Kedarabhatta: Vrttaratnakara, with Sulhana's Sukavihrdayanandini 5

परे ऽस्मात् मकरालयैः क्रमाद्वृद्धाः । सततं यस्य विचित्रैः पादैः संपन्नसौंदर्यम् । तदभिहितममलधीभिः पदचतुरूर्ध्वाभिधं वृत्तम्

pare 'smāt makarālayaiḥ kramādvṛddhāḥ / satataṃ yasya vicitraiḥ pādaiḥ saṃpannasauṃdaryam / tadabhihitamamaladhībhiḥ padacaturūrdhvābhidhaṃ vṛttam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमपादो ऽष्टाक्षरः । परे च द्वितीयतृतीयचतुर्थाः । अस्मात्प्रथमपादात्मकरालयैश्चतुर्भिश्चतुर्भिरक्षरैः क्रमाद्वृद्धा वर्धिताः । क्रमादिति को ऽर्थः । द्वितीयो द्वादशाक्षरः । तृतीयो षोडशाक्षरः । चतुर्थो विंशत्यक्षर इति क्रमाद्वृद्धिं प्राप्ताः । सततमनवरतं इति विविधैश्चतुर्विंशतिप्रकारप्रस्तारेण विचित्रैः पादैः प्राप्तसौंदर्यं तद्वृत्तं आचार्यैः पदचतुरूर्ध्वं नामोक्तम् । यथा । आक्रम्यमाकृष्य धनु- र्ये त्वया निहिता रणांगणे शरैः । रिपवः सहसा गतासवः क्षितिपते श्रुतम् । पदचतुरूर्ध्वं न चलन्ति तत्रैव निपतन्ति सशल्याः ॥ अत्र गणपादाभावात् गुरुलघू नेष्यते । अत्र च प्रस्तार्यमाणं चतुर्विंशतिधा भवति । षोडशद्वादशअष्टौ षोडशविंशतिद्वादश अष्टौ इत्यादि ॥ १ ॥ प्रथममुदितवृत्ते । विरचितविषमचरणभाजि । गुरुकयुगलनिधन इह कलित आङा । विधृतरुचिरपदविततियतिरिह भवति पीडः

prathamapādo 'ṣṭākṣaraḥ / pare ca dvitīyatṛtīyacaturthāḥ / asmātprathamapādātmakarālayaiścaturbhiścaturbhirakṣaraiḥ kramādvṛddhā vardhitāḥ / kramāditi ko 'rthaḥ / dvitīyo dvādaśākṣaraḥ / tṛtīyo ṣoḍaśākṣaraḥ / caturtho viṃśatyakṣara iti kramādvṛddhiṃ prāptāḥ / satatamanavarataṃ iti vividhaiścaturviṃśatiprakāraprastāreṇa vicitraiḥ pādaiḥ prāptasauṃdaryaṃ tadvṛttaṃ ācāryaiḥ padacaturūrdhvaṃ nāmoktam / yathā / ākramyamākṛṣya dhanu- rye tvayā nihitā raṇāṃgaṇe śaraiḥ / ripavaḥ sahasā gatāsavaḥ kṣitipate śrutam / padacaturūrdhvaṃ na calanti tatraiva nipatanti saśalyāḥ // atra gaṇapādābhāvāt gurulaghū neṣyate / atra ca prastāryamāṇaṃ caturviṃśatidhā bhavati / ṣoḍaśadvādaśaaṣṭau ṣoḍaśaviṃśatidvādaśa aṣṭau ityādi || 1 || prathamamuditavṛtte / viracitaviṣamacaraṇabhāji / gurukayugalanidhana iha kalita āṅā / vidhṛtarucirapadavitatiyatiriha bhavati pīḍaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथममुदितवृत्ते पदचतुरूर्ध्वे विरचितान् विषमान् अष्टौद्वादशषोडशविंशत्यक्षरान् पदान् भजतीति तस्मिन् विषमचरणभाजि इह छंदसि आङा कलितो युक्तः पीडो भवति । आपीड इत्यर्थः । क्व सति इत्याह । गुरुकयुगलनिधने गुरुद्वयं निधने ऽवसाने यस्य तस्मिन्सति । कीदृशं इत्याह । विधृतरुचिराणां पादानां वितत्या यतिर्विरामो यस्य स तथोक्तः । अन्ते गुरुद्वयोपादनादत्र शेषाणां लघुत्वमस्यानुज्ञानं केदारेणेति मन्यामहे । यथा । ध्रुवमिह वनितानां हृदि विनिहितदयितगुणानाम् । प्रसरति मलयमरुति विरहवतीनां स्मरसुहृदि विजयिनि भवति नियतमसुविनाशः ॥ द्विगुरूणि छंदसि आपीडेति त्रयाणां गुरूणां अप्रवेशाच्छर्गण्ड इति नाम नोक्तम् । इदमपि पूर्ववच्चतुर्विंशतिप्रस्तारो भवति । तेभ्यश्चतुर्विंशतिभ्यस्त्रीनवकृष्य समान्यभिधातुमाह ॥ २ ॥ प्रथममितरचरणसमुत्थं श्रयति जगति लक्ष्म । इतरदितरचरणजनितमपि च तुर्यं चरणयुगकमविकृतमपरमिह कलिका सा

prathamamuditavṛtte padacaturūrdhve viracitān viṣamān aṣṭaudvādaśaṣoḍaśaviṃśatyakṣarān padān bhajatīti tasmin viṣamacaraṇabhāji iha chaṃdasi āṅā kalito yuktaḥ pīḍo bhavati / āpīḍa ityarthaḥ / kva sati ityāha / gurukayugalanidhane gurudvayaṃ nidhane 'vasāne yasya tasminsati / kīdṛśaṃ ityāha / vidhṛtarucirāṇāṃ pādānāṃ vitatyā yatirvirāmo yasya sa tathoktaḥ / ante gurudvayopādanādatra śeṣāṇāṃ laghutvamasyānujñānaṃ kedāreṇeti manyāmahe / yathā / dhruvamiha vanitānāṃ hṛdi vinihitadayitaguṇānām / prasarati malayamaruti virahavatīnāṃ smarasuhṛdi vijayini bhavati niyatamasuvināśaḥ // dvigurūṇi chaṃdasi āpīḍeti trayāṇāṃ gurūṇāṃ apraveśācchargaṇḍa iti nāma noktam / idamapi pūrvavaccaturviṃśatiprastāro bhavati / tebhyaścaturviṃśatibhyastrīnavakṛṣya samānyabhidhātumāha || 2 || prathamamitaracaraṇasamutthaṃ śrayati jagati lakṣma / itaraditaracaraṇajanitamapi ca turyaṃ caraṇayugakamavikṛtamaparamiha kalikā sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपीडस्य प्रथमं तुर्यं चतुर्थं इतरचरणसमुत्थं द्वितीयपादं द्वादशाक्षरोपलक्षितं लक्ष्म श्रयति भजति । को ऽर्थः । प्रथमपदे द्वादशाक्षरः । द्वितीयो ऽष्टाक्षरः । अपरमपि चरणयुगलमविकृतमप्रत्ययाभावमित्येवंलक्षणा कलिका नाम । मञ्जरीति वक्तव्ये छंदोभंगभयात् कलिकेत्युक्तमेकार्थत्वान्न दोषः । यथा । अधमजनसुहृदि कलिकाले सुजनकृतविरोधे । सकलुषमुषि सपदि विधुवनायाः तदनु विमनमनसि मुदमिह जनयति निवासा ॥ ३ ॥ द्विगुरुयुतसकलचरणांता मुखचरणरचितमनुभवति तृतीयः । चरण इह हि लक्ष्म प्रकृतमपरमखिलमपि यदि भवति लवली सा

āpīḍasya prathamaṃ turyaṃ caturthaṃ itaracaraṇasamutthaṃ dvitīyapādaṃ dvādaśākṣaropalakṣitaṃ lakṣma śrayati bhajati / ko 'rthaḥ / prathamapade dvādaśākṣaraḥ / dvitīyo 'ṣṭākṣaraḥ / aparamapi caraṇayugalamavikṛtamapratyayābhāvamityevaṃlakṣaṇā kalikā nāma / mañjarīti vaktavye chaṃdobhaṃgabhayāt kaliketyuktamekārthatvānna doṣaḥ / yathā / adhamajanasuhṛdi kalikāle sujanakṛtavirodhe / sakaluṣamuṣi sapadi vidhuvanāyāḥ tadanu vimanamanasi mudamiha janayati nivāsā || 3 || dviguruyutasakalacaraṇāṃtā mukhacaraṇaracitamanubhavati tṛtīyaḥ / caraṇa iha hi lakṣma prakṛtamaparamakhilamapi yadi bhavati lavalī sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यास्तृतीयः पादः प्रथमचरणरचितं लक्षणमनुभवति द्वाभ्यां गुरुभ्यां युता सकलचरणानामन्तो यस्याः सा तथोक्ता लवली नाम । अपरं लवल्यां सर्वमपि प्राक्तनं प्रस्तुतं पूर्ववदिति भवति । यथा । गगनतलममलमलिमेतत् सपदि शशभृदयं अनलवितिकरौघैः । जनयति च लवल्याः चलमिति सरसं भुविद्भविपरिणति(?) परिपीडः ॥ ४ ॥ प्रथममधिवसति यदि तुर्यं चरमचरणपदमवसितिगुरुयुग्मा । निखिलपरमुपरितनसममिह ललितपादा तदियममृतधारा

yasyāstṛtīyaḥ pādaḥ prathamacaraṇaracitaṃ lakṣaṇamanubhavati dvābhyāṃ gurubhyāṃ yutā sakalacaraṇānāmanto yasyāḥ sā tathoktā lavalī nāma / aparaṃ lavalyāṃ sarvamapi prāktanaṃ prastutaṃ pūrvavaditi bhavati / yathā / gaganatalamamalamalimetat sapadi śaśabhṛdayaṃ analavitikaraughaiḥ / janayati ca lavalyāḥ calamiti sarasaṃ bhuvidbhavipariṇati(?) paripīḍaḥ || 4 || prathamamadhivasati yadi turyaṃ caramacaraṇapadamavasitiguruyugmā / nikhilaparamuparitanasamamiha lalitapādā tadiyamamṛtadhārā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सजमादिमे सलघुकौ च नसजगुरुकेष्वथोद्गता । त्र्यङ्ध्रिगतभनजला गयुता सजसा जगौ चरणमेकत पठेत्

sajamādime salaghukau ca nasajagurukeṣvathodgatā / tryaṅdhrigatabhanajalā gayutā sajasā jagau caraṇamekata paṭhet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमपादे सगणजगणसगणा लघुश्च तथा द्वितीयपादे नगणसगणजगणगुरवो भवन्ति त्रिसंख्योपलक्षितो ऽङ्ध्रिस्त्रङ्ध्रिस्तृतीयः पादस्तस्मिन् गता भगणनगणजगणलघुगुरवस्तैर्युता । चतुर्थे चरणे सगणजगणसगणा जगणो गुरुश्च यत्र सा उद्गता नाम । एकत इति । प्रथमं द्वितीयेन सहाविलंबितं पठेदित्यर्थः । यथा । जितमत्सरा सुकृतिनो ऽपि परिहृतकलंकबांधवाः । वीक्ष्य सपदि युवतिं विकृतिं नियतं प्रयाति विपुलोद्गतास्तनुः ॥ ६ ॥ चरणत्रयं भजति लक्ष्म यदि सकलमुद्गतागतम् । र्नौ भगौ भवति सौरभकं चरणे यदीह भवतस्तृतीयके

prathamapāde sagaṇajagaṇasagaṇā laghuśca tathā dvitīyapāde nagaṇasagaṇajagaṇaguravo bhavanti trisaṃkhyopalakṣito 'ṅdhristraṅdhristṛtīyaḥ pādastasmin gatā bhagaṇanagaṇajagaṇalaghuguravastairyutā / caturthe caraṇe sagaṇajagaṇasagaṇā jagaṇo guruśca yatra sā udgatā nāma / ekata iti / prathamaṃ dvitīyena sahāvilaṃbitaṃ paṭhedityarthaḥ / yathā / jitamatsarā sukṛtino 'pi parihṛtakalaṃkabāṃdhavāḥ / vīkṣya sapadi yuvatiṃ vikṛtiṃ niyataṃ prayāti vipulodgatāstanuḥ || 6 || caraṇatrayaṃ bhajati lakṣma yadi sakalamudgatāgatam / rnau bhagau bhavati saurabhakaṃ caraṇe yadīha bhavatastṛtīyake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्युद्गतायास्तृतीये पादे रगणनगणभगणगुरवो भवन्ति तदा सौरभकं नाम वृत्तं भवेत् । यथा । मलयानिलः प्रियवियुक्तयुवतिजनतावियत्यतः । मंदमंदमयमेतितरां घनसारसौरभकमुद्वमन्निव ॥ ७ ॥ नयुगं सकारयुगलं च भवति चरणे तृतीयके । तदुदितमुरुमतिभिर्ललितं यदि शेषमस्य खलु पूर्वतुल्यकम्

yadyudgatāyāstṛtīye pāde ragaṇanagaṇabhagaṇaguravo bhavanti tadā saurabhakaṃ nāma vṛttaṃ bhavet / yathā / malayānilaḥ priyaviyuktayuvatijanatāviyatyataḥ / maṃdamaṃdamayametitarāṃ ghanasārasaurabhakamudvamanniva || 7 || nayugaṃ sakārayugalaṃ ca bhavati caraṇe tṛtīyake / taduditamurumatibhirlalitaṃ yadi śeṣamasya khalu pūrvatulyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

म्सौ ज्भौ गौ प्रथमाङ्ध्रिरेकतः पृथगन्यत् त्रितयं सनजरगास्तथा ननौ सः । त्रिनपरिकलितजयौ प्रचुपितमितमुदितमुपस्थितपूर्वम्

msau jbhau gau prathamāṅdhrirekataḥ pṛthaganyat tritayaṃ sanajaragāstathā nanau saḥ / trinaparikalitajayau pracupitamitamuditamupasthitapūrvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य प्रथमे पादे मगणसगणजगणभगणा द्वौ गुरू एकतः । पृथक् अन्यत्त्रितयं पादत्रितयं कथमित्यर्थः । द्वितीये पादे सगणनगणजगणरगणा गुरुश्च तथा तृतीये पादे द्वौ नगणौ सगणश्चतुर्थे नगणत्रयं जगणयगणौ च तद्वृत्तं उपस्थितपूर्वं उपस्थितप्रचुपितमित्यर्थः । यथा । आरुह्यान्यभृतप्रिया लसत्सहकारं प्रकटीकृतनवमंजरिं सगर्वा । निजकलरवनिनदैः प्रकटयति रतिपतिमहोत्सवमालि ॥ ९ ॥ नौ पादे ऽथ तृतीयके सनौ नसयुक्तौ प्रथमाङ्ध्रिकृतयतिस्तु वर्धमानम् । त्रितयमपरमपि पूर्वसदृशमिह भवति प्रततमतिभिरिति गदितं खलु वृत्तम्

yasya prathame pāde magaṇasagaṇajagaṇabhagaṇā dvau gurū ekataḥ / pṛthak anyattritayaṃ pādatritayaṃ kathamityarthaḥ / dvitīye pāde sagaṇanagaṇajagaṇaragaṇā guruśca tathā tṛtīye pāde dvau nagaṇau sagaṇaścaturthe nagaṇatrayaṃ jagaṇayagaṇau ca tadvṛttaṃ upasthitapūrvaṃ upasthitapracupitamityarthaḥ / yathā / āruhyānyabhṛtapriyā lasatsahakāraṃ prakaṭīkṛtanavamaṃjariṃ sagarvā / nijakalaravaninadaiḥ prakaṭayati ratipatimahotsavamāli || 9 || nau pāde 'tha tṛtīyake sanau nasayuktau prathamāṅdhrikṛtayatistu vardhamānam / tritayamaparamapi pūrvasadṛśamiha bhavati pratatamatibhiriti gaditaṃ khalu vṛttam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव पदचतुरूर्ध्वं तृतीये पादे नगणौ सगणनगणौ च भवतः प्रथमस्य चतुरूर्ध्वस्याङ्धिः प्रथमाङ्ध्रिवत् कृता यतिर्यस्य क्रियाविशेषणस्य तत्प्रथमाङ्ध्रिकृतयतिर्यथा भवति । एवमपरपादत्रयं पूर्वसदृशमिह तन्त्रे तद्वृत्तं आचार्यैर्वर्धमानं नामोक्तम् । यथा । पादेन स्वयमुन्नतस्तनीभिरशोकः प्रमदाभिरभिहतः प्रवर्धमानः । विकसितकुसुमसमृद्धिमनुभवति बकुलतरुरपि वरयुवतिमुखासवसिक्तः ॥ १० ॥ अस्मिन्नेव तृतीयके पादे तजरा स्युः प्रथमे च विरतिरार्षभं ब्रुवन्ति । तच्छुद्धविराट्पुरः स्थितं त्रितयमपरमपि यदि पूर्वसमं स्यात्

tadeva padacaturūrdhvaṃ tṛtīye pāde nagaṇau sagaṇanagaṇau ca bhavataḥ prathamasya caturūrdhvasyāṅdhiḥ prathamāṅdhrivat kṛtā yatiryasya kriyāviśeṣaṇasya tatprathamāṅdhrikṛtayatiryathā bhavati / evamaparapādatrayaṃ pūrvasadṛśamiha tantre tadvṛttaṃ ācāryairvardhamānaṃ nāmoktam / yathā / pādena svayamunnatastanībhiraśokaḥ pramadābhirabhihataḥ pravardhamānaḥ / vikasitakusumasamṛddhimanubhavati bakulatarurapi varayuvatimukhāsavasiktaḥ || 10 || asminneva tṛtīyake pāde tajarā syuḥ prathame ca viratirārṣabhaṃ bruvanti / tacchuddhavirāṭpuraḥ sthitaṃ tritayamaparamapi yadi pūrvasamaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्नेव पदचतुरूर्ध्ववृत्ते तृतीये पादे तगणजगणरगणा भवेयुः, अपरं पादत्रयमपि पूर्वसमं भवति तदा शुद्धविराट्पुरःस्थितं आर्षभं वदन्ति शुद्धविराडार्षभमित्यर्थः । यथा । बिभ्राणा वदनं शशांकबिंबसमानं कमलायतनयना कृशांगशोभिता । पीनोच्चपयोधरद्वया जनयति मुदमधिकतरां वनितेयम् ॥ ११ ॥ ॥ उपस्थितप्रचुपितप्रकरणम् ॥ विषमाक्षरपादं वा पादैरसमं दशधर्मवत् । यच्छंदो नोक्तमत्र गाथेति तत्सूरिभिः प्रोक्तम्

asminneva padacaturūrdhvavṛtte tṛtīye pāde tagaṇajagaṇaragaṇā bhaveyuḥ, aparaṃ pādatrayamapi pūrvasamaṃ bhavati tadā śuddhavirāṭpuraḥsthitaṃ ārṣabhaṃ vadanti śuddhavirāḍārṣabhamityarthaḥ / yathā / bibhrāṇā vadanaṃ śaśāṃkabiṃbasamānaṃ kamalāyatanayanā kṛśāṃgaśobhitā / pīnoccapayodharadvayā janayati mudamadhikatarāṃ vaniteyam || 11 || // upasthitapracupitaprakaraṇam // viṣamākṣarapādaṃ vā pādairasamaṃ daśadharmavat / yacchaṃdo noktamatra gātheti tatsūribhiḥ proktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.