Aryasura: Jatakamala 31

श्रेयः समाधत्ते यथातथाप्युपनतः सत्संगम इति सज्जनापाश्रयेण श्रेयो ऽर्थिना भवितव्यम् । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान् यशःप्रकाशवंशे गुणपरिग्रहप्रसङ्गात्सात्मीभूतप्रजानुरागे प्रतापानतदृप्तसामन्ते श्रीमति कौरव्यराजकुले जन्म प्रतिलेभे तस्य । गुणशतकिरणमालिनः सोमप्रियदर्शनस्य सुतस्य सुतसोम इत्येवं पिता नाम चक्रे । स शुक्लपक्षचन्द्रमा इव प्रतिदिनमभिवर्धमानकान्तिलावण्यः कालक्रमादवाप्य साङ्गेषु सोपवेदेषु च वेदेषु वैचक्षण्यं दृष्टक्रमः सोत्तरकलानां कलानां लोक्यानां लोकप्रेमबहुमाननिकेतभूतः सम्यगभ्युपपत्तिसौमुख्यादभिवर्धमानादरात्परिपालननियमाच्च बन्धुरिव गुणानां बभूव । शीलश्रुतत्यागदयादमानां तेजःक्षमाधीधृतिसंनतीनाम् । अनुन्नतिह्रीमतिकान्तिकीर्तिदाक्षिण्यमेधाबलशुक्लतानाम्

śreyaḥ samādhatte yathātathāpyupanataḥ satsaṃgama iti sajjanāpāśrayeṇa śreyo 'rthinā bhavitavyam / tadyathānuśrūyate - bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavān yaśaḥprakāśavaṃśe guṇaparigrahaprasaṅgātsātmībhūtaprajānurāge pratāpānatadṛptasāmante śrīmati kauravyarājakule janma pratilebhe tasya / guṇaśatakiraṇamālinaḥ somapriyadarśanasya sutasya sutasoma ityevaṃ pitā nāma cakre / sa śuklapakṣacandramā iva pratidinamabhivardhamānakāntilāvaṇyaḥ kālakramādavāpya sāṅgeṣu sopavedeṣu ca vedeṣu vaicakṣaṇyaṃ dṛṣṭakramaḥ sottarakalānāṃ kalānāṃ lokyānāṃ lokapremabahumānaniketabhūtaḥ samyagabhyupapattisaumukhyādabhivardhamānādarātparipālananiyamācca bandhuriva guṇānāṃ babhūva / śīlaśrutatyāgadayādamānāṃ tejaḥkṣamādhīdhṛtisaṃnatīnām / anunnatihrīmatikāntikīrtidākṣiṇyamedhābalaśuklatānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां च तेषां स गुणोदयानामलंकृतानामिव यौवनेन । विशुद्धतौदार्यमनोहराणां चन्द्रः कलानामिव संश्रयो ऽभूत्

teṣāṃ ca teṣāṃ sa guṇodayānāmalaṃkṛtānāmiva yauvanena / viśuddhataudāryamanoharāṇāṃ candraḥ kalānāmiva saṃśrayo 'bhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतश्चैनं स राजा लोकपरिपालनसामर्थ्यादक्षुद्रभद्रप्रकृतित्वाच्च यौवराज्यविभूत्या संयोजयामास । विद्वत्तया त्वासुरतीव तस्य प्रियाणि धर्म्याणि सुभाषितानि । आनर्च पूजातिशयैरतस्तं सुभाषितैरेनमुपागमद्यः

ataścainaṃ sa rājā lokaparipālanasāmarthyādakṣudrabhadraprakṛtitvācca yauvarājyavibhūtyā saṃyojayāmāsa / vidvattayā tvāsuratīva tasya priyāṇi dharmyāṇi subhāṣitāni / ānarca pūjātiśayairatastaṃ subhāṣitairenamupāgamadyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तत्र पुंस्कोकिलनादिते वने मनोहरोद्यानविमानभूषिते । चचार पुष्पानतचित्रपादपे प्रियासहायः सुकृतीव नन्दने

sa tatra puṃskokilanādite vane manoharodyānavimānabhūṣite / cacāra puṣpānatacitrapādape priyāsahāyaḥ sukṛtīva nandane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गीतस्वनैर्मधुरतूर्यरवानुविद्धैर्नृत्यैश्च हावचतुरैर्ललिताङ्गहारैः । स्त्रीणां मदोपहृतया च विलासलक्ष्म्या रेमे स तत्र वनचारुतया तया च

gītasvanairmadhuratūryaravānuviddhairnṛtyaiśca hāvacaturairlalitāṅgahāraiḥ / strīṇāṃ madopahṛtayā ca vilāsalakṣmyā reme sa tatra vanacārutayā tayā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्याच्च्युते ऽस्मिन्नरमांसलोभादुन्मादवक्तव्य इवास्वतन्त्रे । त्यक्तस्वधर्मे हतपुण्यकीर्तौ शोच्यां दशामित्यनुवर्तमाने

rājyāccyute 'sminnaramāṃsalobhādunmādavaktavya ivāsvatantre / tyaktasvadharme hatapuṇyakīrtau śocyāṃ daśāmityanuvartamāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को विक्रमस्यात्र ममावकाश एवंगताद्वा भयसंभ्रमस्य । अयत्नसंरम्भपराक्रमेण पाप्मानमस्य प्रसभं निहन्मि

ko vikramasyātra mamāvakāśa evaṃgatādvā bhayasaṃbhramasya / ayatnasaṃrambhaparākrameṇa pāpmānamasya prasabhaṃ nihanmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत्वापि यो नाम मयानुकम्प्यो मद्गोचरं स स्वयमब्युपेतः । युक्तं मयातिथ्यमतो ऽस्य कर्तुमेवं हि सन्तो ऽतिथिषु प्रवृत्ताः

gatvāpi yo nāma mayānukampyo madgocaraṃ sa svayamabyupetaḥ / yuktaṃ mayātithyamato 'sya kartumevaṃ hi santo 'tithiṣu pravṛttāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यथाधिकारमत्रावहिता भवन्ति भवन्तः । इति स तानन्तः पुरावचराननुशिष्य विषादविपुलतरपारिप्लवाक्षमागद्गदविलुलितकङ्ठं मार्गावरणसोद्यममाश्वासनपूर्वकं विनिवर्त्य युवतिजनं यतस्तत्कोलाहलं ततः प्रससार । दृष्ट्वैव च व्यायताबद्धमलिनवसनपरिकरं वल्कलपट्टविनियतं रेणुपरुषप्रलम्बव्याकुलशिरोरुहे प्ररुढश्मश्रुजालावनद्धान्धकारवदनं रोषसंरम्भव्यावृत्तरौद्रनयनमुद्यतासिमचर्माणं सौदासं विद्रवदनुपतन्तं राजबलं विगतभयसाध्वसः समाजुहाव - अयमहमरे सुतसोमः । इत एव निवर्तस्व । किमनेन कृपणजनकदनकरणप्रसङ्गेनेति । तत्समाह्वानशब्दाकलितदर्पस्तु सौदासः सिंह इव ततो न्यवर्तत । निरावरणप्रहरणमेकाकिनं प्रकृतिसौम्यदर्शनमभिवीक्ष्य च बोधिसत्त्वमहमपि त्वामेव मृगयामीत्युक्त्वा निविशङ्क सहसा संरम्भद्रुततरमभिसृत्यैनं स्कन्धमारोप्य प्रदुद्राव । बोधिसत्त्वो ऽपि चैनं संरम्भदर्पोद्धतमानसं ससंभ्रमाकुलितमतिं राजबलविद्रावणादुपरूढप्रहर्षावलेपं साभिशङ्कमवेत्य नायमस्यानुशिष्टिकाल इत्युपेक्षांचक्रे । सौदासो ऽप्यभिमतार्थप्रसिद्ध्या परमिव लाभभधिगम्य प्रमुदितमनाः स्वमावासदुर्गं प्रविवेश । हतपुरुषकलेवराकुलं रुधिरसमुक्षितरौद्रभूतलम् । पुरुषमिव रुषावभर्त्सयत्स्फुटदहनैरशिवैः शिवारुतैः

tadyathādhikāramatrāvahitā bhavanti bhavantaḥ / iti sa tānantaḥ purāvacarānanuśiṣya viṣādavipulatarapāriplavākṣamāgadgadavilulitakaṅṭhaṃ mārgāvaraṇasodyamamāśvāsanapūrvakaṃ vinivartya yuvatijanaṃ yatastatkolāhalaṃ tataḥ prasasāra / dṛṣṭvaiva ca vyāyatābaddhamalinavasanaparikaraṃ valkalapaṭṭaviniyataṃ reṇuparuṣapralambavyākulaśiroruhe praruḍhaśmaśrujālāvanaddhāndhakāravadanaṃ roṣasaṃrambhavyāvṛttaraudranayanamudyatāsimacarmāṇaṃ saudāsaṃ vidravadanupatantaṃ rājabalaṃ vigatabhayasādhvasaḥ samājuhāva - ayamahamare sutasomaḥ / ita eva nivartasva / kimanena kṛpaṇajanakadanakaraṇaprasaṅgeneti / tatsamāhvānaśabdākalitadarpastu saudāsaḥ siṃha iva tato nyavartata / nirāvaraṇapraharaṇamekākinaṃ prakṛtisaumyadarśanamabhivīkṣya ca bodhisattvamahamapi tvāmeva mṛgayāmītyuktvā niviśaṅka sahasā saṃrambhadrutataramabhisṛtyainaṃ skandhamāropya pradudrāva / bodhisattvo 'pi cainaṃ saṃrambhadarpoddhatamānasaṃ sasaṃbhramākulitamatiṃ rājabalavidrāvaṇāduparūḍhapraharṣāvalepaṃ sābhiśaṅkamavetya nāyamasyānuśiṣṭikāla ityupekṣāṃcakre / saudāso 'pyabhimatārthaprasiddhyā paramiva lābhabhadhigamya pramuditamanāḥ svamāvāsadurgaṃ praviveśa / hatapuruṣakalevarākulaṃ rudhirasamukṣitaraudrabhūtalam / puruṣamiva ruṣāvabhartsayatsphuṭadahanairaśivaiḥ śivārutaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षःप्रेतानर्तनबिभत्समशान्तं दूराद् दृष्टं त्रासजडैः सार्थिकनेत्रैः

rakṣaḥpretānartanabibhatsamaśāntaṃ dūrād dṛṣṭaṃ trāsajaḍaiḥ sārthikanetraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समवतार्य च तत्र बोधिसत्त्वं तद्रूपसंपदा विनिबध्यमाननयनः प्रततं वीक्षमाणो विशश्राम । अथ बोधिसत्त्वस्य सुभाषितोपायनाभिगतं ब्राह्मणमकृतसत्कारं तदुद्यानविनिवर्तनप्रतीक्षिणमाशावबद्धहृदयमनुस्मृत्य चिन्ता प्रादुरभूत् - कष्टं भोः उभाषितोपायनवानाशया दुरमागतः । स मं हृतमुपश्रुत्य विप्रः किं नु करिष्यति

samavatārya ca tatra bodhisattvaṃ tadrūpasaṃpadā vinibadhyamānanayanaḥ pratataṃ vīkṣamāṇo viśaśrāma / atha bodhisattvasya subhāṣitopāyanābhigataṃ brāhmaṇamakṛtasatkāraṃ tadudyānavinivartanapratīkṣiṇamāśāvabaddhahṛdayamanusmṛtya cintā prādurabhūt - kaṣṭaṃ bhoḥ ubhāṣitopāyanavānāśayā duramāgataḥ / sa maṃ hṛtamupaśrutya vipraḥ kiṃ nu kariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशाविघाताग्निपरीतचेता वैतान्यतीव्रेण परिश्रमेण । विनिश्वसिष्यत्यनुशोच्य वा मां स्वभाग्यनिन्दां प्रतिपत्स्यते वा

āśāvighātāgniparītacetā vaitānyatīvreṇa pariśrameṇa / viniśvasiṣyatyanuśocya vā māṃ svabhāgyanindāṃ pratipatsyate vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति विचिन्तयतस्तस्य महासत्त्वस्य तदीयदुःखाभितप्तमनसः कारुण्यपरिचयादश्रूणि प्रावर्तन्त । अथ सौदासः साश्रूनयनमभिवीक्ष्य बोधिसत्त्वं समभिप्रहसन्नुवाचमा तवद्भोः । धीर इत्यसि विख्यातस्तैस्तैश्च बहुभिर्गुणैः । अथ चास्मद्वशं प्राप्य त्वमप्यश्रूणि मुञ्चसि

iti vicintayatastasya mahāsattvasya tadīyaduḥkhābhitaptamanasaḥ kāruṇyaparicayādaśrūṇi prāvartanta / atha saudāsaḥ sāśrūnayanamabhivīkṣya bodhisattvaṃ samabhiprahasannuvācamā tavadbhoḥ / dhīra ityasi vikhyātastaistaiśca bahubhirguṇaiḥ / atha cāsmadvaśaṃ prāpya tvamapyaśrūṇi muñcasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुष्ठु खल्विदमुच्यते - आपत्सु विफलं धैर्यं शोके श्रुतमपार्थकम् । न हि तद्विद्यते भूतमाहतं युअन्न कम्पते

suṣṭhu khalvidamucyate - āpatsu viphalaṃ dhairyaṃ śoke śrutamapārthakam / na hi tadvidyate bhūtamāhataṃ yuanna kampate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । तत्सत्यं तावद् ब्रूहि - प्राणान् प्रियानथ धनं सुखसाधनं वा बन्धून्नराधिपतितामथवानुशोचन् । पुत्रप्रियं पितरमश्रुमुखान् सुतान् वा स्मृत्वेति साश्रूनयनत्वमुपागतो ऽसि

iti / tatsatyaṃ tāvad brūhi - prāṇān priyānatha dhanaṃ sukhasādhanaṃ vā bandhūnnarādhipatitāmathavānuśocan / putrapriyaṃ pitaramaśrumukhān sutān vā smṛtveti sāśrūnayanatvamupāgato 'si

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच - न प्राणान् पितरौ न चैव तनयान् बन्धून्न दारान्न च नैवैश्वर्यसुखानि संस्मृतवतो बाष्पोद्गमो ऽयं मम । आशावांस्तु सुभाषितैरभिगतः श्रुत्वा हृतं मां द्विजो नैराश्येन स दह्यते ध्रुवमिति स्मृत्वास्मि सास्रेक्षणः

bodhisattva uvāca - na prāṇān pitarau na caiva tanayān bandhūnna dārānna ca naivaiśvaryasukhāni saṃsmṛtavato bāṣpodgamo 'yaṃ mama / āśāvāṃstu subhāṣitairabhigataḥ śrutvā hṛtaṃ māṃ dvijo nairāśyena sa dahyate dhruvamiti smṛtvāsmi sāsrekṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्विसर्जयितुमर्हसि तस्य यावदाशाविघातमथितं हृदयं द्विजस्य । संमाननाम्बुपरिषेकनविकरोमि तस्मात्सुभाषितमधूनि च संबिभर्मि

tasmādvisarjayitumarhasi tasya yāvadāśāvighātamathitaṃ hṛdayaṃ dvijasya / saṃmānanāmbupariṣekanavikaromi tasmātsubhāṣitamadhūni ca saṃbibharmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्यैवमानृण्यमहं दिव्जस्य गन्तास्मि भूयो ऽनृणतां तवापि । इहागमात्प्रीतिकृतक्षणाभ्यां निरीक्ष्यमाणो भवदीक्षणाभ्याम्

prāpyaivamānṛṇyamahaṃ divjasya gantāsmi bhūyo 'nṛṇatāṃ tavāpi / ihāgamātprītikṛtakṣaṇābhyāṃ nirīkṣyamāṇo bhavadīkṣaṇābhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा चापयातव्यनयो ऽयमस्येत्येवं विशङ्काकुलमानसो भूः । अन्यो हि मार्गो नृप मद्विधानामन्यादृशस्त्वन्यजनाभिपन्नः

mā cāpayātavyanayo 'yamasyetyevaṃ viśaṅkākulamānaso bhūḥ / anyo hi mārgo nṛpa madvidhānāmanyādṛśastvanyajanābhipannaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौदास उवाच - इदं त्वया ह्यादृतमुच्यमानं श्रद्धेयतां नैव कथंचिदेति । को नाम मृत्योर्वदनाद्विमुक्तः स्वस्थः स्थितस्तत्पुनरभ्युपेयाम्

saudāsa uvāca - idaṃ tvayā hyādṛtamucyamānaṃ śraddheyatāṃ naiva kathaṃcideti / ko nāma mṛtyorvadanādvimuktaḥ svasthaḥ sthitastatpunarabhyupeyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुरुत्तरं मृत्युभयं व्यतीत्य सुखे स्थितः श्रीमति वेश्मनि स्वे । किं नाम तत्कारणमस्ति येन त्वं मत्समीपं पुनरभ्युपेयाः

duruttaraṃ mṛtyubhayaṃ vyatītya sukhe sthitaḥ śrīmati veśmani sve / kiṃ nāma tatkāraṇamasti yena tvaṃ matsamīpaṃ punarabhyupeyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच - कथमेवं महदपि ममागमनकारणमत्रभवान्नाबभुध्यते? ननु मया प्रतिपन्नमागमिष्यामीति । तदलं मां खलजनसमतयैवं परिशङ्कितुम् । सुतसोमः खल्वहम् । लोभेन मृत्योश्च भयेन सत्यं सत्यं यदेके तृणवत्त्यजन्ति । सतां तु सत्यं वसु जीवितं च कृच्छ्रे ऽप्यतस्तन्न परित्यजन्ति

bodhisattva uvāca - kathamevaṃ mahadapi mamāgamanakāraṇamatrabhavānnābabhudhyate? nanu mayā pratipannamāgamiṣyāmīti / tadalaṃ māṃ khalajanasamatayaivaṃ pariśaṅkitum / sutasomaḥ khalvaham / lobhena mṛtyośca bhayena satyaṃ satyaṃ yadeke tṛṇavattyajanti / satāṃ tu satyaṃ vasu jīvitaṃ ca kṛcchre 'pyatastanna parityajanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जीवितं यत्सुखमैहिकं वा सत्याच्च्युतं रक्षति दुर्गतिभ्यः । सत्यं विजह्यादिति कस्तदर्थं यच्चाकरः स्तुतियशःसुखानाम्

na jīvitaṃ yatsukhamaihikaṃ vā satyāccyutaṃ rakṣati durgatibhyaḥ / satyaṃ vijahyāditi kastadarthaṃ yaccākaraḥ stutiyaśaḥsukhānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संदृश्यमानव्यभिचारमार्गे त्वदृष्टकल्याणपराक्रमे वा । श्रद्धेयतां नैति शुभं तथा च किं वीक्ष्य शङ्का तव मय्यपीति

saṃdṛśyamānavyabhicāramārge tvadṛṣṭakalyāṇaparākrame vā / śraddheyatāṃ naiti śubhaṃ tathā ca kiṃ vīkṣya śaṅkā tava mayyapīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वत्तो भयं यदि च नाम ममाभविष्यत् सङ्गः सुखेषु करुणाविकलं मनो वा । विख्यातरौद्रचरितं ननु वीरमानी त्वामुद्यतप्रहरणावरणो ऽभ्युपैष्यम्

tvatto bhayaṃ yadi ca nāma mamābhaviṣyat saṅgaḥ sukheṣu karuṇāvikalaṃ mano vā / vikhyātaraudracaritaṃ nanu vīramānī tvāmudyatapraharaṇāvaraṇo 'bhyupaiṣyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वत्संस्तवस्त्वयमभीप्सित एव मे स्यात् तस्य द्विजस्य सफलश्रमतां विधाय । एष्याम्यहं पुनरपि स्वयमन्तिकं ते नास्मद्विधा हि वितथां गिरमुद्गिरन्ति

tvatsaṃstavastvayamabhīpsita eva me syāt tasya dvijasya saphalaśramatāṃ vidhāya / eṣyāmyahaṃ punarapi svayamantikaṃ te nāsmadvidhā hi vitathāṃ giramudgiranti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सौदासस्तद् बोधिसत्त्ववचनं विकल्पितमिवामृष्यमाणश्चिन्तामापेदे - सुष्ठु खल्वयं सत्यवादितया च धर्मिकतया च विकत्थते । तत्पश्यामि तावदस्य सत्यानुरागं धर्मप्रियतां च । किं च तावन्ममानेन नष्टेनापि स्यात्? अस्ति हि मे स्वभुजवीर्यप्रतापाद्वशीकृतं शतमात्रं क्षत्रियकुमाराणाम् । तैर्यथोपयाचितं भूतयज्ञं करिष्यामीति विचिन्त्य बोधिसत्त्वमुवाच - तेन हि गच्छ । द्रक्ष्यामस्ते सत्यप्रतिज्ञतां धार्मिकतां च । गत्वा कृत्वा च तस्य त्वं द्विजस्य यदभीप्सितम् । शीघ्रमायाहि यावत्ते चितां सज्जीकरोम्यहम्

atha saudāsastad bodhisattvavacanaṃ vikalpitamivāmṛṣyamāṇaścintāmāpede - suṣṭhu khalvayaṃ satyavāditayā ca dharmikatayā ca vikatthate / tatpaśyāmi tāvadasya satyānurāgaṃ dharmapriyatāṃ ca / kiṃ ca tāvanmamānena naṣṭenāpi syāt? asti hi me svabhujavīryapratāpādvaśīkṛtaṃ śatamātraṃ kṣatriyakumārāṇām / tairyathopayācitaṃ bhūtayajñaṃ kariṣyāmīti vicintya bodhisattvamuvāca - tena hi gaccha / drakṣyāmaste satyapratijñatāṃ dhārmikatāṃ ca / gatvā kṛtvā ca tasya tvaṃ dvijasya yadabhīpsitam / śīghramāyāhi yāvatte citāṃ sajjīkaromyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वस्तथेत्यस्मै प्रतिश्रुत्य स्वभवनमभिगतः प्रतिनन्द्यमानः स्वेन जनेन तमाहूय ब्राह्मणं तस्माद् गाथाचतुष्टयं शुश्राव । तच्छ्रुत्वा सुभाषिताभिप्रसादितमनाः स महासत्त्वः संराधयन् प्रियवचनसत्कारपुरःसरं साहस्रिकीं गाथां कृत्वा समभिलषितेनार्थेन तं ब्राह्मणं प्रतिपूजयामास । अथैनं तस्य पिता अस्थानातिव्ययनिवारणोद्यतमतिः प्रस्तावक्रमागतं सानुनयमित्युवाच - तात सुभाषितप्रतिपूजने साधु मात्रां ज्ञातुमर्हसि । महाजनः खलु ते भर्तव्यः, कोशसंपदपेक्षिणी च राजश्रीः । अतश्च त्वां ब्रवीमि - शतेन संपूजयितुं सुभाषितं परं प्रमाणं न ततः परं क्षमम् । अतिप्रदातुर्हि कियच्चिरं भवेद्धनेश्वरस्यापि धनेश्वरद्युतिः

atha bodhisattvastathetyasmai pratiśrutya svabhavanamabhigataḥ pratinandyamānaḥ svena janena tamāhūya brāhmaṇaṃ tasmād gāthācatuṣṭayaṃ śuśrāva / tacchrutvā subhāṣitābhiprasāditamanāḥ sa mahāsattvaḥ saṃrādhayan priyavacanasatkārapuraḥsaraṃ sāhasrikīṃ gāthāṃ kṛtvā samabhilaṣitenārthena taṃ brāhmaṇaṃ pratipūjayāmāsa / athainaṃ tasya pitā asthānātivyayanivāraṇodyatamatiḥ prastāvakramāgataṃ sānunayamityuvāca - tāta subhāṣitapratipūjane sādhu mātrāṃ jñātumarhasi / mahājanaḥ khalu te bhartavyaḥ, kośasaṃpadapekṣiṇī ca rājaśrīḥ / ataśca tvāṃ bravīmi - śatena saṃpūjayituṃ subhāṣitaṃ paraṃ pramāṇaṃ na tataḥ paraṃ kṣamam / atipradāturhi kiyacciraṃ bhaveddhaneśvarasyāpi dhaneśvaradyutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नराधिपं श्रीर्न हि कोशसंपदा विवर्जितं वेशवधूरिवेक्षते

narādhipaṃ śrīrna hi kośasaṃpadā vivarjitaṃ veśavadhūrivekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच - अर्घप्रमाणं यदि नामं कर्तुं शक्यं भवेद्देव सुभाषितानाम् । व्यक्तं न ते वाच्यपथं व्रजेय तन्निष्क्रयं राज्यमपि प्रयच्छन्

bodhisattva uvāca - arghapramāṇaṃ yadi nāmaṃ kartuṃ śakyaṃ bhaveddeva subhāṣitānām / vyaktaṃ na te vācyapathaṃ vrajeya tanniṣkrayaṃ rājyamapi prayacchan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैव यन्नाम मनः प्रसादं श्रेयो ऽनुरागः स्थिरतां च याति । प्रज्ञा विवृद्ध्या वितमस्कतां च क्रय्यं ननु स्यादपि तत्स्वमांसैः

śrutvaiva yannāma manaḥ prasādaṃ śreyo 'nurāgaḥ sthiratāṃ ca yāti / prajñā vivṛddhyā vitamaskatāṃ ca krayyaṃ nanu syādapi tatsvamāṃsaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपः श्रुतं मोहतमःप्रमाथी चौराद्यहार्यं परमं धनं च । संमोहशत्रुव्यथनाय शस्त्रं नयोपदेष्टा परमश्च मन्त्री

dīpaḥ śrutaṃ mohatamaḥpramāthī caurādyahāryaṃ paramaṃ dhanaṃ ca / saṃmohaśatruvyathanāya śastraṃ nayopadeṣṭā paramaśca mantrī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपद्गतस्याप्यविकारि मित्रमपीडनीशोकरुजश्चिकित्सा । बलं महद्दोषबलावमर्दि परं निधानं यशसः श्रियश्च

āpadgatasyāpyavikāri mitramapīḍanīśokarujaścikitsā / balaṃ mahaddoṣabalāvamardi paraṃ nidhānaṃ yaśasaḥ śriyaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्संगमे प्राभृतशीभरस्य सभासु विद्वज्जनरञ्जनस्य । परप्रवादद्युतिभास्करस्य स्पर्धावतां कीर्तिमदापहस्य

satsaṃgame prābhṛtaśībharasya sabhāsu vidvajjanarañjanasya / parapravādadyutibhāskarasya spardhāvatāṃ kīrtimadāpahasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसन्ननेत्राननवर्णरागैरसंस्कृतैरप्यतिहर्षलब्धैः । संराद्ननव्यग्रकराग्रदेशैर्विख्याप्यमानातिशयक्रमस्य

prasannanetrānanavarṇarāgairasaṃskṛtairapyatiharṣalabdhaiḥ / saṃrādnanavyagrakarāgradeśairvikhyāpyamānātiśayakramasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्पष्टहेत्वर्थनिदर्शनस्य विचित्रशास्त्रागमपेशलस्य । माधुर्यसंस्कारमनोहरत्वादक्लिष्टमाल्यप्रकरोपमस्य

vispaṣṭahetvarthanidarśanasya vicitraśāstrāgamapeśalasya / mādhuryasaṃskāramanoharatvādakliṣṭamālyaprakaropamasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनीतदीप्तप्रतिभोज्ज्वलस्य प्रसह्य कीर्तिप्रतिबोधनस्य । वाक्सौष्ठवस्यापि विशेषहेतुर्योगात्प्रसन्नार्थगतिः श्रुतश्रीः

vinītadīptapratibhojjvalasya prasahya kīrtipratibodhanasya / vāksauṣṭhavasyāpi viśeṣaheturyogātprasannārthagatiḥ śrutaśrīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा च वैरोधिकदोषमुक्तं त्रिवगमार्गं समुपाश्रयन्ते । श्रुतानुसारप्रतिपत्तिसारास्तरन्त्यकृच्छ्रेण च जन्मदुर्गम् गुणैरनेकैरिति विश्रुतानि प्राप्तान्यहं प्राभृतवच्छ्रुतानि । शक्तः कथं नाम न पूजयमाज्ञां कथं वा तव लङ्घयेयम्

śrutvā ca vairodhikadoṣamuktaṃ trivagamārgaṃ samupāśrayante / śrutānusārapratipattisārāstarantyakṛcchreṇa ca janmadurgam guṇairanekairiti viśrutāni prāptānyahaṃ prābhṛtavacchrutāni / śaktaḥ kathaṃ nāma na pūjayamājñāṃ kathaṃ vā tava laṅghayeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यास्यामि सौदाससमीपमस्मादर्थो न मे राज्यपरिश्रमेण । निवृत्तसंकेतगुणोपमर्दे लभ्यश्च यो दोषपथानुवृत्त्या

yāsyāmi saudāsasamīpamasmādartho na me rājyapariśrameṇa / nivṛttasaṃketaguṇopamarde labhyaśca yo doṣapathānuvṛttyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैनं पिता स्नेहात्समुत्पतितसंभ्रमः सादरमुवाच - तवैव खलु तात हितावेक्षिणा मयैवमभिहितम् । तदलमत्र ते मन्युवशमनुभवितुम् । द्विषन्तस्ते सौदासवर्शं गमिष्यन्ति । अथापि प्रतिज्ञातं त्वया तत्समीपोपगमनम्, अतः सत्यानुरक्षी तत्संपादयितुमिच्छसि, तदपि ते नाहमनुज्ञास्यामि । अपातकं हि स्वप्राणपरिरक्षानिमित्तं गुरुजनार्थं चानृतमार्गो वेदविहित इति । तत्परिहारश्रमेण तव को ऽर्थः? अर्थकामाभ्यां च विरोधिदृष्टं धर्मसंश्रयमनयमिति व्यसनमिति च राज्ञां प्रचक्षते नीतिकुशलाः । तदलमनेनास्मन्मनस्तापिना स्वार्थनिरपेक्षेण ते निर्बन्धेन । अथाप्ययशस्यं मार्ष धर्मविरोधि चेति प्रतिज्ञाविसंवादनमनुचितत्वान्न व्यवस्यति ते मतिः, एवमपीदं त्वद्विमोक्षणार्थं समुद्यक्तं सज्जमेव नो हस्त्यश्वरथपत्तिकायं संपन्नमनुरक्तं कृतास्त्रशूरपुरुषमनेकसमरनीराजितं महन्महौघभीमं बलम् । तदनेन परिवृतः समभिगम्यैनं वशमानय, अन्तकवशं वा प्रापय । एवमव्यर्थप्रतिज्ञता संपादिता स्यादात्मरक्षा चेति । बोधिसत्त्व उवाच - नोत्सहे देव अन्यथा प्रतिज्ञातुमन्यथा कर्तुं शोच्येषु वा व्यसनपङ्कनिमग्नेषु नरकाभिमुखेषु सुहृत्सु स्वजनपर्तियक्तेष्वनाथेषु च तद्विधेषु प्रहर्तुम् । अपि च, दुक्षरं पुरुषादो ऽसावुदारं चाकरोन्मयि । मद्वचःप्रत्ययाद्यो मां व्यसृजद्वशमागतम्

athainaṃ pitā snehātsamutpatitasaṃbhramaḥ sādaramuvāca - tavaiva khalu tāta hitāvekṣiṇā mayaivamabhihitam / tadalamatra te manyuvaśamanubhavitum / dviṣantaste saudāsavarśaṃ gamiṣyanti / athāpi pratijñātaṃ tvayā tatsamīpopagamanam, ataḥ satyānurakṣī tatsaṃpādayitumicchasi, tadapi te nāhamanujñāsyāmi / apātakaṃ hi svaprāṇaparirakṣānimittaṃ gurujanārthaṃ cānṛtamārgo vedavihita iti / tatparihāraśrameṇa tava ko 'rthaḥ? arthakāmābhyāṃ ca virodhidṛṣṭaṃ dharmasaṃśrayamanayamiti vyasanamiti ca rājñāṃ pracakṣate nītikuśalāḥ / tadalamanenāsmanmanastāpinā svārthanirapekṣeṇa te nirbandhena / athāpyayaśasyaṃ mārṣa dharmavirodhi ceti pratijñāvisaṃvādanamanucitatvānna vyavasyati te matiḥ, evamapīdaṃ tvadvimokṣaṇārthaṃ samudyaktaṃ sajjameva no hastyaśvarathapattikāyaṃ saṃpannamanuraktaṃ kṛtāstraśūrapuruṣamanekasamaranīrājitaṃ mahanmahaughabhīmaṃ balam / tadanena parivṛtaḥ samabhigamyainaṃ vaśamānaya, antakavaśaṃ vā prāpaya / evamavyarthapratijñatā saṃpāditā syādātmarakṣā ceti / bodhisattva uvāca - notsahe deva anyathā pratijñātumanyathā kartuṃ śocyeṣu vā vyasanapaṅkanimagneṣu narakābhimukheṣu suhṛtsu svajanapartiyakteṣvanātheṣu ca tadvidheṣu prahartum / api ca, dukṣaraṃ puruṣādo 'sāvudāraṃ cākaronmayi / madvacaḥpratyayādyo māṃ vyasṛjadvaśamāgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लब्धं तत्कारणाच्चेदं मया तात सुभाषितम् । उपकारी विशेषेण सो ऽनुकम्प्यो मया यतः

labdhaṃ tatkāraṇāccedaṃ mayā tāta subhāṣitam / upakārī viśeṣeṇa so 'nukampyo mayā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलं चात्र देवस्य मदत्ययाशङ्कया । का हि तस्य शक्तिरस्ति मामेवमभिगतं विहिंसितुमिति । एवमनुनीय च महत्मा पितरं विनिवारणसोद्यमं च विनिवर्त्य प्रणय्यिजनमनुरक्तं च बलकायमेकाकी विगतभयदैनयः सत्यानुरक्षी लोकहितार्थं सौदासमभिविनेष्यंस्तन्निकेतमभिजगाम । दूरादेवावलोक्य सौदासस्तं महासत्त्वमतिविस्मयादभिवृद्धबहुमानप्रसादश्चिराभ्यासविरूढक्रुरतामलिनमतिरपि व्यक्तमिति चिन्तामापेदे - अहहहह आश्चर्याणां बताश्चर्यमद्भुतानां तथाद्भतम् । सत्यौदार्यं नृपस्येदमतिमानुषदैवतम्

alaṃ cātra devasya madatyayāśaṅkayā / kā hi tasya śaktirasti māmevamabhigataṃ vihiṃsitumiti / evamanunīya ca mahatmā pitaraṃ vinivāraṇasodyamaṃ ca vinivartya praṇayyijanamanuraktaṃ ca balakāyamekākī vigatabhayadainayaḥ satyānurakṣī lokahitārthaṃ saudāsamabhivineṣyaṃstanniketamabhijagāma / dūrādevāvalokya saudāsastaṃ mahāsattvamativismayādabhivṛddhabahumānaprasādaścirābhyāsavirūḍhakruratāmalinamatirapi vyaktamiti cintāmāpede - ahahahaha āścaryāṇāṃ batāścaryamadbhutānāṃ tathādbhatam / satyaudāryaṃ nṛpasyedamatimānuṣadaivatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृत्युरौद्रस्वभावं मां विनीतभयसंभ्रमः । इति स्वयमुपेतो ऽयं ही धैर्यं साधु सत्यता

mṛtyuraudrasvabhāvaṃ māṃ vinītabhayasaṃbhramaḥ / iti svayamupeto 'yaṃ hī dhairyaṃ sādhu satyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थाने खल्वस्य विख्यातं सत्यवादितया यशः । इति प्राणान् स्वराज्यं च सत्यार्थं यो ऽयमत्यजत्

sthāne khalvasya vikhyātaṃ satyavāditayā yaśaḥ / iti prāṇān svarājyaṃ ca satyārthaṃ yo 'yamatyajat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वः समभिगम्यैनं विस्मयबहुमानावर्जितमानसमुवाच - प्राप्तं सुभाषितधनं प्रतिपूजितो ऽर्थी प्रीतिं मनश्च गमितं भवतः प्रभावात् । प्राप्तस्तदस्म्ययमशान यथेप्सितं मां यज्ञाय वा मम पशुव्रतमादिश त्वम्

atha bodhisattvaḥ samabhigamyainaṃ vismayabahumānāvarjitamānasamuvāca - prāptaṃ subhāṣitadhanaṃ pratipūjito 'rthī prītiṃ manaśca gamitaṃ bhavataḥ prabhāvāt / prāptastadasmyayamaśāna yathepsitaṃ māṃ yajñāya vā mama paśuvratamādiśa tvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौदास उवाच - नात्येति कालो मम खादितुं त्वां धूमाकुला तावदियं चितापि । विधूमपक्वं विशितं च हृद्यं शृण्मस्तदेतानि सुभाषितानि

saudāsa uvāca - nātyeti kālo mama khādituṃ tvāṃ dhūmākulā tāvadiyaṃ citāpi / vidhūmapakvaṃ viśitaṃ ca hṛdyaṃ śṛṇmastadetāni subhāṣitāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच कस्तवार्थ इत्थंगतस्य सुभाषितश्रवनेन? इमामवस्थामुदरस्य हेतोः प्राप्तो ऽसि संत्यक्तघृणः प्रजासु । इमाश्च धर्मं प्रवदन्ति गाथाः समेत्यधर्मेण यतो न धर्मः

bodhisattva uvāca kastavārtha itthaṃgatasya subhāṣitaśravanena? imāmavasthāmudarasya hetoḥ prāpto 'si saṃtyaktaghṛṇaḥ prajāsu / imāśca dharmaṃ pravadanti gāthāḥ sametyadharmeṇa yato na dharmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षोविकृतवृत्तस्य संत्यक्तार्यपथस्य ते । नाष्ति सत्यं कुतो धर्मः किं श्रुतेन करिष्यसि

rakṣovikṛtavṛttasya saṃtyaktāryapathasya te / nāṣti satyaṃ kuto dharmaḥ kiṃ śrutena kariṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सौदासस्तामवसादनाममृष्यमाणः प्रत्युवाच - मा तावद्भोः को ऽसौ नृपः कथय यो न समुद्यतास्त्रः क्रीडावने वनमृगीदयितान्निहन्ति । त्द्वन्निहन्मि मनुजान् यदि वृत्तिहेतोराधर्मिकः किल ततो ऽस्मि न ते मृगघ्नाः

atha saudāsastāmavasādanāmamṛṣyamāṇaḥ pratyuvāca - mā tāvadbhoḥ ko 'sau nṛpaḥ kathaya yo na samudyatāstraḥ krīḍāvane vanamṛgīdayitānnihanti / tdvannihanmi manujān yadi vṛttihetorādharmikaḥ kila tato 'smi na te mṛgaghnāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच - धर्मे स्थिता न खलु ते ऽपि नमन्ति येषां भीतद्रुतेष्वपि मृगेषु शरासनानि । तेभ्यो ऽपि निन्द्यतम एव नराशनस्तु जात्युच्छ्रिता हि पुरुषा न च भक्षणीयाः

bodhisattva uvāca - dharme sthitā na khalu te 'pi namanti yeṣāṃ bhītadruteṣvapi mṛgeṣu śarāsanāni / tebhyo 'pi nindyatama eva narāśanastu jātyucchritā hi puruṣā na ca bhakṣaṇīyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सौदासः परिकर्कशाक्षरमप्यभिधीयमानो बोधिसत्त्वेन तन्मैत्रीगुणप्रभावादभिभूतरौद्रस्वभावः सुखायमान एव तद्वचनमभिप्रहसन्नुवाच - भोः सुतसोम मुक्तो मया नाम समेत्य गेहं समन्ततो राज्यविभूतिरम्यम् । यन्मत्समीपं पुनरागतस्त्वं न नीतिमार्गे कुशलो ऽसि तस्मात्

atha saudāsaḥ parikarkaśākṣaramapyabhidhīyamāno bodhisattvena tanmaitrīguṇaprabhāvādabhibhūtaraudrasvabhāvaḥ sukhāyamāna eva tadvacanamabhiprahasannuvāca - bhoḥ sutasoma mukto mayā nāma sametya gehaṃ samantato rājyavibhūtiramyam / yanmatsamīpaṃ punarāgatastvaṃ na nītimārge kuśalo 'si tasmāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच - नैतदस्ति । अहमेव तु कुशलो नीतिमार्गे यदेनं न प्रतिपत्तुमिच्छामि । यं नाम प्रतिपन्नस्य धर्मादैकान्तिकी च्युतिः । न तु प्रसिद्धिः सौख्यस्य तत्र किं नाम कौशलम्

bodhisattva uvāca - naitadasti / ahameva tu kuśalo nītimārge yadenaṃ na pratipattumicchāmi / yaṃ nāma pratipannasya dharmādaikāntikī cyutiḥ / na tu prasiddhiḥ saukhyasya tatra kiṃ nāma kauśalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च भूयः, ये नीतिमार्गप्रतिपत्तिधीराः प्रायेण ते प्रेत्य पतन्त्यपायान् । अपास्य जिह्मानिति नीतिमार्गान् सत्यानुरक्षी पुनरागतो ऽस्मि

kiṃ ca bhūyaḥ, ye nītimārgapratipattidhīrāḥ prāyeṇa te pretya patantyapāyān / apāsya jihmāniti nītimārgān satyānurakṣī punarāgato 'smi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतश्च नीतौ कुशलो ऽहमेव त्यक्त्वानृतं यो ऽभिरतो ऽस्मि सत्ये । न तत्सुनीतं हि वदन्ति रज्ज्ञा यन्नानुबध्नन्ति यशःसुखार्थाः

ataśca nītau kuśalo 'hameva tyaktvānṛtaṃ yo 'bhirato 'smi satye / na tatsunītaṃ hi vadanti rajjñā yannānubadhnanti yaśaḥsukhārthāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामर्थसिद्धिमनुपश्यसि सत्यवाक्ये तद्रक्षणार्थमपि मां यदुपागतो ऽसि

kāmarthasiddhimanupaśyasi satyavākye tadrakṣaṇārthamapi māṃ yadupāgato 'si

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच - बहवः सत्यवचनाश्रया गुणातिशयाः । संक्षेपस्तु श्रूयताम् - मल्यश्रियं हृद्यतयातिशेते सर्वान् रसान् स्वादुतया च सत्यम् । श्रमादृते पुण्यगुणप्रसिद्ध्या तपांसि तीर्थाभिगमश्रमांश्च

bodhisattva uvāca - bahavaḥ satyavacanāśrayā guṇātiśayāḥ / saṃkṣepastu śrūyatām - malyaśriyaṃ hṛdyatayātiśete sarvān rasān svādutayā ca satyam / śramādṛte puṇyaguṇaprasiddhyā tapāṃsi tīrthābhigamaśramāṃśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीर्तेर्जगद्व्याप्तिकृतक्षणाया मार्गस्त्रिलोकाक्रमणाय सत्यम् । द्वारं प्रवेशाय सुरालयस्य संसारदुर्गोत्तरणाय सेतुः

kīrterjagadvyāptikṛtakṣaṇāyā mārgastrilokākramaṇāya satyam / dvāraṃ praveśāya surālayasya saṃsāradurgottaraṇāya setuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सौदासः साधु युक्तमित्यभिप्रणम्यैनं सविस्मयमभिवीक्षमाणः पुनरुवाच - अन्ये न रा मद्वशगा भवन्ति दैन्यार्पणात्त्रासविलुप्तधैर्यः । संत्यज्यसे त्वं तु न धैर्यलक्ष्म्या मन्ये न ते मृत्युभयं नरेन्द्र

atha saudāsaḥ sādhu yuktamityabhipraṇamyainaṃ savismayamabhivīkṣamāṇaḥ punaruvāca - anye na rā madvaśagā bhavanti dainyārpaṇāttrāsaviluptadhairyaḥ / saṃtyajyase tvaṃ tu na dhairyalakṣmyā manye na te mṛtyubhayaṃ narendra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच - महतापि प्रयत्नेन यच्छक्त्यं नातिवर्तितुम् । प्रतीकारासमर्थेन भयक्लैब्येन तत्र किम्

bodhisattva uvāca - mahatāpi prayatnena yacchaktyaṃ nātivartitum / pratīkārāsamarthena bhayaklaibyena tatra kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति परिगणितलोकस्थितयो ऽपि तु कापुरुषाः पापप्रसङ्गादनुतप्यमानाः शुभेषु कर्मस्वकृतश्रमश्च । आशङ्कमानाः परलोकदुःखं मर्तव्यसंत्रासजडा भवन्ति

iti parigaṇitalokasthitayo 'pi tu kāpuruṣāḥ pāpaprasaṅgādanutapyamānāḥ śubheṣu karmasvakṛtaśramaśca / āśaṅkamānāḥ paralokaduḥkhaṃ martavyasaṃtrāsajaḍā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव कर्तुं न तु संस्मरामि भवेद्यतो मे मनसो ऽनुतापः । सात्मीकृतं कर्म च शुक्लमस्माद्धर्मस्थितः को मरणाद्विभीयात्

tadeva kartuṃ na tu saṃsmarāmi bhavedyato me manaso 'nutāpaḥ / sātmīkṛtaṃ karma ca śuklamasmāddharmasthitaḥ ko maraṇādvibhīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रदानैः समवाप्ततुष्टिर्धर्मे स्थितः को मरणाद्बिभीयात्

iti pradānaiḥ samavāptatuṣṭirdharme sthitaḥ ko maraṇādbibhīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरं विचिन्त्यापि च नैव पापे मनःपदन्यासमपि स्मरामि । विशोधितस्वर्गपथो ऽहमेवं मृत्योः किमर्थं भयमभ्युपेयाम्

ciraṃ vicintyāpi ca naiva pāpe manaḥpadanyāsamapi smarāmi / viśodhitasvargapatho 'hamevaṃ mṛtyoḥ kimarthaṃ bhayamabhyupeyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रेषु बन्धुषु सुहृत्सु समाष्रितेषु दीने जने यदिषु चाश्रमभूषणेषु । न्यस्तं मया बहु धनं ददता यथार्हं कृत्यं च यस्य यदभूत्तदकारि तस्य

vipreṣu bandhuṣu suhṛtsu samāṣriteṣu dīne jane yadiṣu cāśramabhūṣaṇeṣu / nyastaṃ mayā bahu dhanaṃ dadatā yathārhaṃ kṛtyaṃ ca yasya yadabhūttadakāri tasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीमन्ति कीर्तनशतानि निवेशितानि । सत्राजिराश्रमपदानि सभाः प्रपाश्च । मृत्योर्न मे भयमतस्तदवाप्ततुष्टेर्यज्ञाय तत्समुपक्ल्पय भौङ्क्ष्व वा माम्

śrīmanti kīrtanaśatāni niveśitāni / satrājirāśramapadāni sabhāḥ prapāśca / mṛtyorna me bhayamatastadavāptatuṣṭeryajñāya tatsamupaklpaya bhauṅkṣva vā mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुपश्रुत्य सौदासः प्रसादाश्रुव्याप्तनयनः समुद्भियमानरोमाञ्चपिटको विस्मृतपापस्वभावतामिस्रः सबहुमानमवेक्ष्य बोधिसत्त्वमुवाच - शान्तं पापम् । अद्याद्विषं स खलु हाहहलं प्रजानन्नाशीविषं प्रकुपितं ज्वलदायसं वा । मूर्धापि तस्य शतधा हृदयं च यायाद् यस्त्वद्विधस्य नृपपुंगव पापमिच्छेत्

tadupaśrutya saudāsaḥ prasādāśruvyāptanayanaḥ samudbhiyamānaromāñcapiṭako vismṛtapāpasvabhāvatāmisraḥ sabahumānamavekṣya bodhisattvamuvāca - śāntaṃ pāpam / adyādviṣaṃ sa khalu hāhahalaṃ prajānannāśīviṣaṃ prakupitaṃ jvaladāyasaṃ vā / mūrdhāpi tasya śatadhā hṛdayaṃ ca yāyād yastvadvidhasya nṛpapuṃgava pāpamicchet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदर्हति भवांस्तान्यपि मे सुभाषितानि वक्तुम् । अनेन हि ते वचनकुसुमवर्षेणाभिप्रसादितमनसः सुष्टुतरमभिवृद्धं च तेषु मे कौतूहलम् । अपि च भोः । दृष्ट्वा मे चरितच्छायावैरूप्यं धर्मदर्पणे । अपि नामागतावेगं स्यन्मे धर्मोत्सुकं मनः

tadarhati bhavāṃstānyapi me subhāṣitāni vaktum / anena hi te vacanakusumavarṣeṇābhiprasāditamanasaḥ suṣṭutaramabhivṛddhaṃ ca teṣu me kautūhalam / api ca bhoḥ / dṛṣṭvā me caritacchāyāvairūpyaṃ dharmadarpaṇe / api nāmāgatāvegaṃ syanme dharmotsukaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैनं बोधिसत्त्वः पत्रीकृताशयं धर्मश्रवणप्रवणमानसमवेत्योवाच - तेन हि धर्मार्थिना तदनुरूपसमुदाचारसौष्ठवेन धर्मः श्रोतुं युक्तम् । पश्य । नीचैस्तरासनस्थानद्विबोध्य विनयश्रियम् । प्रीत्यर्पिताभ्यां चक्षुर्भ्यां वाङ्मध्वास्वादयन्निवि

athainaṃ bodhisattvaḥ patrīkṛtāśayaṃ dharmaśravaṇapravaṇamānasamavetyovāca - tena hi dharmārthinā tadanurūpasamudācārasauṣṭhavena dharmaḥ śrotuṃ yuktam / paśya / nīcaistarāsanasthānadvibodhya vinayaśriyam / prītyarpitābhyāṃ cakṣurbhyāṃ vāṅmadhvāsvādayannivi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौरवावर्जितैकाग्रप्रसन्नामलमानसः । सत्कृत्य धर्मं शृणुयाद्भिषग्वाक्यमिवातुरः

gauravāvarjitaikāgraprasannāmalamānasaḥ / satkṛtya dharmaṃ śṛṇuyādbhiṣagvākyamivāturaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सौदासः स्वेनोत्तरीयेण समास्तीर्योच्चैस्तरं शिलातलं तत्र चाधिरोप्य बोधिसत्त्वं स्वयमनास्तरितायमुपविश्य भूमौ बोधिसत्त्वस्य पुरस्तादाननोद्वीक्षणव्यापृतनिरीक्षणरतं महासत्त्वमुवाच - ब्रूहीदानीं मार्षेति । अथ बोधिसत्त्वो नवाम्भोधरनिनदमधुरेण गम्भीरेणापूरयन्निव तद्वनं व्यापिना स्वरेणोवाच । यदृच्छयाप्युपानीतं सकृत्सज्जनसंगतम् । भवत्यचलमत्यन्तं नाभ्यासक्रममीक्षते

atha saudāsaḥ svenottarīyeṇa samāstīryoccaistaraṃ śilātalaṃ tatra cādhiropya bodhisattvaṃ svayamanāstaritāyamupaviśya bhūmau bodhisattvasya purastādānanodvīkṣaṇavyāpṛtanirīkṣaṇarataṃ mahāsattvamuvāca - brūhīdānīṃ mārṣeti / atha bodhisattvo navāmbhodharaninadamadhureṇa gambhīreṇāpūrayanniva tadvanaṃ vyāpinā svareṇovāca / yadṛcchayāpyupānītaṃ sakṛtsajjanasaṃgatam / bhavatyacalamatyantaṃ nābhyāsakramamīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुपश्रुत्य सौदासः साधु साध्विति स्वशिरः प्रकम्प्याङ्गलीवीक्षेपं बोधिसत्त्वमुवाच - ततस्ततः? अथ बोधिसत्त्वो द्वितीयां गाथामुदाजहार - न सज्जनाद् दुरचरः क्वचिद्भवेद्भजेत साधून् विनयक्रमानुगः । स्पृशन्त्ययत्नेन हि तत्समीपगं विसर्पिणस्तद्गुणपुष्परेणवः

tadupaśrutya saudāsaḥ sādhu sādhviti svaśiraḥ prakampyāṅgalīvīkṣepaṃ bodhisattvamuvāca - tatastataḥ? atha bodhisattvo dvitīyāṃ gāthāmudājahāra - na sajjanād duracaraḥ kvacidbhavedbhajeta sādhūn vinayakramānugaḥ / spṛśantyayatnena hi tatsamīpagaṃ visarpiṇastadguṇapuṣpareṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौदास उवाच - सुभाषितान्यर्चयता साधो सर्वात्मना त्वया । स्थाने खलु नियुक्तो ऽर्थः स्थाने नावेक्षितः श्रमः

saudāsa uvāca - subhāṣitānyarcayatā sādho sarvātmanā tvayā / sthāne khalu niyukto 'rthaḥ sthāne nāvekṣitaḥ śramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्ततः? बोधिसत्त्व उवाच - रथा नृपाणां मणिहेमभूषणा व्रजन्ति देहाश्च जराविरूपताम् । सतां तु धर्मं न जराभिवर्तते स्थिरानुरागा हि गुणेषु साधवः

tatastataḥ? bodhisattva uvāca - rathā nṛpāṇāṃ maṇihemabhūṣaṇā vrajanti dehāśca jarāvirūpatām / satāṃ tu dharmaṃ na jarābhivartate sthirānurāgā hi guṇeṣu sādhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमृतवर्षं खल्विदम् । अहो संतर्पिताः स्मः । ततस्ततः? बोधिसत्त्व उवाच - नभश्च दुरे वसुधातलाच्च पारादवारं च महार्णवस्य । अस्ताचलेन्द्रादुदयस्ततो ऽपि धर्मः सतां दूरतरे ऽसतां च

amṛtavarṣaṃ khalvidam / aho saṃtarpitāḥ smaḥ / tatastataḥ? bodhisattva uvāca - nabhaśca dure vasudhātalācca pārādavāraṃ ca mahārṇavasya / astācalendrādudayastato 'pi dharmaḥ satāṃ dūratare 'satāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दितस्तत्प्रतिपूजनार्थं वरानहं ते चतुरो ददामि

ānanditastatpratipūjanārthaṃ varānahaṃ te caturo dadāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् वृणीष्व यद्यन्मत्तो ऽभिकाङ्क्षसीति । अथैनं बोधिसत्त्वः सविस्मयबहुमान उवाच कस्त्वं वरप्रदानस्य? यस्यास्ति नात्मनयपि ते प्रभुत्वमकार्यसंरागपराजितस्य । स त्वं वरं दास्यसि कं परस्मै शुभप्रवृतेरपवृत्तभावः

tad vṛṇīṣva yadyanmatto 'bhikāṅkṣasīti / athainaṃ bodhisattvaḥ savismayabahumāna uvāca kastvaṃ varapradānasya? yasyāsti nātmanayapi te prabhutvamakāryasaṃrāgaparājitasya / sa tvaṃ varaṃ dāsyasi kaṃ parasmai śubhapravṛterapavṛttabhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं च देहीति वरं वदेयं मनश्च दित्साथिशिलं तव स्यात् । तमत्ययं कः सघृणो ऽभ्युपेयादेतावदेवालमलं यतो नः

ahaṃ ca dehīti varaṃ vadeyaṃ manaśca ditsāthiśilaṃ tava syāt / tamatyayaṃ kaḥ saghṛṇo 'bhyupeyādetāvadevālamalaṃ yato naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सौदासः किंचिद् व्रीडावनतवदनो बोधिसत्त्वमुवाच - अलमत्रभवतो मामेवं विशङ्कितुम् । प्राणानपि परित्यज्य दास्याम्येतानहं वरान् । विस्रब्धं तद् वृणीष्व त्वं यद्यादिच्छसि भूमिप

atha saudāsaḥ kiṃcid vrīḍāvanatavadano bodhisattvamuvāca - alamatrabhavato māmevaṃ viśaṅkitum / prāṇānapi parityajya dāsyāmyetānahaṃ varān / visrabdhaṃ tad vṛṇīṣva tvaṃ yadyādicchasi bhūmipa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच - तेन हि सत्यवरतो भव विसर्जय सत्त्वहिंसां बन्दीकृतं जनमशेषमिमं विमुञ्च । अद्या न चैव नरवीर मनुष्यमांसमेतान् वराननवरांश्चतुरः प्रयच्छ

bodhisattva uvāca - tena hi satyavarato bhava visarjaya sattvahiṃsāṃ bandīkṛtaṃ janamaśeṣamimaṃ vimuñca / adyā na caiva naravīra manuṣyamāṃsametān varānanavarāṃścaturaḥ prayaccha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौदास उवाच - ददामि पूर्वान् भवते वरांस्त्रीनन्यं चतुर्थं तु वरं वृणीष्व । अवैषि किं न त्वमिदं यथाहमीशो विरन्तुं न मनुष्यमांसात्

saudāsa uvāca - dadāmi pūrvān bhavate varāṃstrīnanyaṃ caturthaṃ tu varaṃ vṛṇīṣva / avaiṣi kiṃ na tvamidaṃ yathāhamīśo virantuṃ na manuṣyamāṃsāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच - हन्त तवैतत्संवृत्तम् । ननूक्तं मया कस्त्वं वरप्रदानस्येति? अपि च भोः? सत्यव्रतत्वं च कथं स्यदहिंसकता च ते । अपरित्यजतो राजन् मनुष्यपैशिताशिताम्

bodhisattva uvāca - hanta tavaitatsaṃvṛttam / nanūktaṃ mayā kastvaṃ varapradānasyeti? api ca bhoḥ? satyavratatvaṃ ca kathaṃ syadahiṃsakatā ca te / aparityajato rājan manuṣyapaiśitāśitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आह - ननूक्तं भवता पूर्वं दास्याम्येतानहं वरान् । प्राणानपि परित्यज्य तदिदं जायते ऽन्यथा

āha - nanūktaṃ bhavatā pūrvaṃ dāsyāmyetānahaṃ varān / prāṇānapi parityajya tadidaṃ jāyate 'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहिंसकत्वं च कुतो मांसार्थं ते घ्नतो नरान् । सत्येवं कतमे दत्ता भवता स्युर्वरास्त्रयः

ahiṃsakatvaṃ ca kuto māṃsārthaṃ te ghnato narān / satyevaṃ katame dattā bhavatā syurvarāstrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौदास उवाच - त्यक्त्वा राज्यं वने क्लेशो यस्य हेतुर्ताधृतो मया । हतो धर्मः क्षता कीर्तिस्त्यक्ष्यामि तदहं कथम्

saudāsa uvāca - tyaktvā rājyaṃ vane kleśo yasya heturtādhṛto mayā / hato dharmaḥ kṣatā kīrtistyakṣyāmi tadahaṃ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच - अत एव तद्भवांस्त्यक्तुमर्हति । धर्मादर्थात्सुखात्कीर्तेभ्रष्टो यस्य कृते भवान् । अनर्थायतनं तादृक्कथं न त्यक्तुमर्हसि

bodhisattva uvāca - ata eva tadbhavāṃstyaktumarhati / dharmādarthātsukhātkīrtebhraṣṭo yasya kṛte bhavān / anarthāyatanaṃ tādṛkkathaṃ na tyaktumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्तानुशयिता चेयमनौदार्यहते जने । नीचत सा कथं नाम त्वामप्यभिभवेदिति

dattānuśayitā ceyamanaudāryahate jane / nīcata sā kathaṃ nāma tvāmapyabhibhavediti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदलं ते पाप्मानमेवानुभ्रामितुम् । अवबोद्धुमर्हस्यात्मानम् । सौदासः खल्वत्रभवान् । वैद्येक्षितानि कुशलैरुपकल्पितानि ग्राम्याण्यनूपजलजान्यथ जाङ्गलानि । मांसानि सन्ति कुरु तैर्हृदयस्य तुष्टिं निन्दावहाद्विरम साधु मनुष्यमांसात्

tadalaṃ te pāpmānamevānubhrāmitum / avaboddhumarhasyātmānam / saudāsaḥ khalvatrabhavān / vaidyekṣitāni kuśalairupakalpitāni grāmyāṇyanūpajalajānyatha jāṅgalāni / māṃsāni santi kuru tairhṛdayasya tuṣṭiṃ nindāvahādvirama sādhu manuṣyamāṃsāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तूर्यस्वनान सजलतोयदनादधीरान् गीतस्वनं च निशि राज्यसुखं च तत्तत् । बन्धून् सुतान् परिजनं च मनोनुकूलं हित्वा कथं नु रमसे ऽत्र वने विविक्ते

tūryasvanāna sajalatoyadanādadhīrān gītasvanaṃ ca niśi rājyasukhaṃ ca tattat / bandhūn sutān parijanaṃ ca manonukūlaṃ hitvā kathaṃ nu ramase 'tra vane vivikte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकः परो ऽपि मनुजाधिप नन्ववेक्ष्यस्तस्मात्प्रियं यदहितं च न तन्निषेव्यम् । यत्स्यात्तु कीर्त्यनुपरोधि मनोज्ञमार्गं तद्विप्रियं सदपि भेषजवद्भजस्व

lokaḥ paro 'pi manujādhipa nanvavekṣyastasmātpriyaṃ yadahitaṃ ca na tanniṣevyam / yatsyāttu kīrtyanuparodhi manojñamārgaṃ tadvipriyaṃ sadapi bheṣajavadbhajasva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सौदासः प्रसादाश्रुव्याप्तनयनो गद्गदायमानकङ्ठः समभिसृत्यैव बोधिसत्त्वं पादयोः संपरिष्वज्योवाच - गुणकुसुमरजोभिः पुण्यगन्धिः समन्ताज्जगदिदमवकीर्णं कारणे त्वद्यशोभिः । इति विचरति पापे मृत्युदूतोग्रवृत्तौ त्वमिव हि क इवान्यः सानुकम्पो मयि स्यात्

atha saudāsaḥ prasādāśruvyāptanayano gadgadāyamānakaṅṭhaḥ samabhisṛtyaiva bodhisattvaṃ pādayoḥ saṃpariṣvajyovāca - guṇakusumarajobhiḥ puṇyagandhiḥ samantājjagadidamavakīrṇaṃ kāraṇe tvadyaśobhiḥ / iti vicarati pāpe mṛtyudūtogravṛttau tvamiva hi ka ivānyaḥ sānukampo mayi syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्ता गुरुश्च मम दैवतमेव च त्वं मूर्ध्ना वचांस्यहममूनि तवार्चयामि । भोक्ष्ये न चैव सुतसोम मनुष्यमांसं यन्मां यथा वदसि तच्च तथा करिष्ये

śastā guruśca mama daivatameva ca tvaṃ mūrdhnā vacāṃsyahamamūni tavārcayāmi / bhokṣye na caiva sutasoma manuṣyamāṃsaṃ yanmāṃ yathā vadasi tacca tathā kariṣye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपात्मजा यङनिमित्तमाहृता मया च ये बन्धनखेदपीडिताः । हतत्विषः शोकपरीतमानसास्तदेहि मुञ्चाव सहैव तानपि

nṛpātmajā yaṅanimittamāhṛtā mayā ca ye bandhanakhedapīḍitāḥ / hatatviṣaḥ śokaparītamānasāstadehi muñcāva sahaiva tānapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वस्तथेत्यस्मै प्रतिश्रुत्य यत्र ते नृपसुतास्तेनावरुद्धास्तत्रैवाभिजगाम । दृष्टै व च ते नृपसुताः सुतसोमं हन्त मुक्ता वयमिति परं हर्षमुपजग्मुः । विरेजिरे ते सुतसोमदर्शनान्नरेन्द्रपुत्राः स्फुटहासकान्तयः । शरन्मुखे चन्द्रकरोपबृहिता विजृम्भमाणाः कुमुदाकरा इव

atha bodhisattvastathetyasmai pratiśrutya yatra te nṛpasutāstenāvaruddhāstatraivābhijagāma / dṛṣṭai va ca te nṛpasutāḥ sutasomaṃ hanta muktā vayamiti paraṃ harṣamupajagmuḥ / virejire te sutasomadarśanānnarendraputrāḥ sphuṭahāsakāntayaḥ / śaranmukhe candrakaropabṛhitā vijṛmbhamāṇāḥ kumudākarā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.