Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·2·2.18
अस्यां मोक्षोपायाभिधायां संहितायां । बोधः कः । यतः यस्मात् बोधात् । सत्फलं मोक्षाख्यं शुभं फलम् । अवश्यंभावि भवति । कस्माद् इव । व्युप्ताद् बीजाद् इव
asyāṃ mokṣopāyābhidhāyāṃ saṃhitāyāṃ | bodhaḥ kaḥ | yataḥ yasmāt bodhāt | satphalaṃ mokṣākhyaṃ śubhaṃ phalam | avaśyaṃbhāvi bhavati | kasmād iva | vyuptād bījād iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौरुषम् पुरुषनिर्मितम् । आदेयं ग्रहीतव्यं । युक्तिबोधकम् सत्तर्कबोधकम् । अन्यत् युक्त्यबोधकम् । आर्षम् ऋषिनिर्मितम् । अत्र च प्रतिभान्वितैः कश्चिद् अभिप्रायो बोद्धव्यः यो ऽस्माभिः आरम्भ एव प्रतिभावतां स्वयं ज्ञेयत्वेन तद्रहितानाम् अकथनीयत्वेन चोक्तः
pauruṣam puruṣanirmitam | ādeyaṃ grahītavyaṃ | yuktibodhakam sattarkabodhakam | anyat yuktyabodhakam | ārṣam ṛṣinirmitam | atra ca pratibhānvitaiḥ kaścid abhiprāyo boddhavyaḥ yo 'smābhiḥ ārambha eva pratibhāvatāṃ svayaṃ jñeyatvena tadrahitānām akathanīyatvena coktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रापि प्रतिभावद्भिः आरम्भे स्वयं ज्ञेयत्वेनोक्तो ऽर्थः स्वयं बोद्धव्यः । न च तद्बोधेनास्मिञ् शास्त्रे अनादरः कार्यः प्रतिभावत्त्वहानेः । एवम् उत्तरत्रापि यत्र तत्र स्वयम् अभ्यूह्यम्
atrāpi pratibhāvadbhiḥ ārambhe svayaṃ jñeyatvenokto 'rthaḥ svayaṃ boddhavyaḥ | na ca tadbodhenāsmiñ śāstre anādaraḥ kāryaḥ pratibhāvattvahāneḥ | evam uttaratrāpi yatra tatra svayam abhyūhyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः पुरुषः । पुरःस्थं गाङ्गं तोयं त्यक्त्वा । अयं कूपः तातस्य निजस्य पितुः भवति । इति एतदर्थं । कौपं कूपसम्बन्धि । कटु अम्भः पिबेत् । तम् अनुरागिणं पितृविषयरागाख्यदोषयुक्तं । कः अनुशासति उपदिशति । नासाव् उपदेशार्हः इति भावः । अयम् अत्राभिप्रायः । यः पुरुषः । सद्युक्तियुक्तम् अपि पौरुषं वचनं । पौरुषेयम् इदम् इति त्यजति । तद्रहितम् अपि आर्षं वचनं । आर्षम् इत्य् एतावन्मात्रेण गृह्णाति । तस्योपदेशो न कार्यः इति
yaḥ puruṣaḥ | puraḥsthaṃ gāṅgaṃ toyaṃ tyaktvā | ayaṃ kūpaḥ tātasya nijasya pituḥ bhavati | iti etadarthaṃ | kaupaṃ kūpasambandhi | kaṭu ambhaḥ pibet | tam anurāgiṇaṃ pitṛviṣayarāgākhyadoṣayuktaṃ | kaḥ anuśāsati upadiśati | nāsāv upadeśārhaḥ iti bhāvaḥ | ayam atrābhiprāyaḥ | yaḥ puruṣaḥ | sadyuktiyuktam api pauruṣaṃ vacanaṃ | pauruṣeyam idam iti tyajati | tadrahitam api ārṣaṃ vacanaṃ | ārṣam ity etāvanmātreṇa gṛhṇāti | tasyopadeśo na kāryaḥ iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उषसीत्य् आर्षं स्त्रीत्वम् । स्वविवेकः आत्मविवेकः
uṣasīty ārṣaṃ strītvam | svavivekaḥ ātmavivekaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरक्तेषु हि अजगरतुल्याः राजानो ऽपि स्नेहम् आयान्ति
virakteṣu hi ajagaratulyāḥ rājāno 'pi sneham āyānti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वत्र सर्वेषु व्यवहारेषु
sarvatra sarveṣu vyavahāreṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोभमोहादयः काः । यथा मिहिकाः समासन्नशरदः प्रत्यासन्नशरत्कालायाः दिशः तानवं यान्ति । तथेत्य् अर्थः
lobhamohādayaḥ kāḥ | yathā mihikāḥ samāsannaśaradaḥ pratyāsannaśaratkālāyāḥ diśaḥ tānavaṃ yānti | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु किमर्थं विवेकाभ्यासम् अपेक्षन्ते इत्य् । अत्राह । न काचनेति
nanu kimarthaṃ vivekābhyāsam apekṣante ity | atrāha | na kācaneti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसादं रागादिमलरहितत्वात् नैर्मल्यम् । परम् निरतिशयम् । साम्यं समताख्यं गुणम् । उपाधत्ते धारयति । अत्रापि मनस एव कर्तृत्वम्
prasādaṃ rāgādimalarahitatvāt nairmalyam | param niratiśayam | sāmyaṃ samatākhyaṃ guṇam | upādhatte dhārayati | atrāpi manasa eva kartṛtvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरस्तः दूरे गतः । कालिमा कालुषं । यस्याः सा
nirastaḥ dūre gataḥ | kālimā kāluṣaṃ | yasyāḥ sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्शितं विवेचितं । अन्तरम् साराख्यः आन्तरः भागः यासां ताः । निःसारत्वेन ज्ञाता इत्य् अर्थः
darśitaṃ vivecitaṃ | antaram sārākhyaḥ āntaraḥ bhāgaḥ yāsāṃ tāḥ | niḥsāratvena jñātā ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदयं कथंभूतम् अपि । पुरःस्थितम् अपि अग्रे स्थितम् अपि । पुनः कथंभूतम् । प्राज्ञम्
hṛdayaṃ kathaṃbhūtam api | puraḥsthitam api agre sthitam api | punaḥ kathaṃbhūtam | prājñam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवपुंस्त्वयोः दैवपौरुषयोः । आदिता कारणत्वम्
daivapuṃstvayoḥ daivapauruṣayoḥ | āditā kāraṇatvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वभावेषु त्यागादानार्हेषु समस्तेषु पदार्थेषु । सर्वथा संगतिः त्यागादानारूपा सम्बन्धः उपशाम्यति । कस्मिन् सति । प्रतिज्ञालोक उपागते सति । कदेव । यामिन्यां रात्रौ यातायाम् इव सत्याम् । उपेक्षा एव सर्वत्रायातीति भावः
sarvabhāveṣu tyāgādānārheṣu samasteṣu padārtheṣu | sarvathā saṃgatiḥ tyāgādānārūpā sambandhaḥ upaśāmyati | kasmin sati | pratijñāloka upāgate sati | kadeva | yāminyāṃ rātrau yātāyām iva satyām | upekṣā eva sarvatrāyātīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा प्रसिद्धा । आविश्य आवेशं कृत्वा
sā prasiddhā | āviśya āveśaṃ kṛtvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वार्थेषु भावाभावयुक्तेषु समस्तेषु पदार्थेषु । शीतला हर्षामर्षाख्यतापरहिता । शुद्धा रागादिरहिता । परमालोकं चिन्मात्रालोकं दधातीति तादृशी । शोभना चासौ धीः सुधीः । ऐन्दवी इन्दुसम्बन्धिनी
sarvārtheṣu bhāvābhāvayukteṣu samasteṣu padārtheṣu | śītalā harṣāmarṣākhyatāparahitā | śuddhā rāgādirahitā | paramālokaṃ cinmātrālokaṃ dadhātīti tādṛśī | śobhanā cāsau dhīḥ sudhīḥ | aindavī indusambandhinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्याकाशे विवेकार्के शमालोकिनि निर्मले । अनर्थसार्थकर्तारो नोद्यन्ति कलिकेतवः शम एव आलोकः अस्यास्तीति तादृशे । कलेः कलहस्य क्षोभस्य । केतवः चिह्नभूताः रागादयो दोषाः । सूर्योदये च केतवः धूमकेतवः नोद्यन्ति
hṛdyākāśe vivekārke śamālokini nirmale | anarthasārthakartāro nodyanti kaliketavaḥ śama eva ālokaḥ asyāstīti tādṛśe | kaleḥ kalahasya kṣobhasya | ketavaḥ cihnabhūtāḥ rāgādayo doṣāḥ | sūryodaye ca ketavaḥ dhūmaketavaḥ nodyanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चञ्चलजडाः अचञ्चलजडाः
na cañcalajaḍāḥ acañcalajaḍāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्किंचनकरी अयुक्तकारिणी । ग्राम्यतया हि पुरुषः यत्किंचिद् एव करोति
yatkiṃcanakarī ayuktakāriṇī | grāmyatayā hi puruṣaḥ yatkiṃcid eva karoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्म एव भित्तिः । तस्यां लग्नां । अत एव धैर्यधुरं गताम् धैर्ययुक्ताम् इति यावत् । धर्मयुक्तो हि धीरो भवति । चित्ररूपा लता चित्रलता । ताम्
dharma eva bhittiḥ | tasyāṃ lagnāṃ | ata eva dhairyadhuraṃ gatām dhairyayuktām iti yāvat | dharmayukto hi dhīro bhavati | citrarūpā latā citralatā | tām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषयासङ्गरूपिणि भोगासक्तिरूपे । एतद् एव उत्तरार्धेन समर्थयति । कः किलेति
viṣayāsaṅgarūpiṇi bhogāsaktirūpe | etad eva uttarārdhena samarthayati | kaḥ kileti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सच्छास्त्रेण मोक्षोपायाख्यसच्छास्त्रावगाहनेन साधुवृत्तं चरितं येषां ते । तादृशानां । यथाप्राप्ते प्रवाहागते । न तु यत्नाद् ऋते
sacchāstreṇa mokṣopāyākhyasacchāstrāvagāhanena sādhuvṛttaṃ caritaṃ yeṣāṃ te | tādṛśānāṃ | yathāprāpte pravāhāgate | na tu yatnād ṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असर्गा धीः यस्य सः । आश्चर्यं चासर्गधियः परमाणौ परमाणौ सर्गदर्शनम् । सर्गबीजभूतचिन्मात्रव्याप्तिज्ञानेन परमाणौ परमाणौ सर्गदर्शनं ज्ञेयम्
asargā dhīḥ yasya saḥ | āścaryaṃ cāsargadhiyaḥ paramāṇau paramāṇau sargadarśanam | sargabījabhūtacinmātravyāptijñānena paramāṇau paramāṇau sargadarśanaṃ jñeyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोगेषूपेक्षाम् एवासौ भजते इति भावः
bhogeṣūpekṣām evāsau bhajate iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पतन्ति लीना भवन्ति । उत्पतन्ति प्रादुर्भवन्ति
patanti līnā bhavanti | utpatanti prādurbhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अबुद्धत्वम् अस्य स्वात्मनि निष्प्रबुद्धत्वं संसारे ज्ञेयम्
abuddhatvam asya svātmani niṣprabuddhatvaṃ saṃsāre jñeyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकसामान्यः न त्व् अतिशयवान् । यथाप्राप्ते प्रवाहागते । अनुवृत्तिः अनुवर्तनं । विद्यते यस्य । सः यथाप्राप्तानुवृत्तिमान् । हृदये मनसि । न पराजितः हर्षामर्षावशीभूतः
lokasāmānyaḥ na tv atiśayavān | yathāprāpte pravāhāgate | anuvṛttiḥ anuvartanaṃ | vidyate yasya | saḥ yathāprāptānuvṛttimān | hṛdaye manasi | na parājitaḥ harṣāmarṣāvaśībhūtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युष्माभिः एतत् पूर्वोक्तं फलं अनुभूयत एव । ननु प्रत्यवायशङ्कया कथम् एतदनुभवे शक्ता भवाम इत्य् अपेक्षायाम् आह । न तूक्तम् इति । मन्त्रादिवद् इति शेषः
yuṣmābhiḥ etat pūrvoktaṃ phalaṃ anubhūyata eva | nanu pratyavāyaśaṅkayā katham etadanubhave śaktā bhavāma ity apekṣāyām āha | na tūktam iti | mantrādivad iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टान्तैः प्रतिपादकम् इति सुबोधत्वे विशेषणद्वारेण हेतुः
dṛṣṭāntaiḥ pratipādakam iti subodhatve viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुध्यते जानाति । ननु यस्य पदपदार्थवित्त्वं नास्ति तस्य किं कार्यम् इत्य् । अत्राह स्वयम् इति
budhyate jānāti | nanu yasya padapadārthavittvaṃ nāsti tasya kiṃ kāryam ity | atrāha svayam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुते श्रवणविषयतां नीते । मते मननविषयतां नीते । ज्ञाते निदध्यासिते । तस्य श्रवणादौ प्रवृत्तस्य
śrute śravaṇaviṣayatāṃ nīte | mate mananaviṣayatāṃ nīte | jñāte nidadhyāsite | tasya śravaṇādau pravṛttasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन बाह्यम् अपि प्रयोजनम् आन्तरम् अपि च सेत्स्यतीति कथितम्
etena bāhyam api prayojanam āntaram api ca setsyatīti kathitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थित एव । न तु मन्त्रादिप्रयोगवशेनान्तर्भूतिं गतः । ननु स्थितस्योपशमनं कथम् इत्य् । अत्राह । स्वप्नमोह इति । अरसकस्य स्थितस्यापि शान्तिर् एव ज्ञेया क्षोभकारित्वाभावात् इति भावः
sthita eva | na tu mantrādiprayogavaśenāntarbhūtiṃ gataḥ | nanu sthitasyopaśamanaṃ katham ity | atrāha | svapnamoha iti | arasakasya sthitasyāpi śāntir eva jñeyā kṣobhakāritvābhāvāt iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तः मनसि । परिज्ञाते सम्यक् निश्चिते । हर्षविषादिता न बाधते इति तथाशब्देनानुकृष्यते
antaḥ manasi | parijñāte samyak niścite | harṣaviṣāditā na bādhate iti tathāśabdenānukṛṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिज्ञातः चित्रसर्पो ऽयम् इति सम्यङ् निश्चितः । दृश्याख्यः सर्पः दृश्यसर्पः
parijñātaḥ citrasarpo 'yam iti samyaṅ niścitaḥ | dṛśyākhyaḥ sarpaḥ dṛśyasarpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुमनःपल्लवामर्शे पुष्पपल्लवामर्दे । व्यतिकरः यत्नः । नः युक्तिज्ञानाम् अस्माकम् । न त्व् अयुक्तिज्ञानां भवताम् इत्य् अर्थः
sumanaḥpallavāmarśe puṣpapallavāmarde | vyatikaraḥ yatnaḥ | naḥ yuktijñānām asmākam | na tv ayuktijñānāṃ bhavatām ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गच्छति उपयुक्तो भवति । अनेकार्थत्वाद् धातूनां गच्छतिर् अत्रास्मिन्न् अर्थे वर्तते । अङ्गावयवानां शरीरावयवानाम् । बोधनम् चालनम्
gacchati upayukto bhavati | anekārthatvād dhātūnāṃ gacchatir atrāsminn arthe vartate | aṅgāvayavānāṃ śarīrāvayavānām | bodhanam cālanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथासम्भवम् न तु प्रयत्नसाधितम् । सदाचारविरुद्धेषु तिष्ठतो हि हानोपादानकारित्वरूपो दोषः आयातीति न तिष्ठतेत्य् उक्तम् । यथाक्षणम् प्रतिक्षणम् । सुखम् सुखदायि । यथासम्भवः सत्सङ्गो यत्र तत् । इदं शास्त्रं मया वक्ष्यमाणमोक्षोपायाख्यम् शास्त्रं । इतरत् एतत्सदृशम् अन्यच्छास्त्रं वा । महाज्ञानरूपः बोधः महाज्ञानबोधः । स इत्य् अस्य पूर्वार्धेन सम्बन्धः
yathāsambhavam na tu prayatnasādhitam | sadācāraviruddheṣu tiṣṭhato hi hānopādānakāritvarūpo doṣaḥ āyātīti na tiṣṭhatety uktam | yathākṣaṇam pratikṣaṇam | sukham sukhadāyi | yathāsambhavaḥ satsaṅgo yatra tat | idaṃ śāstraṃ mayā vakṣyamāṇamokṣopāyākhyam śāstraṃ | itarat etatsadṛśam anyacchāstraṃ vā | mahājñānarūpaḥ bodhaḥ mahājñānabodhaḥ | sa ity asya pūrvārdhena sambandhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतावति रसे परिमिते रसे । भूताः सामान्यजन्तवः
etāvati rase parimite rase | bhūtāḥ sāmānyajantavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धेः सारतरम् अन्तरम् यस्य तत् । बुद्ध्यतिशायीत्य् अर्थः
buddheḥ sārataram antaram yasya tat | buddhyatiśāyīty arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यया परिभाषया युक्त्या । इदं शास्त्रं श्रूयते । त्वं तां विस्तरतः शृणु । तथा यया च विचार्यते । तां च शृण्व् इति पूर्वेण सम्बन्धः
yayā paribhāṣayā yuktyā | idaṃ śāstraṃ śrūyate | tvaṃ tāṃ vistarataḥ śṛṇu | tathā yayā ca vicāryate | tāṃ ca śṛṇv iti pūrveṇa sambandhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन दृष्टेनार्थेन । अननुभूते अर्थे अर्थावबोधनम् ज्ञानम् भवति । बुधाः तम् दृष्टान्तम् आहुः । कथंभूतं । बोधाख्यः य उपकारः । तद् एव फलं । तद् दधातीति तादृशम्
yena dṛṣṭenārthena | ananubhūte arthe arthāvabodhanam jñānam bhavati | budhāḥ tam dṛṣṭāntam āhuḥ | kathaṃbhūtaṃ | bodhākhyaḥ ya upakāraḥ | tad eva phalaṃ | tad dadhātīti tādṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाण्डोपकरणं भाण्डसामग्री
bhāṇḍopakaraṇaṃ bhāṇḍasāmagrī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्यम् प्रापणीयं । सत् सन्मात्राख्यं वस्तु
prāpyam prāpaṇīyaṃ | sat sanmātrākhyaṃ vastu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकानाम् परं ब्रह्म वर्जयित्वा । उदिता उदयनशीला । कार्यकारणता विद्यते । ब्रह्म न कार्यम् अस्ति नापि कारणम् इत्य् अर्थः । अतो न ब्रह्मसदृशानि सर्वाणि दार्ष्टान्तिकानि इति भावः
dṛṣṭāntadārṣṭāntikānām paraṃ brahma varjayitvā | uditā udayanaśīlā | kāryakāraṇatā vidyate | brahma na kāryam asti nāpi kāraṇam ity arthaḥ | ato na brahmasadṛśāni sarvāṇi dārṣṭāntikāni iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हि निश्चये । अतः कारणात् । इह लोके । यस्य वा ब्रह्मोपदेशदृष्टान्तः कथ्यते तत्र ब्रह्मदृष्टान्ते । एकदेशसधर्मत्वं एकदेशसदृशत्वं । परिगृह्यते । न तु सर्वथा सदृशत्वम् दार्ष्टान्तिकस्य ब्रह्मणः कार्यकारणत्वायोग्यात् । दृष्टान्तस्य तु कार्यतया कारणतया च स्थितत्वाद् इति भावः
hi niścaye | ataḥ kāraṇāt | iha loke | yasya vā brahmopadeśadṛṣṭāntaḥ kathyate tatra brahmadṛṣṭānte | ekadeśasadharmatvaṃ ekadeśasadṛśatvaṃ | parigṛhyate | na tu sarvathā sadṛśatvam dārṣṭāntikasya brahmaṇaḥ kāryakāraṇatvāyogyāt | dṛṣṭāntasya tu kāryatayā kāraṇatayā ca sthitatvād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्नदृष्टजगद्गतः भ्रमरूपः इत्य् अर्थः
svapnadṛṣṭajagadgataḥ bhramarūpaḥ ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नोद्यन्ति नोत्तिष्ठन्ति । अस्माभिर् अत एव प्रत्युक्तत्वाद् इति भावः
nodyanti nottiṣṭhanti | asmābhir ata eva pratyuktatvād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्या पूर्वोक्तायाः दृष्टेः सकाशात् इतरा का । न कापि । सिद्धविरुद्धादिदृक् इदं सिद्धं इदं विरुद्धम् इत्यादिरूपा उक्तिः । जगतः स्वप्नोपमत्वात् दृष्टान्तप्रदूषणे दृष्टान्तप्रदूषणार्थम् न समुदेति । आदिशब्देनेदं लेशेन सिद्धं विरुद्धं वेति दृष्टेर् ग्रहणम् । स्वप्नोपमे जगति इदं सिद्धं इदम् विरुद्धम् इति । कथनं न युक्तं सर्वस्यायुक्तत्वाद् इति भावः
anyā pūrvoktāyāḥ dṛṣṭeḥ sakāśāt itarā kā | na kāpi | siddhaviruddhādidṛk idaṃ siddhaṃ idaṃ viruddham ityādirūpā uktiḥ | jagataḥ svapnopamatvāt dṛṣṭāntapradūṣaṇe dṛṣṭāntapradūṣaṇārtham na samudeti | ādiśabdenedaṃ leśena siddhaṃ viruddhaṃ veti dṛṣṭer grahaṇam | svapnopame jagati idaṃ siddhaṃ idam viruddham iti | kathanaṃ na yuktaṃ sarvasyāyuktatvād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वापरयोः भूतभविष्यतोर् अर्थयोः । अवस्तु भावप्रधानो निर्देशः । अवस्तुत्वम् असत्त्वम् वर्तमानविचारितं भवति । वर्तमाने हि भूतस्य गतत्वात् भविष्यतः अनागतत्वात् असत्त्वं विचारपदवीम् आयाति । तदभिन्नस्य वर्तमानस्यापि अवस्तुत्वम् अपरिहार्यम् एवेति स्वयम् एव ज्ञेयम् । अतः आबालम् बालपर्यन्तं । यथा स्वप्नः तथा जाग्रद् इति । अक्षतं सम्यक् । सिद्धम् भवति
pūrvāparayoḥ bhūtabhaviṣyator arthayoḥ | avastu bhāvapradhāno nirdeśaḥ | avastutvam asattvam vartamānavicāritaṃ bhavati | vartamāne hi bhūtasya gatatvāt bhaviṣyataḥ anāgatatvāt asattvaṃ vicārapadavīm āyāti | tadabhinnasya vartamānasyāpi avastutvam aparihāryam eveti svayam eva jñeyam | ataḥ ābālam bālaparyantaṃ | yathā svapnaḥ tathā jāgrad iti | akṣataṃ samyak | siddham bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये ऽर्था इत्य् । अत्र दृष्टा इति शेषः । तद्रूपत्वात् स्वप्नाद्यर्थरूपत्वात् । अत इहासत्यैः पदार्थैः सत्यस्य ब्रह्मणः उपमानोपमेयभावः एकदेशसाधर्म्येणेति भावः
ye 'rthā ity | atra dṛṣṭā iti śeṣaḥ | tadrūpatvāt svapnādyartharūpatvāt | ata ihāsatyaiḥ padārthaiḥ satyasya brahmaṇaḥ upamānopameyabhāvaḥ ekadeśasādharmyeṇeti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोक्षोपायकृता ग्रन्थकारेण मयेत्य् अर्थः । बोध्यस्य बोधनीयस्य ब्रह्मतत्त्वस्य । बोधने कथने । व्यवस्था रीतिः
mokṣopāyakṛtā granthakāreṇa mayety arthaḥ | bodhyasya bodhanīyasya brahmatattvasya | bodhane kathane | vyavasthā rītiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवभोत्स्यते ज्ञातुं शक्यते । तर्हि युगपद् एव सर्वं शास्त्रं कथयेत्य् । अत्राह । शीघ्रम् इति । वाचः क्रमवर्तित्वं स्फुटम् एव । न हि एकं वाक्यम् अनिर्वाह्य द्वितीयादिकं वाक्यं वक्तुं शक्यते
avabhotsyate jñātuṃ śakyate | tarhi yugapad eva sarvaṃ śāstraṃ kathayety | atrāha | śīghram iti | vācaḥ kramavartitvaṃ sphuṭam eva | na hi ekaṃ vākyam anirvāhya dvitīyādikaṃ vākyaṃ vaktuṃ śakyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतः जगत् । स्वप्नसंकल्पसुध्यानेषु दृष्टाः ये नगरादयः । तेषां उपमा यस्य । तादृशं भवति । तस्मात् त एव सुध्याननगरादय एव दृष्टान्ताः भान्ति अस्माकं बुद्धौ स्फुरन्ति । इतरे सत्यभूताः नगरादयः । न भान्ति अयुक्तत्वात्
yataḥ jagat | svapnasaṃkalpasudhyāneṣu dṛṣṭāḥ ye nagarādayaḥ | teṣāṃ upamā yasya | tādṛśaṃ bhavati | tasmāt ta eva sudhyānanagarādaya eva dṛṣṭāntāḥ bhānti asmākaṃ buddhau sphuranti | itare satyabhūtāḥ nagarādayaḥ | na bhānti ayuktatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकारणं कारणरहितं ब्रह्म । कारणिना कारणयुक्तेनाकाशादिना । उपमाभ्रमैः अन्योपमादृष्टसर्वथासाधर्म्यरूपैः विपर्ययैः
akāraṇaṃ kāraṇarahitaṃ brahma | kāraṇinā kāraṇayuktenākāśādinā | upamābhramaiḥ anyopamādṛṣṭasarvathāsādharmyarūpaiḥ viparyayaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीमता न त्व् अधीमता । स हि आरम्भ एव विवादपर एव तिष्ठतीति भावः
dhīmatā na tv adhīmatā | sa hi ārambha eva vivādapara eva tiṣṭhatīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आभामात्रात् प्रकाशमात्ररूपात् । स्थालम् पात्रम्
ābhāmātrāt prakāśamātrarūpāt | sthālam pātram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभया प्रभाख्येनैकदेशेन
prabhayā prabhākhyenaikadeśena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तु दृष्टान्तमात्र एव स्थातव्यम् इति भावः
na tu dṛṣṭāntamātra eva sthātavyam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रबुद्धता ज्ञानिता । कुतार्किकाः हि आरम्भ एव चोद्यान् दत्त्वा प्रबुद्धतां नाशयन्ति । विकल्पितैः कथंभूतैः । अनुभूते यः अपलापः निह्नवः । तेन आत्तैः गृहीतैः
prabuddhatā jñānitā | kutārkikāḥ hi ārambha eva codyān dattvā prabuddhatāṃ nāśayanti | vikalpitaiḥ kathaṃbhūtaiḥ | anubhūte yaḥ apalāpaḥ nihnavaḥ | tena āttaiḥ gṛhītaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मदादिषु प्रामाणिकेषु । स्त्रिया उक्तम् अपि स्त्रीकर्तृकं प्रलपितम् अपि । वाङ्मयप्रसङ्गताम् शास्त्रप्रसङ्गताम् । शास्त्रत्वम् इति यावत् । उपगतम् । कथंभूतं तत् । विचारणात् अनुभवकारि । अथ पक्षान्तरे । वैदिकं वचः अपि वचःप्रलपनम् एव प्रलाप एव भवति । नागमः भवति अनुभवकारित्वाभावाद् इत्य् अर्थः
asmadādiṣu prāmāṇikeṣu | striyā uktam api strīkartṛkaṃ pralapitam api | vāṅmayaprasaṅgatām śāstraprasaṅgatām | śāstratvam iti yāvat | upagatam | kathaṃbhūtaṃ tat | vicāraṇāt anubhavakāri | atha pakṣāntare | vaidikaṃ vacaḥ api vacaḥpralapanam eva pralāpa eva bhavati | nāgamaḥ bhavati anubhavakāritvābhāvād ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे अङ्ग । अस्माकं मतिर् अस्ति इति । अतः हेतोः । अस्माकं तया बुद्ध्या । सर्वशास्त्रैकवाक्यकरणं यतः फलितम् । अतः हेतोः । नः अस्माकं । संवेदनात् ज्ञानात् । अन्यत् प्रमाणं नास्ति । सर्वस्मिञ् शास्त्रे संवेदनम् एवास्माभिः प्रमाणं दृष्टम् । अतो ऽस्माकम् अपि तद् एव प्रमाणम् इति भावः । संवेदनात् कथंभूतात् । प्रातीतिकः प्रतीतेर् आगतः । न तु कल्पितः । यः अर्थः । तन्मयम् यत् शास्त्रं । तद् एव निजाङ्गम् उपकारकत्वात् स्वाङ्गं । तेन पुष्टात् वृद्धिं गतात्
he aṅga | asmākaṃ matir asti iti | ataḥ hetoḥ | asmākaṃ tayā buddhyā | sarvaśāstraikavākyakaraṇaṃ yataḥ phalitam | ataḥ hetoḥ | naḥ asmākaṃ | saṃvedanāt jñānāt | anyat pramāṇaṃ nāsti | sarvasmiñ śāstre saṃvedanam evāsmābhiḥ pramāṇaṃ dṛṣṭam | ato 'smākam api tad eva pramāṇam iti bhāvaḥ | saṃvedanāt kathaṃbhūtāt | prātītikaḥ pratīter āgataḥ | na tu kalpitaḥ | yaḥ arthaḥ | tanmayam yat śāstraṃ | tad eva nijāṅgam upakārakatvāt svāṅgaṃ | tena puṣṭāt vṛddhiṃ gatāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.