Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 3

१,१९५ यज्ञार्थं पशवः सृष्टाः स्वयम् एव स्वयम्भुवा । यज्ञा हि भूत्यै लोकस्य तस्माद् यज्ञे वधो ऽवधः ॥ इति[५८७]च। अन्यपरतयार्थवादो व्याख्येयः। यथा वक्ष्यति -- न हि निन्दा निन्द्यं निन्दितुं, किं तर्हि निन्दितादितरं प्रशंसितुम् इति

1,195 yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ svayam eva svayambhuvā | yajñā hi bhūtyai lokasya tasmād yajñe vadho 'vadhaḥ || iti[587]ca. anyaparatayārthavādo vyākhyeyaḥ. yathā vakṣyati -- na hi nindā nindyaṃ nindituṃ, kiṃ tarhi ninditāditaraṃ praśaṃsitum iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापरं भाष्यं - नन्व् अशक्तम् इदं सूत्रम् इमाव् अर्थाव् अभिवदितुं चोदनालक्षणो धर्मः नेन्द्रियादिलक्षणः, अर्थश् च धर्मो नानर्थ इति। भिद्येत हि तदा वाक्यम् इति। एवं वाक्यभेदपरिचोदनां कृत्वा परिहारभाष्यम् -- उच्यते। यत्र वाक्याद् एवार्थो ऽवगम्यते तत्रैवम्। तत् तु वैदिकेषु न सूत्रेषु। अन्यतो ऽवगते ऽर्थे सूत्रम् एवम् अर्थम् इत्य् अवगन्तव्यम् इति। तदाक्षिपति -- शिष्यान् इति। अस्यार्थः -- अन्यतोविदितवेदार्थेभ्यो जिज्ञासुभ्यः सूत्राणि जैमिनिना न प्रणीतानि। अतस् तानि तेषां वेदवाक्यतुल्यानि उभयं च वेदसूत्रात्मकं वाक्यभेदादिदोषाद् असमर्थम्। न चाशक्तम् अर्थप्रत्यायने प्रमाणम्। अतो न वेदसूत्रयोः कश्चिद् विशेष इति न सूत्रेष्व् इति भाष्योक्तम् अनुत्तरम् इति

atrāparaṃ bhāṣyaṃ - nanv aśaktam idaṃ sūtram imāv arthāv abhivadituṃ codanālakṣaṇo dharmaḥ nendriyādilakṣaṇaḥ, arthaś ca dharmo nānartha iti. bhidyeta hi tadā vākyam iti. evaṃ vākyabhedaparicodanāṃ kṛtvā parihārabhāṣyam -- ucyate. yatra vākyād evārtho 'vagamyate tatraivam. tat tu vaidikeṣu na sūtreṣu. anyato 'vagate 'rthe sūtram evam artham ity avagantavyam iti. tadākṣipati -- śiṣyān iti. asyārthaḥ -- anyatoviditavedārthebhyo jijñāsubhyaḥ sūtrāṇi jaimininā na praṇītāni. atas tāni teṣāṃ vedavākyatulyāni ubhayaṃ ca vedasūtrātmakaṃ vākyabhedādidoṣād asamartham. na cāśaktam arthapratyāyane pramāṇam. ato na vedasūtrayoḥ kaścid viśeṣa iti na sūtreṣv iti bhāṣyoktam anuttaram iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र परिहारम् आह -- प्रागुक्तेति। अस्यार्थः -- सत्यम्। वाक्यभेदादिना सूत्राणाम् अप्य् अशक्तिः शिष्यांश् च प्रत्यविशेषः। किन् तु या पूर्वं सति सम्भव इति परिसंख्योक्ता, तस्याः फलम् एतद् भाष्यकारेण प्रतिपाद्यते। एवं हि न्यायाभासभ्रान्ताः शिष्या भाष्यकारेण शिक्षिताः यद् विवक्षितासम्भवे वाक्यभेदादिभिर् अपि सूत्राणि गमयितव्यानीति। तद् इहैव तावच् चोदनासूत्रे प्रदर्श्यते यद् वाक्यभेदेनापि चोदनासूत्रार्थो बोध्यत इति। अनयेति। भाष्योक्तया प्रमाणान्तरप्रतिपन्नार्थविषयतया युक्त्येत्य् अर्थः। एषेत्य् अपि च भाष्योक्तैव वाक्यभेदगतिः प्रत्यवमृश्यते। यथाह -- भिन्नयोर् एव वाक्ययोर् १,१९६ इमाव् एकदेशाव् इति। तद् अनेन शिष्यान् प्रत्यविशेषे ऽपि व्याख्यातॄणाम् एव व्याख्याप्रकारो भाष्यकारेणोक्त इति दर्शितम्। व्याख्याकारा हि चिरपरिचितन्यायसामस्त्यस्मरणक्षमा न्यायबलेन वाक्यभेदादिभिर् अपि सूत्राणि व्याचक्षत इति

atra parihāram āha -- prāgukteti. asyārthaḥ -- satyam. vākyabhedādinā sūtrāṇām apy aśaktiḥ śiṣyāṃś ca pratyaviśeṣaḥ. kin tu yā pūrvaṃ sati sambhava iti parisaṃkhyoktā, tasyāḥ phalam etad bhāṣyakāreṇa pratipādyate. evaṃ hi nyāyābhāsabhrāntāḥ śiṣyā bhāṣyakāreṇa śikṣitāḥ yad vivakṣitāsambhave vākyabhedādibhir api sūtrāṇi gamayitavyānīti. tad ihaiva tāvac codanāsūtre pradarśyate yad vākyabhedenāpi codanāsūtrārtho bodhyata iti. anayeti. bhāṣyoktayā pramāṇāntarapratipannārthaviṣayatayā yuktyety arthaḥ. eṣety api ca bhāṣyoktaiva vākyabhedagatiḥ pratyavamṛśyate. yathāha -- bhinnayor eva vākyayor 1,196 imāv ekadeśāv iti. tad anena śiṣyān pratyaviśeṣe 'pi vyākhyātṝṇām eva vyākhyāprakāro bhāṣyakāreṇokta iti darśitam. vyākhyākārā hi ciraparicitanyāyasāmastyasmaraṇakṣamā nyāyabalena vākyabhedādibhir api sūtrāṇi vyācakṣata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाभ्यां सहार्थवाचित्वाद् द्व्यर्थम् एकं भविष्यति ॥ इति

dvābhyāṃ sahārthavācitvād dvyartham ekaṃ bhaviṣyati || iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाष्यकारेण भिन्नयोर् एव वाक्ययोर् इमाव् एकदेशाव् इति वदता सूत्रद्वयम् १,१९७ एवेदं दर्शितम्। तद् उपन्यस्यति -- एकदेशेति। अर्थो धर्म इत्य् एकं सूत्रम्, अपरं चोदनालक्षण इति। तेन चोदनालक्षणावयवेनानुमितेनानन्तरसूत्रस्थेन धर्मपदेनैकं निष्पद्यते चोदनालक्षणो धर्म इति। तद् इदम् उक्तम् -- एकदेशानुमानाद् इति। नन्व् अर्थो धर्म इति चोदनालक्षणाचोदनालक्षणयोर् अन्यतरस्या[५९०]नुपादानात् तदपेक्षायाम् अचोदनालक्षणो ऽप्य् उपतिष्ठमानः केन वार्यते। एवं चोदनालक्षणो धर्म इत्य् अत्राप्य् अनर्थप्रसङ्गो दर्शयितव्यः। अत आह -- इतरेतरेति। एताव् एव चोदनालक्षणार्थशब्दाव् इतरेतरसमीप्यात् परस्परं सूत्रद्वये ऽपि विशेषणत्वेन वाक्यशेषतया कल्प्येते। अतो नाचोदनालक्षणानर्थावयवकल्पनेति। अनुवादत्वेन चात्र चोदनालक्षणार्थावयवसम्बन्धो भिन्नयोः सूत्रयोर् दर्शयितव्यः, यदर्थो धर्म इत्य् एकसूत्रेणोक्तं तच्चोदनालक्षण इति, यच्चोदनालक्षणो धर्म इत्य् अत्रोक्तं तदर्थ इति

bhāṣyakāreṇa bhinnayor eva vākyayor imāv ekadeśāv iti vadatā sūtradvayam 1,197 evedaṃ darśitam. tad upanyasyati -- ekadeśeti. artho dharma ity ekaṃ sūtram, aparaṃ codanālakṣaṇa iti. tena codanālakṣaṇāvayavenānumitenānantarasūtrasthena dharmapadenaikaṃ niṣpadyate codanālakṣaṇo dharma iti. tad idam uktam -- ekadeśānumānād iti. nanv artho dharma iti codanālakṣaṇācodanālakṣaṇayor anyatarasyā[590]nupādānāt tadapekṣāyām acodanālakṣaṇo 'py upatiṣṭhamānaḥ kena vāryate. evaṃ codanālakṣaṇo dharma ity atrāpy anarthaprasaṅgo darśayitavyaḥ. ata āha -- itaretareti. etāv eva codanālakṣaṇārthaśabdāv itaretarasamīpyāt parasparaṃ sūtradvaye 'pi viśeṣaṇatvena vākyaśeṣatayā kalpyete. ato nācodanālakṣaṇānarthāvayavakalpaneti. anuvādatvena cātra codanālakṣaṇārthāvayavasambandho bhinnayoḥ sūtrayor darśayitavyaḥ, yadartho dharma ity ekasūtreṇoktaṃ taccodanālakṣaṇa iti, yaccodanālakṣaṇo dharma ity atroktaṃ tadartha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरम् अपि अथवा अर्थस्य सतश् चोदनालक्षणस्य धर्मत्वम् इत्य् एकार्थम् एवेति भाष्यम्। तदाक्षिपति -- विशिष्टेत्य् एवान्तेन। अर्थविशेषणविशिष्टचोदनालक्षणानुवादेन धर्मविधानं दर्शितम्। एवम् अपि विशेषणविशेष्योभयपरत्वेन वाक्यं भिद्यत[५९१]एव, यथैकत्वविशिष्टग्रहानुवादेन सम्मार्गविधौ। अतः केन विशेषेणा[५९२]थवेति परिहारान्तरम् उक्तम् इति। यतश् चायम् अपरिहारः, तस्मात् पूर्वोक्तम् एव पदत्रयतन्त्रत्वं वाक्यभेदपरिचोदनायाम् उत्तरम् इत्य् आह -- इतीत्य् अर्थशब्दयोरन्तेन। एतच् च तन्त्रत्रयं व्याख्यातम् एव। संज्ञाशब्देन धर्मपदम् उच्यते।[५९३]तद् धि चोदनालक्षणस्यार्थस्यालौकिकी संज्ञा भूवादीनाम् इव १,१९८ धातुशब्दः। पूर्वाचार्याणां मतेन चैतद् उक्तम्। यद्य् अवश्यं[५९४]वाक्यभेदः[५९५]परिहर्तव्यः, ततस् तन्त्रेण द्व्यर्थम् एकं वाक्यं व्याख्येयम्। न च प्रकारान्तरेण वाक्यभेदपरिचोदना परिहर्तुं शक्यत इति

aparam api athavā arthasya sataś codanālakṣaṇasya dharmatvam ity ekārtham eveti bhāṣyam. tadākṣipati -- viśiṣṭety evāntena. arthaviśeṣaṇaviśiṣṭacodanālakṣaṇānuvādena dharmavidhānaṃ darśitam. evam api viśeṣaṇaviśeṣyobhayaparatvena vākyaṃ bhidyata[591]eva, yathaikatvaviśiṣṭagrahānuvādena sammārgavidhau. ataḥ kena viśeṣeṇā[592]thaveti parihārāntaram uktam iti. yataś cāyam aparihāraḥ, tasmāt pūrvoktam eva padatrayatantratvaṃ vākyabhedaparicodanāyām uttaram ity āha -- itīty arthaśabdayorantena. etac ca tantratrayaṃ vyākhyātam eva. saṃjñāśabdena dharmapadam ucyate.[593]tad dhi codanālakṣaṇasyārthasyālaukikī saṃjñā bhūvādīnām iva 1,198 dhātuśabdaḥ. pūrvācāryāṇāṃ matena caitad uktam. yady avaśyaṃ[594]vākyabhedaḥ[595]parihartavyaḥ, tatas tantreṇa dvyartham ekaṃ vākyaṃ vyākhyeyam. na ca prakārāntareṇa vākyabhedaparicodanā parihartuṃ śakyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चोदयति -- धर्म इति। अयम् अभिप्रायः -- द्वे किलात्र वचनव्यक्ती। चोदनालक्षणानुवादेन धर्मविधानं विपरीतं वा। तत्राद्ये तावत् पक्षे चोदनालक्षणत्वस्यार्थत्वव्यभिचाराद् युक्तम् एव विशेषणम्। यदा तु सामान्यतः सिद्धधर्मानुवादेन प्रमाणम् अनेन कथ्यते, तदा अर्थत्वं प्राप्तम् एव, अर्थस्यैव श्रेयस्साधनस्य धर्मत्वप्रसिद्धेः। सर्वे हि वादिनः प्रीतिसाधनं धर्म इत्य् अत्राविप्रतिपन्नाः, तद्विशेषेष्व् एव विवादः। मीमांसका हीष्टापूर्तयोर् धर्मत्वम् इच्छन्ति। सङ्घट्टवन्दनादौ सौगताः। सामान्यं तु प्रीतिसाधनं धर्मस्वरूपं सर्ववादिनाम् अविवादसिद्धम् एव।[५९६]एषैव च प्राग् अपि सामान्यसिद्धिर् उक्ता। अत एव च विशेष[५९७]सिद्धिजिज्ञासायां प्रमाणविशेषविधानं, तत एव तत्सिद्धेः। वेदागमे हि प्रमाणे यागादयो धर्माः। बुद्धागमे तु चैत्य् अवन्दनादयः। को धर्म इत्य् अत्रापि विशेषजिज्ञासयैव प्रश्नः। वक्ष्यति च विशेषस्य च जिज्ञासेति। तस्माद् एषैवात्र वचनव्यक्तिर् मुख्या। अत एवाद्ये प्रथमम् उक्त्वा सत्सूत्रेण च प्रत्यक्षादिनिराकरणाद् एषैव वचनव्यक्तिः सूत्रकाराभिमता लक्ष्यते। यो धर्मः स चोदनालक्षणः इति प्रतिज्ञाते ऽन्यलक्षणनिराकरणं सङ्गच्छते, नान्यथा। तस्माद् एषैवात्र वचनव्यक्तिः। अस्यां चार्थाव्यभिचाराद् अर्थविशेषणम् अनर्थकम् इति

atra codayati -- dharma iti. ayam abhiprāyaḥ -- dve kilātra vacanavyaktī. codanālakṣaṇānuvādena dharmavidhānaṃ viparītaṃ vā. tatrādye tāvat pakṣe codanālakṣaṇatvasyārthatvavyabhicārād yuktam eva viśeṣaṇam. yadā tu sāmānyataḥ siddhadharmānuvādena pramāṇam anena kathyate, tadā arthatvaṃ prāptam eva, arthasyaiva śreyassādhanasya dharmatvaprasiddheḥ. sarve hi vādinaḥ prītisādhanaṃ dharma ity atrāvipratipannāḥ, tadviśeṣeṣv eva vivādaḥ. mīmāṃsakā hīṣṭāpūrtayor dharmatvam icchanti. saṅghaṭṭavandanādau saugatāḥ. sāmānyaṃ tu prītisādhanaṃ dharmasvarūpaṃ sarvavādinām avivādasiddham eva.[596]eṣaiva ca prāg api sāmānyasiddhir uktā. ata eva ca viśeṣa[597]siddhijijñāsāyāṃ pramāṇaviśeṣavidhānaṃ, tata eva tatsiddheḥ. vedāgame hi pramāṇe yāgādayo dharmāḥ. buddhāgame tu caity avandanādayaḥ. ko dharma ity atrāpi viśeṣajijñāsayaiva praśnaḥ. vakṣyati ca viśeṣasya ca jijñāseti. tasmād eṣaivātra vacanavyaktir mukhyā. ata evādye prathamam uktvā satsūtreṇa ca pratyakṣādinirākaraṇād eṣaiva vacanavyaktiḥ sūtrakārābhimatā lakṣyate. yo dharmaḥ sa codanālakṣaṇaḥ iti pratijñāte 'nyalakṣaṇanirākaraṇaṃ saṅgacchate, nānyathā. tasmād eṣaivātra vacanavyaktiḥ. asyāṃ cārthāvyabhicārād arthaviśeṣaṇam anarthakam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिहरति -- चोदनेति। अयम् अभिप्रायः -- सत्यम्। एषैव चात्र वचनव्यक्तिः। इयम् एव तु नासत्यर्थविशेषणे सिध्यतीति फलवदर्थग्रहणम्। १,१९९ असति हि तस्मिन् वचनव्यक्त्यन्तरसन्देहो बह्वेत्। एवं हि तदा सम्भाव्यते, यश् चोदनालक्षणः स धर्म इति। अत्र तु वक्ष्यमाणो दोषः। नित्यानुवादभूते त्व्[५९८]अर्थग्रहणे नैवं वचनव्यक्तिः सम्भवति, अर्थग्रहणस्य विध्यनुवादयोर् असम्भवात्। विधौ तावद् वाक्यभेदाद् असम्भवः। अनुवादस्य चाप्राप्तेः। न हि चोदनालक्षणम् अर्थसम्बन्धं न व्यभिचरति अनर्थस्यापि तल्लक्षितत्वात्। अतो नानुवादः। न चैतत् परित्यागेन वाक्यार्थत्वम् अनर्थकत्वाद् वाक्यैकदेशस्य। अतो यतरस्मिन् पक्षे ऽर्थपदान्वयो घटते, ततरः पक्षो ऽवधार्येत। धर्मानुवादेन प्रमाणविधौ सम्भवति नित्यानुवादभूतो ऽर्थशब्द इति स एव पक्षो निश्चीयते। अतो विध्यनुवादसूचनार्थ एवार्थशब्दो न विशेषणम्। विशेषणाद् विना चैतद् इति च स्पष्टम् एव सूत्रार्थ इति दर्शयिष्यति

pariharati -- codaneti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam. eṣaiva cātra vacanavyaktiḥ. iyam eva tu nāsatyarthaviśeṣaṇe sidhyatīti phalavadarthagrahaṇam. 1,199 asati hi tasmin vacanavyaktyantarasandeho bahvet. evaṃ hi tadā sambhāvyate, yaś codanālakṣaṇaḥ sa dharma iti. atra tu vakṣyamāṇo doṣaḥ. nityānuvādabhūte tv[598]arthagrahaṇe naivaṃ vacanavyaktiḥ sambhavati, arthagrahaṇasya vidhyanuvādayor asambhavāt. vidhau tāvad vākyabhedād asambhavaḥ. anuvādasya cāprāpteḥ. na hi codanālakṣaṇam arthasambandhaṃ na vyabhicarati anarthasyāpi tallakṣitatvāt. ato nānuvādaḥ. na caitat parityāgena vākyārthatvam anarthakatvād vākyaikadeśasya. ato yatarasmin pakṣe 'rthapadānvayo ghaṭate, tataraḥ pakṣo 'vadhāryeta. dharmānuvādena pramāṇavidhau sambhavati nityānuvādabhūto 'rthaśabda iti sa eva pakṣo niścīyate. ato vidhyanuvādasūcanārtha evārthaśabdo na viśeṣaṇam. viśeṣaṇād vinā caitad iti ca spaṣṭam eva sūtrārtha iti darśayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याद् एतत्। सम्भावितवचनव्यक्तिपरिग्रहे को दोष[५९९]इति, अत आह -- तथेति। चोदनालक्षणानुवादेन धर्मविधावधर्माणाम् अपि निषेधचोदनयानर्थसाधनत्वेन लक्षितानां ब्रह्महत्यादीनां चोदनालक्षणत्वाद् धर्मत्वं भवेत्। न चैतद् इष्टम्। अतो न विधेयार्थम् अपि विधिफलम् अर्थवद्[६००]अर्थपदग्रहणम्। अतो नेयं वचनव्यक्तिः साधीयसीति

syād etat. sambhāvitavacanavyaktiparigrahe ko doṣa[599]iti, ata āha -- tatheti. codanālakṣaṇānuvādena dharmavidhāvadharmāṇām api niṣedhacodanayānarthasādhanatvena lakṣitānāṃ brahmahatyādīnāṃ codanālakṣaṇatvād dharmatvaṃ bhavet. na caitad iṣṭam. ato na vidheyārtham api vidhiphalam arthavad[600]arthapadagrahaṇam. ato neyaṃ vacanavyaktiḥ sādhīyasīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतस् तत्परित्यागेनात्र सा[६०१]नाम वचोभङ्ग्याश्रयणीया, यस्याम् अर्थश् च धर्मतया न त्यज्यते, एकश् च वाक्यार्थो भवति। सा च धर्मानुवादेन प्रमाणविधिः, तस्यां हि धर्मस्यार्थत्वाव्यभिचाराद् अर्थो न त्यज्यते। एक एव वाक्यार्थो भवति, सामर्थ्यलक्ष्यत्वाद् अर्थस्य। इयं चार्थानुवादाद् एव सिध्यति, [६०२]नान्यथेत्य् उक्तम् एवेत्य् आह -- तस्माद् इति

atas tatparityāgenātra sā[601]nāma vacobhaṅgyāśrayaṇīyā, yasyām arthaś ca dharmatayā na tyajyate, ekaś ca vākyārtho bhavati. sā ca dharmānuvādena pramāṇavidhiḥ, tasyāṃ hi dharmasyārthatvāvyabhicārād artho na tyajyate. eka eva vākyārtho bhavati, sāmarthyalakṣyatvād arthasya. iyaṃ cārthānuvādād eva sidhyati, [602]nānyathety uktam evety āha -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२०० यद्य् एषैवात्र वचनव्यक्तिः, कथं तर्हि भाष्यकारः उभयम् इहेत्यादिग्रन्थेनार्थपदस्य विशेषणतां दर्शयति। विस्पष्टं हि तत्रोक्तं तत्रानर्थो धर्म उक्तो मा भूद् इत्य् एवम् अर्थम् अर्थग्रहणम् इति, यद् अपि चेदम् अथवेत्यादि भाष्यम् आक्षिप्तं तस्याप्य् अद्ययावन् न किञ्चित् समाधानम् उपलभामहे, अत आह -- विशेषणाद् इति। अनेन भाष्यद्वयम् अपि समाहितम्। यत् तावदुभयम् इहेत्य् उक्तं तदर्थविशेषणाद् विनैवार्थसामर्थ्यकारितम् एव भाष्यकारेण कथितम्। किम् इदम् अर्थसामर्थ्यकारितम् इति। एतद् उक्तं भवति -- यद् धर्मानुवादेन प्रमाणविधानाद्[६०३]एवानर्थानां हिंसादीनाम् अधर्मत्वेन वर्जनं भवति, प्रमाणानुवादेन च धर्मविधौ तेषाम् अपि धर्मतापद्येत। तद् इहानर्थो धर्म उक्तो मा भूद् इत्येवमर्थम् अर्थग्रहणम् इति वदता वचनव्यक्तिविशेषपरिग्रहार्थो ऽर्थशब्द इति दर्शितम्। आक्षिप्तभाष्यसमाधाने ऽप्य् अयम् एव ग्रन्थो व्याख्येयः। नेदम् अथवेति शब्दसामर्थ्यकारितं भाष्यकारीयम् उत्तरम्। तथा हि वाक्यभेदो भवति। इह तु विनैव विशेषणाद् अर्थसामर्थ्यकारितम् एवेदम् उच्यते। तच् च वचनव्यक्तिविशेषाश्रयणेन दर्शितम्। न चार्थाद् आपद्यमानो वाक्यभेदम् आपादयति। अशब्दप्रमाणकत्वाद्, वाक्यभेदस्य च शब्ददोषत्वात्। अतो ऽथवेत्यादिना धर्मोद्देशेन प्रमाणविधानम् अत्र भाष्यकृता दर्शितम्। तत्र चार्थशब्दस्यानुवादत्वाद्[६०४]वाक्यभेदः सुपरिहर एव। यद् एतद् अनर्थानां हिंसादीनां वर्जनम्, इदं धर्मानुवादेन प्रमाणविधानवचनव्यक्तेर् एवार्थसामर्थ्यकारितं फलं भाष्यकारेण कथ्यत इत्य् अर्थ इति

1,200 yady eṣaivātra vacanavyaktiḥ, kathaṃ tarhi bhāṣyakāraḥ ubhayam ihetyādigranthenārthapadasya viśeṣaṇatāṃ darśayati. vispaṣṭaṃ hi tatroktaṃ tatrānartho dharma ukto mā bhūd ity evam artham arthagrahaṇam iti, yad api cedam athavetyādi bhāṣyam ākṣiptaṃ tasyāpy adyayāvan na kiñcit samādhānam upalabhāmahe, ata āha -- viśeṣaṇād iti. anena bhāṣyadvayam api samāhitam. yat tāvadubhayam ihety uktaṃ tadarthaviśeṣaṇād vinaivārthasāmarthyakāritam eva bhāṣyakāreṇa kathitam. kim idam arthasāmarthyakāritam iti. etad uktaṃ bhavati -- yad dharmānuvādena pramāṇavidhānād[603]evānarthānāṃ hiṃsādīnām adharmatvena varjanaṃ bhavati, pramāṇānuvādena ca dharmavidhau teṣām api dharmatāpadyeta. tad ihānartho dharma ukto mā bhūd ityevamartham arthagrahaṇam iti vadatā vacanavyaktiviśeṣaparigrahārtho 'rthaśabda iti darśitam. ākṣiptabhāṣyasamādhāne 'py ayam eva grantho vyākhyeyaḥ. nedam athaveti śabdasāmarthyakāritaṃ bhāṣyakārīyam uttaram. tathā hi vākyabhedo bhavati. iha tu vinaiva viśeṣaṇād arthasāmarthyakāritam evedam ucyate. tac ca vacanavyaktiviśeṣāśrayaṇena darśitam. na cārthād āpadyamāno vākyabhedam āpādayati. aśabdapramāṇakatvād, vākyabhedasya ca śabdadoṣatvāt. ato 'thavetyādinā dharmoddeśena pramāṇavidhānam atra bhāṣyakṛtā darśitam. tatra cārthaśabdasyānuvādatvād[604]vākyabhedaḥ suparihara eva. yad etad anarthānāṃ hiṃsādīnāṃ varjanam, idaṃ dharmānuvādena pramāṇavidhānavacanavyakter evārthasāmarthyakāritaṃ phalaṃ bhāṣyakāreṇa kathyata ity artha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.