 'nīkasya yojayet | uparudhyārim āsīta rāṣṭraṃ cāsyopapīḍayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यन्दनाश्वैः समे युध्येद् अनूपे नौ-द्विपैस् तथा । वृक्ष-गुल्मावृते चापैर् असि-चर्मायुधैः स्थले

syandanāśvaiḥ same yudhyed anūpe nau-dvipais tathā | vṛkṣa-gulmāvṛte cāpair asi-carmāyudhaiḥ sthale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूषयेच् चास्य सततं यवसान् नोदकेन्धनम् । भिन्द्याच् चैव तडागानि प्रकारारान् परिखास् तथा

dūṣayec cāsya satataṃ yavasān nodakendhanam | bhindyāc caiva taḍāgāni prakārārān parikhās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलेषु प्रमुखो हस्ती न तथान्यो महीपतेः । निजैर् अवयवैर् एव मातङ्गो ऽष्टायुधः स्मृतः

baleṣu pramukho hastī na tathānyo mahīpateḥ | nijair avayavair eva mātaṅgo 'ṣṭāyudhaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलम् अश्वश् च सैन्यानां प्राकारो जङ्गमो यतः । तस्माद् अश्वाधिको राजा विजयी स्थल-विग्रहे

balam aśvaś ca sainyānāṃ prākāro jaṅgamo yataḥ | tasmād aśvādhiko rājā vijayī sthala-vigrahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा चोक्तम्- युध्यमाना हयारूढा देवानाम् अपि दुर्जयाः । अपि दूरस्थितास् तेषां वैरिणो हस्तवत्तिनः

tathā coktam- yudhyamānā hayārūḍhā devānām api durjayāḥ | api dūrasthitās teṣāṃ vairiṇo hastavattinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमं युद्ध-कारित्वं समस्त-बल-पालनम् । दिङ्-मार्गाणां विशोधित्वं पत्ति-कर्म प्रचक्षते

prathamaṃ yuddha-kāritvaṃ samasta-bala-pālanam | diṅ-mārgāṇāṃ viśodhitvaṃ patti-karma pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभाव-शूरम् अस्त्रज्ञम् अविरक्तं जित-श्रमम् । प्रसिद्ध-क्षत्रिय-प्रायं बलं श्रेष्ठतमं विदुः

svabhāva-śūram astrajñam aviraktaṃ jita-śramam | prasiddha-kṣatriya-prāyaṃ balaṃ śreṣṭhatamaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा प्रभु-कृतान् मानाद् युध्यन्ते भुवि मानवाः । न तथा बहुभिर् दत्तैर् द्रविणैर् अपि भूपते

yathā prabhu-kṛtān mānād yudhyante bhuvi mānavāḥ | na tathā bahubhir dattair draviṇair api bhūpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरम् अल्प-बलं सारं न कुर्यान् मुण्ड-मण्डलीम् । कुर्याद् असार-भङ्गो हि सार-भङ्गम् अपि स्फुटम्

varam alpa-balaṃ sāraṃ na kuryān muṇḍa-maṇḍalīm | kuryād asāra-bhaṅgo hi sāra-bhaṅgam api sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रसादो ऽनधिष्ठानं देयांश-हरणं च यत् । काल-यापो ऽप्रतीकारस् तद् वैराग्यस्य कारणम्

aprasādo 'nadhiṣṭhānaṃ deyāṃśa-haraṇaṃ ca yat | kāla-yāpo 'pratīkāras tad vairāgyasya kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपीडयन् बलं शत्रूञ् जिगीषुर् अभिषेणयेत् । सुख-साध्यं द्विषां सैन्यं दीर्घ-प्रयाण-पीडितम्

apīḍayan balaṃ śatrūñ jigīṣur abhiṣeṇayet | sukha-sādhyaṃ dviṣāṃ sainyaṃ dīrgha-prayāṇa-pīḍitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दायादाद् अपरो यस्मान् नास्ति भेद-करो द्विषाम् । तस्माद् उत्थापयेद् यत्नाद् दायादं तस्य विद्विषः

dāyādād aparo yasmān nāsti bheda-karo dviṣām | tasmād utthāpayed yatnād dāyādaṃ tasya vidviṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धाय युवराजेन यदि वा मुख्य-मन्त्रिणा । अन्तः-प्रकोपणं कुर्याद् अभियोक्ता स्थिरात्मनः

sandhāya yuvarājena yadi vā mukhya-mantriṇā | antaḥ-prakopaṇaṃ kuryād abhiyoktā sthirātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रूरामित्रं रणे चापि भङ्गं दत्त्वा विघातयेत् । अथवा गो-ग्रहाकृष्ट्या तन्-मुख्याश्रित-बन्धनात्

krūrāmitraṃ raṇe cāpi bhaṅgaṃ dattvā vighātayet | athavā go-grahākṛṣṭyā tan-mukhyāśrita-bandhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वराज्यं वासयेद् राजा पर-देशापहरणात् । अथवा दान-मानाभ्यां वासितं धनदं हि तत्

svarājyaṃ vāsayed rājā para-deśāpaharaṇāt | athavā dāna-mānābhyāṃ vāsitaṃ dhanadaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा बहुनोदितेन- आत्मोदयः पर-ग्लानिर् द्वयं नीतिर् इतीयती । तद् ऊरीकृत्य कृतिभिर् वाचस्पत्यं प्रतीयते

athavā bahunoditena- ātmodayaḥ para-glānir dvayaṃ nītir itīyatī | tad ūrīkṛtya kṛtibhir vācaspatyaṃ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञा विहस्योक्तम्-सर्वम् एतद् विशेषतश् चोच्यते । किन्तु, अन्यद् उच्छृङ्खलं सत्त्वम् अन्यच् छास्त्र-नियन्त्रितम् । सामानाधिकरण्यं हि तेजस्-तिमिरयोः कुतः

rājñā vihasyoktam-sarvam etad viśeṣataś cocyate | kintu, anyad ucchṛṅkhalaṃ sattvam anyac chāstra-niyantritam | sāmānādhikaraṇyaṃ hi tejas-timirayoḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत उत्थाय राजा मौहूर्तिकावेदित-लग्ने प्रस्थितः । अथ प्रहित-प्रणिधिश् चरो हिरण्यगर्भम् आगत्य प्रणम्योवाच-देव ! समागत-प्रायो राजा चित्रवर्णः । सम्प्रति मलय-पर्वताधित्यकायां समावासित-कटको वर्तते । दुर्ग-शोधनं प्रतिक्षणम् अनुसन्धातव्यम् । यतो ऽसौ गृध्रो महामन्त्री । किं च केनचित् सह तस्य विश्वास-कथा-प्रसङ्गेनेतद् इङ्गितम् अवगतं मया । यत्-अनेन को ऽप्य् अस्मद्-दुर्गे प्राग् एव नियुक्तः । चक्रवाको ब्रूते-देव ! काक एवासौ सम्भवति । राजाह-न कदाचिद् एतत् । यद्य् एवं तदा कथं तेन शुकस्याभिभवोद्योगः कृतः ? अपरं च, शुकस्यागमनात् तस्य विग्रहोत्साहः । स च चिराद् अत्रास्ते । मन्त्री ब्रूते-तथाप्य् आगन्तुकः शङ्कनीयः । राजाह-आगन्तुका अपि कदाचिद् उपकारका दृश्यन्ते । शृणु- परो ऽपि हितवान् बन्धुर् बन्धुर् अप्य् अहितः परः । अहितो देहजो व्याधिर् हितम् आरण्यम् औषधम्

tata utthāya rājā mauhūrtikāvedita-lagne prasthitaḥ | atha prahita-praṇidhiś caro hiraṇyagarbham āgatya praṇamyovāca-deva ! samāgata-prāyo rājā citravarṇaḥ | samprati malaya-parvatādhityakāyāṃ samāvāsita-kaṭako vartate | durga-śodhanaṃ pratikṣaṇam anusandhātavyam | yato 'sau gṛdhro mahāmantrī | kiṃ ca kenacit saha tasya viśvāsa-kathā-prasaṅgenetad iṅgitam avagataṃ mayā | yat-anena ko 'py asmad-durge prāg eva niyuktaḥ | cakravāko brūte-deva ! kāka evāsau sambhavati | rājāha-na kadācid etat | yady evaṃ tadā kathaṃ tena śukasyābhibhavodyogaḥ kṛtaḥ ? aparaṃ ca, śukasyāgamanāt tasya vigrahotsāhaḥ | sa ca cirād atrāste | mantrī brūte-tathāpy āgantukaḥ śaṅkanīyaḥ | rājāha-āgantukā api kadācid upakārakā dṛśyante | śṛṇu- paro 'pi hitavān bandhur bandhur apy ahitaḥ paraḥ | ahito dehajo vyādhir hitam āraṇyam auṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- आसीद् वीर-वरो नाम शूद्रकस्य महीभृतः । सेवकः स्वल्प-कालेन स ददौ सुतम् आत्मनः

aparaṃ ca- āsīd vīra-varo nāma śūdrakasya mahībhṛtaḥ | sevakaḥ svalpa-kālena sa dadau sutam ātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्रवाकः पृच्छति--कथम् एतत् ? राजा कथयति- कथा ८ अहं पुरा शूद्रकस्य राज्ञः क्रीडा-सरसि कर्पूरकेलि-नाम्नो राजहंसस्य पुत्र्या कर्पूरमञ्जर्या सहानुरागवान् अभवम् । वीरवरो नाम राजपुत्रः कुतश्चिद् देशाद् आगत्य राज-द्वारम् उपगम्य प्रतीहारम् उवाच-अहं तावद् वर्तनार्थी राजपुत्रः । मां रज-दर्शनं कारय । ततस् तेनासौ राज-दर्शनं कारितो ब्रूते-देव ! यदि मया सेवकेन प्रयोजनम् अस्ति, तदास्मद्-वर्तनं क्रियताम् । शूद्रक उवाच-किं ते वर्तनम् ? वीरवरो ब्रूते-प्रत्यहं सुवर्ण-पञ्च-शतानि देहि । राजाह-का ते सामग्री ? वीरवरो ब्रूते-द्वौ बाहू । तृतीयश् च खड्गः । राजाह-नैतच् छक्यम् । तच् छ्रुत्वा वीरवरः प्रणम्य चलितः । अथ मन्त्रिभिर् उक्तम्-देव ! दिन-चतुष्टयस्य वर्तनं दत्त्वा ज्ञायताम् अस्य स्वरूपम् । किम् उपयुक्तो ऽयम् एतावद् वर्तनं गृह्णाति अनुपयुक्तो वेति । ततो मन्त्रि-वचनाद् आहुहूय वीरवराय ताम्बूलं दत्त्वा पञ्च-शतानि सुवर्णानि दत्तानि । वर्तन-विनियोगश् च राज्ञा सुनिभृतं निरूपितः । तद्-अर्धं वीरवरेण देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्तम् । स्थितस्यार्धं दुःखितेभ्यः । तद् अवशिष्टं भोज्य-विलास-व्ययेन । एतत् सर्वं नित्य-कृत्यं कृत्वा, राज-द्वारम् अहर्निशं खड्ग-पाणिः सेवते । यदा च राजा स्वयं समादिशति तदा स्व-गृहम् अपि याति । अथैकदा कृष्ण-चतुर्दश्यां रात्रौ स राजा स-करुण-क्रन्दन-ध्वनिं शुश्राव । तत् श्रुत्वा राजा ब्रूते-कः को ऽत्र द्वारि तिष्ठति ? तदा तेनोक्तं-देव ! अहं वीरवरः । राजोवाच-क्रन्दनानुसरणं क्रियताम् । वीरवरो ऽपि-यथाज्ञापयति देवः, इत्य् उक्त्वा चलितः । राज्ञा च चिन्तितम्-अयम् एकाकी राजपुत्रो मया सूचीभेद्ये तमसि प्रहितः । नैतद् उचितम् । तद् अहम् अपि गत्वा किम् एतद् इति निरूपयामि । ततो राजापि खड्गम् आदाय तद्-अनुसरण-क्रमेण नगराद् बहिर् निर्जगाम । गत्वा च वीरवरेण रुदती रुप-यौवन-सम्पन्ना सर्वालङ्कार-भूषिता काचित् स्त्री दृष्टा, पृष्टा च-का त्वम् ? किम् अर्थं रोदिषि ? इति । स्त्रियोक्तम्-अहम् एतस्य शूद्रकस्य राज-लक्ष्मीः । चिराद् एतस्य भुज-च्छायायां महता सुखेन विश्रान्ता । इदानीम् अन्यत्र गमिष्यामि । वीरवरो ब्रूते-यतापायः सम्भवति, तत्रोपायो ऽप्य् अस्ति । तत् कथं स्यात् पुनर् इहावासो भवत्याः ? लक्ष्मीर् उवाच-यदि त्वम् आत्मनः पुत्रं शक्तिधरं द्वात्रिंशल्-लक्षणोपेतं भगवत्याः सर्व-मङ्गलाया उपहारीकरोषि, तदाहं पुनर् अत्र सुचिरं निवसामि । इत्य् उक्त्वादृश्याभवत् । ततो वीरवरेण स्व-गृहं गत्वा निद्रायमाणा स्व-वधूः प्रबोधिता पुत्रश् च । तौ निद्रां परित्यज्योत्थायोपविष्टौ । वीरवरस् तत् सर्वं लक्ष्मी-वचनम् उक्तवान् । तच् छ्रुत्वा सानन्दः शक्तिधरो ब्रूते-धन्यो ऽहम् एवम्भूतः । स्वामि-राज्य-रक्षार्थं यस्योपयोगः । तात ! तत् को ऽधुना विलम्बस्य हेतुः ? एवं-विधे कर्मणि देहस्य विनियोगः श्लाघ्यः । यतः- धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । तन्-निमित्तो वरं त्यागो विनाशे नियते सति

cakravākaḥ pṛcchati--katham etat ? rājā kathayati- kathā 8 ahaṃ purā śūdrakasya rājñaḥ krīḍā-sarasi karpūrakeli-nāmno rājahaṃsasya putryā karpūramañjaryā sahānurāgavān abhavam | vīravaro nāma rājaputraḥ kutaścid deśād āgatya rāja-dvāram upagamya pratīhāram uvāca-ahaṃ tāvad vartanārthī rājaputraḥ | māṃ raja-darśanaṃ kāraya | tatas tenāsau rāja-darśanaṃ kārito brūte-deva ! yadi mayā sevakena prayojanam asti, tadāsmad-vartanaṃ kriyatām | śūdraka uvāca-kiṃ te vartanam ? vīravaro brūte-pratyahaṃ suvarṇa-pañca-śatāni dehi | rājāha-kā te sāmagrī ? vīravaro brūte-dvau bāhū | tṛtīyaś ca khaḍgaḥ | rājāha-naitac chakyam | tac chrutvā vīravaraḥ praṇamya calitaḥ | atha mantribhir uktam-deva ! dina-catuṣṭayasya vartanaṃ dattvā jñāyatām asya svarūpam | kim upayukto 'yam etāvad vartanaṃ gṛhṇāti anupayukto veti | tato mantri-vacanād āhuhūya vīravarāya tāmbūlaṃ dattvā pañca-śatāni suvarṇāni dattāni | vartana-viniyogaś ca rājñā sunibhṛtaṃ nirūpitaḥ | tad-ardhaṃ vīravareṇa devebhyo brāhmaṇebhyo dattam | sthitasyārdhaṃ duḥkhitebhyaḥ | tad avaśiṣṭaṃ bhojya-vilāsa-vyayena | etat sarvaṃ nitya-kṛtyaṃ kṛtvā, rāja-dvāram aharniśaṃ khaḍga-pāṇiḥ sevate | yadā ca rājā svayaṃ samādiśati tadā sva-gṛham api yāti | athaikadā kṛṣṇa-caturdaśyāṃ rātrau sa rājā sa-karuṇa-krandana-dhvaniṃ śuśrāva | tat śrutvā rājā brūte-kaḥ ko 'tra dvāri tiṣṭhati ? tadā tenoktaṃ-deva ! ahaṃ vīravaraḥ | rājovāca-krandanānusaraṇaṃ kriyatām | vīravaro 'pi-yathājñāpayati devaḥ, ity uktvā calitaḥ | rājñā ca cintitam-ayam ekākī rājaputro mayā sūcībhedye tamasi prahitaḥ | naitad ucitam | tad aham api gatvā kim etad iti nirūpayāmi | tato rājāpi khaḍgam ādāya tad-anusaraṇa-krameṇa nagarād bahir nirjagāma | gatvā ca vīravareṇa rudatī rupa-yauvana-sampannā sarvālaṅkāra-bhūṣitā kācit strī dṛṣṭā, pṛṣṭā ca-kā tvam ? kim arthaṃ rodiṣi ? iti | striyoktam-aham etasya śūdrakasya rāja-lakṣmīḥ | cirād etasya bhuja-cchāyāyāṃ mahatā sukhena viśrāntā | idānīm anyatra gamiṣyāmi | vīravaro brūte-yatāpāyaḥ sambhavati, tatropāyo 'py asti | tat kathaṃ syāt punar ihāvāso bhavatyāḥ ? lakṣmīr uvāca-yadi tvam ātmanaḥ putraṃ śaktidharaṃ dvātriṃśal-lakṣaṇopetaṃ bhagavatyāḥ sarva-maṅgalāyā upahārīkaroṣi, tadāhaṃ punar atra suciraṃ nivasāmi | ity uktvādṛśyābhavat | tato vīravareṇa sva-gṛhaṃ gatvā nidrāyamāṇā sva-vadhūḥ prabodhitā putraś ca | tau nidrāṃ parityajyotthāyopaviṣṭau | vīravaras tat sarvaṃ lakṣmī-vacanam uktavān | tac chrutvā sānandaḥ śaktidharo brūte-dhanyo 'ham evambhūtaḥ | svāmi-rājya-rakṣārthaṃ yasyopayogaḥ | tāta ! tat ko 'dhunā vilambasya hetuḥ ? evaṃ-vidhe karmaṇi dehasya viniyogaḥ ślāghyaḥ | yataḥ- dhanāni jīvitaṃ caiva parārthe prājña utsṛjet | tan-nimitto varaṃ tyāgo vināśe niyate sati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिधर-मातोवाच-यद्य् एतन् न कर्तव्यं तत् केनान्येन कर्मणा गृहीतस्य महावर्तनस्य निष्क्रयो भविष्यति । इत्य् आलोच्य सर्वे सर्वमङ्गलायाः स्थानं गताः । तत्र सर्वमङ्गलां सम्पूज्य वीरवरो ब्रूते-देवि ! प्रसीद । विजयतां शूद्रको महाराजः । गृह्यताम् अयम् उपहारः । इत्य् उक्त्वा पुत्रस्य शिरश् चिच्छेद । ततो वीरवरश् चिन्तयामास-गृहीत-राज-वर्तनस्य निस्तारः कृतः । अधुना निष्पुत्रस्य मे जीवनेनालम् । इत्य् आलोच्यात्मनः शिरश् चिच्छेद । ततः स्त्रियापि स्वामि-पुत्र-शोकार्तया तद् अनुष्ठितम् । तत् सर्वं दृष्ट्वा राजा साश्चर्यं चिन्तयामास-- जायन्ते च म्रियन्ते च मद्-विधाः क्षुद्र-जन्तवः । अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति

śaktidhara-mātovāca-yady etan na kartavyaṃ tat kenānyena karmaṇā gṛhītasya mahāvartanasya niṣkrayo bhaviṣyati | ity ālocya sarve sarvamaṅgalāyāḥ sthānaṃ gatāḥ | tatra sarvamaṅgalāṃ sampūjya vīravaro brūte-devi ! prasīda | vijayatāṃ śūdrako mahārājaḥ | gṛhyatām ayam upahāraḥ | ity uktvā putrasya śiraś ciccheda | tato vīravaraś cintayāmāsa-gṛhīta-rāja-vartanasya nistāraḥ kṛtaḥ | adhunā niṣputrasya me jīvanenālam | ity ālocyātmanaḥ śiraś ciccheda | tataḥ striyāpi svāmi-putra-śokārtayā tad anuṣṭhitam | tat sarvaṃ dṛṣṭvā rājā sāścaryaṃ cintayāmāsa-- jāyante ca mriyante ca mad-vidhāḥ kṣudra-jantavaḥ | anena sadṛśo loke na bhūto na bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एतत्-परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम् । ततः शूद्रकेणापि स्व-शिरश् छेत्तुं खड्गः समुत्थापितः । अथ भगवत्या सर्वमङ्गलया प्रत्यक्ष-भूतया राजा हस्ते धृतः । उक्तं च-पुत्र ! प्रसन्नो ऽस्मि ते, एतावता साहसेनालम् । जीवनान्तेऽपि तव राज-भङ्गो नास्ति । राजा च साष्टाङ्ग-पातं प्रणम्योवाच-देवि ! किं मे राज्येन ? जीवितेन वा मम किं प्रयोजनम् ? यद्य् अहम् अनुकम्पनीयस् तदा ममायुः-शेषेणाप्य् अयं स-दार-पुत्रो वीरवरो जीवतु । अन्यथाहं यथा-प्राप्तां गतिं गच्छामि । भगवत्य् उवाच-पुत्र ! अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भृत्य-वात्सल्येन च सर्वथा सन्तुष्टास्मि । गच्छ विजयी भव । अयम् अपि स-परिवारो राज-पुत्रो जीवतु । इत्य् उक्त्वा देव्य् अदृश्याभवत् । ततो वीरवरः स-पुत्र-दारः प्राप्त-जीवनः स्व-गृहं गतः । राजापि तैर् अलक्षितः सत्वरम् अन्तः-पुरं प्रविष्टः । अथ प्रभाते वीरवरो द्वारस्थः पुनर् भूपालेन पृष्टः सन्न् आह-देव ! सा रुदती माम् अवलोक्यादृश्याभवत् । न काप्य् अन्या वार्ता विद्यते । तद् वचनम् आकर्ण्य सन्तुष्टो राजा साश्चर्यं चिन्तयामास-कथम् अयं श्लाघ्यो महा-सत्त्वः ? यतः- प्रियं ब्रूयाद् अकृपणः शूरः स्याद् अविकत्थनः । दाता नापात्र-वर्षी च प्रगल्भः स्याद् अनिष्ठुरः

tad etat-parityaktena mama rājyenāpi kiṃ prayojanam | tataḥ śūdrakeṇāpi sva-śiraś chettuṃ khaḍgaḥ samutthāpitaḥ | atha bhagavatyā sarvamaṅgalayā pratyakṣa-bhūtayā rājā haste dhṛtaḥ | uktaṃ ca-putra ! prasanno 'smi te, etāvatā sāhasenālam | jīvanānte'pi tava rāja-bhaṅgo nāsti | rājā ca sāṣṭāṅga-pātaṃ praṇamyovāca-devi ! kiṃ me rājyena ? jīvitena vā mama kiṃ prayojanam ? yady aham anukampanīyas tadā mamāyuḥ-śeṣeṇāpy ayaṃ sa-dāra-putro vīravaro jīvatu | anyathāhaṃ yathā-prāptāṃ gatiṃ gacchāmi | bhagavaty uvāca-putra ! anena te sattvotkarṣeṇa bhṛtya-vātsalyena ca sarvathā santuṣṭāsmi | gaccha vijayī bhava | ayam api sa-parivāro rāja-putro jīvatu | ity uktvā devy adṛśyābhavat | tato vīravaraḥ sa-putra-dāraḥ prāpta-jīvanaḥ sva-gṛhaṃ gataḥ | rājāpi tair alakṣitaḥ satvaram antaḥ-puraṃ praviṣṭaḥ | atha prabhāte vīravaro dvārasthaḥ punar bhūpālena pṛṣṭaḥ sann āha-deva ! sā rudatī mām avalokyādṛśyābhavat | na kāpy anyā vārtā vidyate | tad vacanam ākarṇya santuṣṭo rājā sāścaryaṃ cintayāmāsa-katham ayaṃ ślāghyo mahā-sattvaḥ ? yataḥ- priyaṃ brūyād akṛpaṇaḥ śūraḥ syād avikatthanaḥ | dātā nāpātra-varṣī ca pragalbhaḥ syād aniṣṭhuraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतन् महापुरुष-लक्षणम् एतस्मिन् सर्वम् अस्ति । ततः स राजा प्रातः शिष्ट-सभां कृत्वा, सर्वं वृत्तान्तं प्रस्तुत्य प्रसादात् तस्मै कर्णाटक-राज्यं ददौ । तत् किम् आगन्तुको जाति-मात्राद् दुष्टः ? तत्राप्य् उत्तमाधम-मध्यमाः सन्ति । चक्रवाको ब्रूते- यो ऽकार्यं कार्यवच् छास्ति स किं मन्त्री नृपेच्छया । वरं स्वामि-मनो-दुःखं तन्-नाशो न त्व् अकार्यतः

etan mahāpuruṣa-lakṣaṇam etasmin sarvam asti | tataḥ sa rājā prātaḥ śiṣṭa-sabhāṃ kṛtvā, sarvaṃ vṛttāntaṃ prastutya prasādāt tasmai karṇāṭaka-rājyaṃ dadau | tat kim āgantuko jāti-mātrād duṣṭaḥ ? tatrāpy uttamādhama-madhyamāḥ santi | cakravāko brūte- yo 'kāryaṃ kāryavac chāsti sa kiṃ mantrī nṛpecchayā | varaṃ svāmi-mano-duḥkhaṃ tan-nāśo na tv akāryataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैद्यो गुरुश् च मन्त्री च यस्य राज्ञः प्रियंवदाः । शरीर-धर्म-कोशेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते

vaidyo guruś ca mantrī ca yasya rājñaḥ priyaṃvadāḥ | śarīra-dharma-kośebhyaḥ kṣipraṃ sa parihīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृणु देव ! पुण्याल् लब्धं यद् एकेन तन् ममापि भविष्यति । हत्वा भिक्षुं यतो मोहान् निध्य्-अर्थी नापितो हतः

śṛṇu deva ! puṇyāl labdhaṃ yad ekena tan mamāpi bhaviṣyati | hatvā bhikṣuṃ yato mohān nidhy-arthī nāpito hataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा पृच्छति--कथम् एतत् ? मन्त्री कथयति- कथा ९ अस्त्य् अयोध्यायां पुरि चूडामणिर् नाम क्षत्रियः । तेन धनार्थिना महता क्लेशेन भगवांश् चन्द्रार्ध-चूडामणिश् चिरम् आराधितः । ततः क्षीण-पापो ऽसौ स्वप्ने दर्शनं दत्त्वा, भगवद्-आदेशाद्य्-अक्षेश्वरेणादिष्टो यत् त्वम् अद्य प्रातः क्षौरं कारयित्वा, लगुड-हस्तः सन् स्व-गृह-द्वारि निभृतं स्थास्यसि, ततो यम् एवागतं भिक्षुकं प्राङ्गणे पश्यसि तं निर्दक्षं लगुड-प्रहारेण हनिष्यसि । ततो ऽसौ भिक्षुकस् तत्-क्षणात् सुवर्ण-कलसो भविष्यति । तेन त्वया यावज्-जीवं सुखिना भवितव्यम् । ततस् तथानुष्ठिते तद् वृत्तम् । तत्र क्षौर-करणायानीतेन नापितेन तत् सर्वम् आलोक्य चिन्तितम्-अये निधि-प्राप्तेर् अयम् उपायः । तद् अहम् अप्य् एवं किं न करोमि ? ततः प्रभृति स नापितः प्रत्यहं तथाविधो लगुड-हस्तः सुनिभृतं भिक्षोर् आगमनं प्रतीक्षते । एकदा तेन प्राप्तो भिक्षुर् लगुडेन व्यापादितः । तस्माद् अपराधात् सो ऽपि नापितो राज-पुरुषैर् व्यापादितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-पुण्याल् लब्धं यद् एकेन इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- राजाह- पुरावृत्त-कथोद्गारैः कथं निर्णीयते परः । स्यान् निष्कारण-बन्धुर् वा किं वा विश्वास-घातकः

rājā pṛcchati--katham etat ? mantrī kathayati- kathā 9 asty ayodhyāyāṃ puri cūḍāmaṇir nāma kṣatriyaḥ | tena dhanārthinā mahatā kleśena bhagavāṃś candrārdha-cūḍāmaṇiś ciram ārādhitaḥ | tataḥ kṣīṇa-pāpo 'sau svapne darśanaṃ dattvā, bhagavad-ādeśādy-akṣeśvareṇādiṣṭo yat tvam adya prātaḥ kṣauraṃ kārayitvā, laguḍa-hastaḥ san sva-gṛha-dvāri nibhṛtaṃ sthāsyasi, tato yam evāgataṃ bhikṣukaṃ prāṅgaṇe paśyasi taṃ nirdakṣaṃ laguḍa-prahāreṇa haniṣyasi | tato 'sau bhikṣukas tat-kṣaṇāt suvarṇa-kalaso bhaviṣyati | tena tvayā yāvaj-jīvaṃ sukhinā bhavitavyam | tatas tathānuṣṭhite tad vṛttam | tatra kṣaura-karaṇāyānītena nāpitena tat sarvam ālokya cintitam-aye nidhi-prāpter ayam upāyaḥ | tad aham apy evaṃ kiṃ na karomi ? tataḥ prabhṛti sa nāpitaḥ pratyahaṃ tathāvidho laguḍa-hastaḥ sunibhṛtaṃ bhikṣor āgamanaṃ pratīkṣate | ekadā tena prāpto bhikṣur laguḍena vyāpāditaḥ | tasmād aparādhāt so 'pi nāpito rāja-puruṣair vyāpāditaḥ | ato 'haṃ bravīmi-puṇyāl labdhaṃ yad ekena ity ādi | --o)0(o-- rājāha- purāvṛtta-kathodgāraiḥ kathaṃ nirṇīyate paraḥ | syān niṣkāraṇa-bandhur vā kiṃ vā viśvāsa-ghātakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यातु, प्रस्तुतम् अनुसन्धीयताम् । मलयाधित्यकायां चेच् चित्रवर्णस् तद् अधुना किं विधेयम् ? मन्त्री वदति-देव ! आगत-प्रणिधि-मुखान् मया श्रुतं, यत् महा-मन्त्रिणो गृध्रस्योपदेशे चित्रवर्णेनानादरः कृतः ततो ऽसौ मूढो जेतुं शक्यः । तथा चोक्तम्- लुब्धः क्रूरो ऽलसो ऽसत्यः प्रमादी भीरुर् अस्थिरः । मूढो योधावमन्ता च सुख-च्छेद्यो रिपुः स्मृतः

yātu, prastutam anusandhīyatām | malayādhityakāyāṃ cec citravarṇas tad adhunā kiṃ vidheyam ? mantrī vadati-deva ! āgata-praṇidhi-mukhān mayā śrutaṃ, yat mahā-mantriṇo gṛdhrasyopadeśe citravarṇenānādaraḥ kṛtaḥ tato 'sau mūḍho jetuṃ śakyaḥ | tathā coktam- lubdhaḥ krūro 'laso 'satyaḥ pramādī bhīrur asthiraḥ | mūḍho yodhāvamantā ca sukha-cchedyo ripuḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽसौ यावद् अस्मद् दुर्ग-द्वार-रोधं न करोति, तावन् नद्य्-अद्रि-वन-वर्त्मसु तद्-बलानि हन्तुं सारसादयः सेनापतयो नियुज्यन्ताम् । तथा चोक्तम्- दीर्घ-वर्त्म-परिश्रान्तं नद्य्-अद्रि-वन-सङ्कुलम् । घोराग्नि-भय-सन्त्रस्तं क्षुत्-पिपासार्दितं तथा

tato 'sau yāvad asmad durga-dvāra-rodhaṃ na karoti, tāvan nady-adri-vana-vartmasu tad-balāni hantuṃ sārasādayaḥ senāpatayo niyujyantām | tathā coktam- dīrgha-vartma-pariśrāntaṃ nady-adri-vana-saṅkulam | ghorāgni-bhaya-santrastaṃ kṣut-pipāsārditaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमत्तं भोजन-व्यग्रं व्याधि-दुर्भिक्ष-पीडितम् । असंस्थितम् अभूयिष्ठं वृष्टि-वात-समाकुलम्

pramattaṃ bhojana-vyagraṃ vyādhi-durbhikṣa-pīḍitam | asaṃsthitam abhūyiṣṭhaṃ vṛṣṭi-vāta-samākulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पङ्क-पांशु-जलाच्छन्नं सुव्यस्तं दस्यु-विद्रुतम् । एवम्भूतं महीपालः पर-सैन्यं विघातयेत्

paṅka-pāṃśu-jalācchannaṃ suvyastaṃ dasyu-vidrutam | evambhūtaṃ mahīpālaḥ para-sainyaṃ vighātayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- अवस्कन्द-भयाद् राजा प्रजागर-कृत-श्रमम् । दिवा-सुप्तं सदा हन्यान् निद्रा-व्याकुल-सैनिकम्

anyac ca- avaskanda-bhayād rājā prajāgara-kṛta-śramam | divā-suptaṃ sadā hanyān nidrā-vyākula-sainikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतस् तस्य प्रमादितो बलं गत्वा यथावकाशं दिवा-निशं घ्नन्त्व् अस्मत्-सेनापतयः । तथानुष्ठिते चित्रवर्णस्य सैनिकाः सेनापतयश् च बहवो निहताः । ततश् चित्रवर्णो विषण्णः स्व-मन्त्रिणं दूर-दर्शिनम् आह-तात ! किम् इत्य् अस्मद्-उपेक्षा क्रियते ? किं क्वाप्य् अविनयो ममास्ति ? तथा चोक्तम्- न राज्यं प्राप्तम् इत्य् एव वर्तितव्यम् असाम्प्रतम् । श्रियं ह्य् अविनयो हन्ति जरा रूपम् इवोत्तमम्

atas tasya pramādito balaṃ gatvā yathāvakāśaṃ divā-niśaṃ ghnantv asmat-senāpatayaḥ | tathānuṣṭhite citravarṇasya sainikāḥ senāpatayaś ca bahavo nihatāḥ | tataś citravarṇo viṣaṇṇaḥ sva-mantriṇaṃ dūra-darśinam āha-tāta ! kim ity asmad-upekṣā kriyate ? kiṃ kvāpy avinayo mamāsti ? tathā coktam- na rājyaṃ prāptam ity eva vartitavyam asāmpratam | śriyaṃ hy avinayo hanti jarā rūpam ivottamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च- दक्षः श्रियम् अधिगच्छति पथ्य् आशी कल्यतां सुखम् अरोगी । उद्युक्तो वियान्तं धर्मार्थ-यशांसि च विनीतः

api ca- dakṣaḥ śriyam adhigacchati pathy āśī kalyatāṃ sukham arogī | udyukto viyāntaṃ dharmārtha-yaśāṃsi ca vinītaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृध्रो ऽवदत्-देव ! शृणु- अविद्वान् अपि भू-पालो विद्या-वृद्धोपसेवया । परां श्रियम् अवाप्नोति जलासन्न-तरुर् यथा

gṛdhro 'vadat-deva ! śṛṇu- avidvān api bhū-pālo vidyā-vṛddhopasevayā | parāṃ śriyam avāpnoti jalāsanna-tarur yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- पापं स्त्री मृगया द्यूतम् अर्थ-दूषणम् एव च । वाग्-दण्डयोश् च पारुष्यं व्यसनानि महीभुजाम्

anyac ca- pāpaṃ strī mṛgayā dyūtam artha-dūṣaṇam eva ca | vāg-daṇḍayoś ca pāruṣyaṃ vyasanāni mahībhujām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- न साहसैकान्त-रसानुवर्तिना न चाप्य् उपायोपहतान्तरात्मना । विभूतयः शक्यम् अवाप्तुम् ऊर्जिता नये च शौर्ये च वसन्ति सम्पदः

kiṃ ca- na sāhasaikānta-rasānuvartinā na cāpy upāyopahatāntarātmanā | vibhūtayaḥ śakyam avāptum ūrjitā naye ca śaurye ca vasanti sampadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया स्व-बलोत्साहम् अवलोक्य, साहसैक-रसिकेन मयोपन्थस् तेष्व् अपि मन्त्रेष्व् अनवधानं, वाक्-पारुष्यं च कृतम् । अतो दुर्नीतेः फलम् इदम् अनुभूयते । तथा चोक्तम्- दुर्मन्त्रिणं कम् उपयान्ति न नीति-दोषाः ? सन्तापयन्ति कम् अपथ्य-भुजं न रोगाः ? कं श्रीर् न दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः कं स्त्री-कृता न विषयाः परितापयन्ति

tvayā sva-balotsāham avalokya, sāhasaika-rasikena mayopanthas teṣv api mantreṣv anavadhānaṃ, vāk-pāruṣyaṃ ca kṛtam | ato durnīteḥ phalam idam anubhūyate | tathā coktam- durmantriṇaṃ kam upayānti na nīti-doṣāḥ ? santāpayanti kam apathya-bhujaṃ na rogāḥ ? kaṃ śrīr na darpayati kaṃ na nihanti mṛtyuḥ kaṃ strī-kṛtā na viṣayāḥ paritāpayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- मुदं विषादः शरदं हिमागमस् तमो विवस्वान् सुकृतं कृतघ्नता । प्रियोपपत्तिः शुचम् आपदं नयः श्रियः समृद्धा अपि हन्ति दुर्नयः

aparaṃ ca- mudaṃ viṣādaḥ śaradaṃ himāgamas tamo vivasvān sukṛtaṃ kṛtaghnatā | priyopapattiḥ śucam āpadaṃ nayaḥ śriyaḥ samṛddhā api hanti durnayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.