Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 3

किञ् च, अतिस्थवीयान् अयं सर्वज्ञवादः, येनात्यन्तप्रसिद्धैर् अपि प्रमेयत्वादिहेतुभिः शक्यते निराकर्तुम् इत्य् आह -- प्रत्यक्षेति। प्रमेयत्वादयो हि १,१३१ प्रमाणान्तराविरुद्धा बुद्धे सिद्धाः शक्नुवन्ति तस्य सर्वज्ञतां वारयितुम्। न चात्र विपक्षे बाधकप्रमाणाभावाद् असिद्धा व्याप्तिर् इति वाच्यम्।[४३४]सर्वज्ञानकारणाभावेन सर्वज्ञासम्भवस्योक्तत्वाद् इति

kiñ ca, atisthavīyān ayaṃ sarvajñavādaḥ, yenātyantaprasiddhair api prameyatvādihetubhiḥ śakyate nirākartum ity āha -- pratyakṣeti. prameyatvādayo hi 1,131 pramāṇāntarāviruddhā buddhe siddhāḥ śaknuvanti tasya sarvajñatāṃ vārayitum. na cātra vipakṣe bādhakapramāṇābhāvād asiddhā vyāptir iti vācyam.[434]sarvajñānakāraṇābhāvena sarvajñāsambhavasyoktatvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अस्तीयं चिरप्रवृत्ता बुद्धः सर्वज्ञ इति दृढा स्मृतिः, तद् अस्या एव बुद्धेर् द्रढिम्नः सर्वज्ञप्रमाणम् अनुमास्यामहे, अत आह -- न चेति। किम् इति नानुमीयते, अत आह विगानाद् इति। अविगीता हि स्मृतिर् मूलम् उपस्थापयति। सर्वज्ञस्मृतिं तु नास्तिका एव परस्परं विगायन्ति सर्वविद्भेदानाश्रयन्तः। वेदवादिनस् त्व् अत्यन्ताय सर्वज्ञं निराकुर्वन्[४३५]तीति। ननु समानम् इदं विगानं मन्वादिस्मृतिष्व् अपि, ता अपि नास्तिका विगायन्ति, अत आह -- छिन्नेति। अयम् अभिप्रायः -- स्मृतिर् हि पूर्वज्ञानकार्यतयावगता कारणभूतं[४३६]पूर्वविज्ञानम् अनुमापयति। असन्निकृष्टार्थगोचरं ह्य्[४३७]अनुमानं भवति। इह च सर्वज्ञानकारणाभावात्[४३८]छिन्नं पूर्वविज्ञानं स्मृतिमूलतया असम्भावितम् इति वैपरीत्यपरिच्छे[४३९]दाद् नानुमानावकाशः। वेदसंयोगस् तु त्रैवर्णिकानां सम्भवतीति स शक्यो मन्वादिस्मृतिमूलतया कल्पयितुम् इति। विगानं विवृणोति -- कैश्चिद् इति। इदं चान्वारुह्यवचनम्। यदि हि सर्वाविगानं भवेद्, एवम् अपि या काचित् कल्पना स्यात्। न चैवम् अस्ति, कैश्चिद् एव महाजनैकदेशभूतैर् बुद्धादिभिः सर्वज्ञतायाः परिग्रहाद् इति

nanv astīyaṃ cirapravṛttā buddhaḥ sarvajña iti dṛḍhā smṛtiḥ, tad asyā eva buddher draḍhimnaḥ sarvajñapramāṇam anumāsyāmahe, ata āha -- na ceti. kim iti nānumīyate, ata āha vigānād iti. avigītā hi smṛtir mūlam upasthāpayati. sarvajñasmṛtiṃ tu nāstikā eva parasparaṃ vigāyanti sarvavidbhedānāśrayantaḥ. vedavādinas tv atyantāya sarvajñaṃ nirākurvan[435]tīti. nanu samānam idaṃ vigānaṃ manvādismṛtiṣv api, tā api nāstikā vigāyanti, ata āha -- chinneti. ayam abhiprāyaḥ -- smṛtir hi pūrvajñānakāryatayāvagatā kāraṇabhūtaṃ[436]pūrvavijñānam anumāpayati. asannikṛṣṭārthagocaraṃ hy[437]anumānaṃ bhavati. iha ca sarvajñānakāraṇābhāvāt[438]chinnaṃ pūrvavijñānaṃ smṛtimūlatayā asambhāvitam iti vaiparītyaparicche[439]dād nānumānāvakāśaḥ. vedasaṃyogas tu traivarṇikānāṃ sambhavatīti sa śakyo manvādismṛtimūlatayā kalpayitum iti. vigānaṃ vivṛṇoti -- kaiścid iti. idaṃ cānvāruhyavacanam. yadi hi sarvāvigānaṃ bhaved, evam api yā kācit kalpanā syāt. na caivam asti, kaiścid eva mahājanaikadeśabhūtair buddhādibhiḥ sarvajñatāyāḥ parigrahād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिन्नमूलतां विवृणोति -- सर्वज्ञ इति। स्मृतिद्रढिम्ना हि एकेन सर्वज्ञो ज्ञात इति कल्पनीयं, स एव तु सर्वज्ञं ज्ञातुं समर्थः यः सर्वविद् वेद्यं जानाति। यावद् ध्य् एतावद् एव सर्वम् इदं च बुद्धो जानातीति न जायते, न तावद् असौ सर्वज्ञ इत्य् अवधारयितुं शक्यते। न च बुद्धादर्वाचीनः सर्वविद् १,१३२ इति नास्य सर्वज्ञानकारणम् अस्ति। न चानवगतं स्मर्तुं शक्यते। अतो ऽसम्भावितमूलैवञ्जातीयां स्मृतिर् अप्रमाणम् एवेति

chinnamūlatāṃ vivṛṇoti -- sarvajña iti. smṛtidraḍhimnā hi ekena sarvajño jñāta iti kalpanīyaṃ, sa eva tu sarvajñaṃ jñātuṃ samarthaḥ yaḥ sarvavid vedyaṃ jānāti. yāvad dhy etāvad eva sarvam idaṃ ca buddho jānātīti na jāyate, na tāvad asau sarvajña ity avadhārayituṃ śakyate. na ca buddhādarvācīnaḥ sarvavid 1,132 iti nāsya sarvajñānakāraṇam asti. na cānavagataṃ smartuṃ śakyate. ato 'sambhāvitamūlaivañjātīyāṃ smṛtir apramāṇam eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तु बुद्धाद् अन्यो ऽपि कश्चिद् एकः सर्वज्ञः तेन च सर्वज्ञो बुद्ध इति ज्ञात्वा स्मृतं तत एषा स्मृतिपरम्परा प्रवृत्तेत्य् उच्यते, एवं सति तत्सर्वज्ञता विना सर्वज्ञे(न)नावगन्तुं शक्यते इति सर्वज्ञानन्त्यम् इत्य् आह -- कल्पनीया इति। अत्र कारणम् आह -- य एवेति

yadi tu buddhād anyo 'pi kaścid ekaḥ sarvajñaḥ tena ca sarvajño buddha iti jñātvā smṛtaṃ tata eṣā smṛtiparamparā pravṛttety ucyate, evaṃ sati tatsarvajñatā vinā sarvajñe(na)nāvagantuṃ śakyate iti sarvajñānantyam ity āha -- kalpanīyā iti. atra kāraṇam āha -- ya eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावत् सार्वज्ञ्यं दुर्ज्ञानम् इत्य् उक्तम्। तदनवगमे च सर्वज्ञागमप्रामाण्यम् अपि न सिध्यतीत्य् आह -- सर्वज्ञ इति। सर्वज्ञप्रणीतता हि तदागमप्रामाण्यमूलं, तदनवगमे च न यादृशतादृशपुरुषवाक्यवत् सर्वज्ञागमप्रामाण्यम् अध्यवसातुं शक्यत इति

evaṃ tāvat sārvajñyaṃ durjñānam ity uktam. tadanavagame ca sarvajñāgamaprāmāṇyam api na sidhyatīty āha -- sarvajña iti. sarvajñapraṇītatā hi tadāgamaprāmāṇyamūlaṃ, tadanavagame ca na yādṛśatādṛśapuruṣavākyavat sarvajñāgamaprāmāṇyam adhyavasātuṃ śakyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूषणान्तरम् आह -- रागादीति। अयम् अभिप्रायः -- आगमप्रणयनं हि रागाद् वा किञ्चिद् अनुग्रहीतुं द्वेषाद् वा निग्रहीतुं सम्भवति। बुद्धस् तु प्रक्षीणाखिलरागद्वेष[४४०]इति नास्यागमप्रणयने किञ्चित् कारणम् उपलभ्यत इत्य् अन्यप्रणीतैव धर्मातिदेशनेति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः। नन्व् अयं परमकारुणिकः तद्वश एव दुःखोत्तरान् प्राणिनो दृष्ट्वा दूरं दूयमानमानसो हिताहितप्राप्तिपरिहारोपायोपदेशान् प्रणयतीति किम् अनुपपन्नम् अत आह -- निर्व्यापार इति। अयम् अभिप्रायः -- प्रत्यक्षं हि तद् योगिनः सर्वविषयं ज्ञानम् इष्यते। तच् च कल्पनापोढम्। अतो यदा ध्यानस्तिमितलोचनो जगदखिलम् अविकल्पेन विलोकयमानो ऽवतिष्ठते, तदास्यास्मृतशब्दादिसम्बन्धस्य विवक्षाप्रयत्नताल्वादिव्यापारासम्भवान् न कथञ्चिद् अप्य्[४४१]अस्मृतस्य देशनाप्रणयनं सम्भवतीति कारुणिको ऽप्य् उपेक्षेतैवैत्यन्यप्रणीतैव देशना भवेद् इति। अपि च यावद् इदं १,१३३ वृत्तम्, इदं वर्तिष्यत इति न प्रत्यवेक्षते, न तावदागमो निर्मातुं शक्यते। न चैतद् अप्य् अनुत्थितस्य सम्भवतीत्यभिप्रायेणाह -- ऋत इति। तद् इह कारणत्रयम् अप्य् अन्यप्रणीतत्वे देशनानाम् उक्तम् इत्य् अनुसन्धातव्यम्। स्याद् एतत्। व्युत्थायोपदेक्ष्यतीति, तन् न। व्युत्थितस्य अभिलापिनी प्रतीतिर् भ्रान्तिर् इति भ्रान्तभाषितम् अप्रमाणं भवेद् इति

dūṣaṇāntaram āha -- rāgādīti. ayam abhiprāyaḥ -- āgamapraṇayanaṃ hi rāgād vā kiñcid anugrahītuṃ dveṣād vā nigrahītuṃ sambhavati. buddhas tu prakṣīṇākhilarāgadveṣa[440]iti nāsyāgamapraṇayane kiñcit kāraṇam upalabhyata ity anyapraṇītaiva dharmātideśaneti vakṣyamāṇena sambandhaḥ. nanv ayaṃ paramakāruṇikaḥ tadvaśa eva duḥkhottarān prāṇino dṛṣṭvā dūraṃ dūyamānamānaso hitāhitaprāptiparihāropāyopadeśān praṇayatīti kim anupapannam ata āha -- nirvyāpāra iti. ayam abhiprāyaḥ -- pratyakṣaṃ hi tad yoginaḥ sarvaviṣayaṃ jñānam iṣyate. tac ca kalpanāpoḍham. ato yadā dhyānastimitalocano jagadakhilam avikalpena vilokayamāno 'vatiṣṭhate, tadāsyāsmṛtaśabdādisambandhasya vivakṣāprayatnatālvādivyāpārāsambhavān na kathañcid apy[441]asmṛtasya deśanāpraṇayanaṃ sambhavatīti kāruṇiko 'py upekṣetaivaityanyapraṇītaiva deśanā bhaved iti. api ca yāvad idaṃ 1,133 vṛttam, idaṃ vartiṣyata iti na pratyavekṣate, na tāvadāgamo nirmātuṃ śakyate. na caitad apy anutthitasya sambhavatītyabhiprāyeṇāha -- ṛta iti. tad iha kāraṇatrayam apy anyapraṇītatve deśanānām uktam ity anusandhātavyam. syād etat. vyutthāyopadekṣyatīti, tan na. vyutthitasya abhilāpinī pratītir bhrāntir iti bhrāntabhāṣitam apramāṇaṃ bhaved iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याद् एतत् -- बुद्धानुभावाद् असत्येव तत्प्रयत्नविशेषे कुड्यादिभ्यो ऽपि देशना धर्मोपदेशा निर्गच्छन्तीति। तद् इदं नाश्रद्दधाना वेदवादिनो बुध्यामहे। वयं हि वस्तुस्वभावम् अनतिक्रामन्तो यज्जातीयो यतः सिद्धः ततस् तत्सिद्धिम् अनुजानीमहे। ग्रन्थसन्दर्भश् च विवक्षाप्रयत्नवाय्वीरणताल्वादिसंयोगविभागपूर्व[४४२]क एवावगत इति न ध्यानस्तिमितान्तःकरणयोगिसन्निधानाद् एव सिध्यतीति सम्भावयामः। तद् एतद् आह -- सान्निध्येति सार्धेन। (श्रद्दधानस्य कुत इत्य् अर्थः।?) अपि च, आप्तप्रत्ययानुसारी शब्दान् निर्णय इति न कुड्यादिनिस्सृताभ्यो देशनाभ्य आश्वासो भवेद् इत्य् आह -- कुड्यादीति

syād etat -- buddhānubhāvād asatyeva tatprayatnaviśeṣe kuḍyādibhyo 'pi deśanā dharmopadeśā nirgacchantīti. tad idaṃ nāśraddadhānā vedavādino budhyāmahe. vayaṃ hi vastusvabhāvam anatikrāmanto yajjātīyo yataḥ siddhaḥ tatas tatsiddhim anujānīmahe. granthasandarbhaś ca vivakṣāprayatnavāyvīraṇatālvādisaṃyogavibhāgapūrva[442]ka evāvagata iti na dhyānastimitāntaḥkaraṇayogisannidhānād eva sidhyatīti sambhāvayāmaḥ. tad etad āha -- sānnidhyeti sārdhena. (śraddadhānasya kuta ity arthaḥ.?) api ca, āptapratyayānusārī śabdān nirṇaya iti na kuḍyādinissṛtābhyo deśanābhya āśvāso bhaved ity āha -- kuḍyādīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ् च बुद्धप्रणीतत्वे ऽपि नाश्वासः। एवं च संशेमहे -- किं बुद्धानुभावान्[४४३]निस्मृता इमा देशनाः, आहोस्वित् पिशाचादिभिर् दुरात्मभिर् अदृश्यैर् ईरिता इत्य् आह -- किन् त्व् इति। अदृश्यातिवाहिकायोनिजदेहाः पिशाचा इति पुराणेषु गीयते। तन्मतेनेदम् उक्तम् इति। एवं च संशयानेभ्यो देशना न प्रमाणं भवेयुर् इति भावः

kiñ ca buddhapraṇītatve 'pi nāśvāsaḥ. evaṃ ca saṃśemahe -- kiṃ buddhānubhāvān[443]nismṛtā imā deśanāḥ, āhosvit piśācādibhir durātmabhir adṛśyair īritā ity āha -- kin tv iti. adṛśyātivāhikāyonijadehāḥ piśācā iti purāṇeṣu gīyate. tanmatenedam uktam iti. evaṃ ca saṃśayānebhyo deśanā na pramāṇaṃ bhaveyur iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यद्दर्शनं - बोधस्वभावः पुरुषो भवान्तरीयकर्मार्जितदेहेन्द्रियादिवशः १,१३४ क्वचिद् एव किञ्चिच् च जानाति। निरवशेषिताशेषकर्माशयस् तु विगलितनिखिलकरणकलेबरादिप्रपञ्चः केवलीभूतो विश्वम् एव सूक्ष्मातीतादिभेदभिन्नम् अपरोक्षम् ईक्षते। तच् च केवले जीवे जातं[४४४]केवलज्ञानम् आचक्षते। एवंवादिभिश् च मुक्तात्मनाम् एव सर्वगोचरज्ञानम् आश्रितं, तद् एतदुपन्यस्यति -- एवम् इति

anyaddarśanaṃ - bodhasvabhāvaḥ puruṣo bhavāntarīyakarmārjitadehendriyādivaśaḥ 1,134 kvacid eva kiñcic ca jānāti. niravaśeṣitāśeṣakarmāśayas tu vigalitanikhilakaraṇakalebarādiprapañcaḥ kevalībhūto viśvam eva sūkṣmātītādibhedabhinnam aparokṣam īkṣate. tac ca kevale jīve jātaṃ[444]kevalajñānam ācakṣate. evaṃvādibhiś ca muktātmanām eva sarvagocarajñānam āśritaṃ, tad etadupanyasyati -- evam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् अपि दूषयति -- नर्त इति। अयम् अभिप्रायः -- सुभाषितम् इदं मुक्तो विश्वं जानातीति। सा खलु जीवानां तादृशी दशा स एष नेति नेतीति सकलभेदप्रपञ्चविलयनेनैव तावद् उपलभ्यते वेदान्तेष्व् इति तदतिरिक्तातीतादिज्ञातव्याभावात् कथं सर्वज्ञता। यदि त्व् अवधीर्य वेदान्तान् स्वागमप्रामाण्याश्रयणेन मुक्तानां तथाविधं ज्ञानम् इष्यते, तन्नासत्यागम् अप्रामाण्ये सिध्यति। न चासर्वज्ञप्रणीत आगमः प्रमाणं सम्भवतीति सर्वज्ञसिद्धावागमप्रामाण्यं, तत्सिद्धौ च सर्वज्ञसिद्धिर् इतीतरेतराश्रयं भवतीति। यदि तु क्वचित् तथाविधेन ज्ञानेन व्याप्तं लिङ्गम् उपलभ्य[४४५]ते, एवमनुमानेन ज्ञानसिद्धाव् इतरेतराश्रयपरिहारो भवेत्। न तु तस्य ज्ञानस्य लोके कश्चिद् दृष्टान्तो भवतीत्य् आह -- दृष्टान्त इति

etad api dūṣayati -- narta iti. ayam abhiprāyaḥ -- subhāṣitam idaṃ mukto viśvaṃ jānātīti. sā khalu jīvānāṃ tādṛśī daśā sa eṣa neti netīti sakalabhedaprapañcavilayanenaiva tāvad upalabhyate vedānteṣv iti tadatiriktātītādijñātavyābhāvāt kathaṃ sarvajñatā. yadi tv avadhīrya vedāntān svāgamaprāmāṇyāśrayaṇena muktānāṃ tathāvidhaṃ jñānam iṣyate, tannāsatyāgam aprāmāṇye sidhyati. na cāsarvajñapraṇīta āgamaḥ pramāṇaṃ sambhavatīti sarvajñasiddhāvāgamaprāmāṇyaṃ, tatsiddhau ca sarvajñasiddhir itītaretarāśrayaṃ bhavatīti. yadi tu kvacit tathāvidhena jñānena vyāptaṃ liṅgam upalabhya[445]te, evamanumānena jñānasiddhāv itaretarāśrayaparihāro bhavet. na tu tasya jñānasya loke kaścid dṛṣṭānto bhavatīty āha -- dṛṣṭānta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावद् यैः पुरुषातिशयम् आश्रित्य तत्प्रत्ययेनागमप्रामाण्यम् आश्रितं, तान् प्रत्युक्तम्। इदानीं ये वदन्ति -- नित्य एवायम् आगमः कस्यचित् प्रथमम् आर्षज्ञानेनावबुद्धो भवतीति, तान् प्रत्याह -- नित्यागम इति। किं पुनर् अयं नित्यागमवाद एव निराक्रियते। अत्रापि शब्दैकप्रमाणकाव् एव धर्माधर्मौ। एतावांस् तु विशेषः। यद् एकस्यैव कस्यचिदृषेर् अपगतसकलकल्मषस्याभ्रष्टभवान्तरीयसंस्कारस्यादाव् एव वेदाः प्रादुर्भवन्ति। ते च तेनापरेभ्यः प्रतिपाद्यन्ते तैर् अप्य् अन्येभ्य इत्य् एवं शिष्याचार्यपरम्परया आभूतसंप्लवं तिष्ठन्ति। एवम् एव पुनः सृष्टाव् अप्य् आर्षदर्शनेनैव वेदसंव्यवहारः प्रवर्तते १,१३५ इति न कश्चिद् विशेषः। तस्माद् वाच्यो निराकरणाभिप्रायः। स उच्यते -- तत् खलु सृष्ट्यादाव् ऋषेर् ज्ञानं ग्रहणं स्मरणं वा। ग्रहणम् अपि प्रमाणम् अप्रमाणं वा। न तावद् अप्रमाणाद् अर्थतथात्वनिश्चयः। प्रमाणं तु ना प्रत्यक्षं सम्भवतीति किं तन्निराकरणेन। यदि तु साक्षात्कारिप्रत्यक्षम् एतदृषीणाम् आश्रीयते, तथा सत्य् अनुच्चारितशब्दश्रवणाद् अतीन्द्रियदर्शनम् एवापतितम्। अत एवाहुः -- अतीन्द्रियानसंवेद्यान् पश्यन्त्य् आर्षेण चक्षुषा । ये भावान् वचनं तेषां को ऽतिक्रामितुम् अर्हति ॥ इति। अतो निराकार्य एवायं सिद्धान्तः। एवं हि तुल्यन्यायतया धर्माधर्माव् अपि कश्चिद् अपरोक्षयेत्, ततश् च चोदनैवेति प्रतिज्ञाहानिः। अत एवोक्तम् -- अनया दिशेति। सर्वज्ञनिराकरणदिशेत्यर्थः। एतेन तुल्यताम् अनयोर् दर्शयति अयम् अपि सिद्धान्तपरिपन्थीति। स्मरणं तु परस्तान् निराकरिष्यत इति। अपि चेदम् आर्षदर्शनं कृतकाशङ्काम्[४४६]अप्य् आपादयतीति निराकार्यम् इत्य् आह -- न हीति

evaṃ tāvad yaiḥ puruṣātiśayam āśritya tatpratyayenāgamaprāmāṇyam āśritaṃ, tān pratyuktam. idānīṃ ye vadanti -- nitya evāyam āgamaḥ kasyacit prathamam ārṣajñānenāvabuddho bhavatīti, tān pratyāha -- nityāgama iti. kiṃ punar ayaṃ nityāgamavāda eva nirākriyate. atrāpi śabdaikapramāṇakāv eva dharmādharmau. etāvāṃs tu viśeṣaḥ. yad ekasyaiva kasyacidṛṣer apagatasakalakalmaṣasyābhraṣṭabhavāntarīyasaṃskārasyādāv eva vedāḥ prādurbhavanti. te ca tenāparebhyaḥ pratipādyante tair apy anyebhya ity evaṃ śiṣyācāryaparamparayā ābhūtasaṃplavaṃ tiṣṭhanti. evam eva punaḥ sṛṣṭāv apy ārṣadarśanenaiva vedasaṃvyavahāraḥ pravartate 1,135 iti na kaścid viśeṣaḥ. tasmād vācyo nirākaraṇābhiprāyaḥ. sa ucyate -- tat khalu sṛṣṭyādāv ṛṣer jñānaṃ grahaṇaṃ smaraṇaṃ vā. grahaṇam api pramāṇam apramāṇaṃ vā. na tāvad apramāṇād arthatathātvaniścayaḥ. pramāṇaṃ tu nā pratyakṣaṃ sambhavatīti kiṃ tannirākaraṇena. yadi tu sākṣātkāripratyakṣam etadṛṣīṇām āśrīyate, tathā saty anuccāritaśabdaśravaṇād atīndriyadarśanam evāpatitam. ata evāhuḥ -- atīndriyānasaṃvedyān paśyanty ārṣeṇa cakṣuṣā | ye bhāvān vacanaṃ teṣāṃ ko 'tikrāmitum arhati || iti. ato nirākārya evāyaṃ siddhāntaḥ. evaṃ hi tulyanyāyatayā dharmādharmāv api kaścid aparokṣayet, tataś ca codanaiveti pratijñāhāniḥ. ata evoktam -- anayā diśeti. sarvajñanirākaraṇadiśetyarthaḥ. etena tulyatām anayor darśayati ayam api siddhāntaparipanthīti. smaraṇaṃ tu parastān nirākariṣyata iti. api cedam ārṣadarśanaṃ kṛtakāśaṅkām[446]apy āpādayatīti nirākāryam ity āha -- na hīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तद्वचनाद् एव निश्चयो भविष्यति, अत आह -- सर्वदेति। श्रूयते खलु अनृतवादिनी वाग् इति। जैमिनिर् अपि प्रायानृतवादितां वाचो वक्ष्यति -- प्रायात् इत्य् अत्र। अतो ऽद्यत्वे ऽनृतवादिबाहुल्यात् कालान्तरे ऽप्य् अविस्रम्भ इति

nanu tadvacanād eva niścayo bhaviṣyati, ata āha -- sarvadeti. śrūyate khalu anṛtavādinī vāg iti. jaiminir api prāyānṛtavāditāṃ vāco vakṣyati -- prāyāt ity atra. ato 'dyatve 'nṛtavādibāhulyāt kālāntare 'py avisrambha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च, एतद् अकस्मात् प्रतिभानं स्वप्नवद् भ्रान्तिर् इत्य् अपि वक्तुं शक्यत इत्य् आह -- स्वप्नादीति। अर्थग्रहणं तुल्यन्यायतयार्थप्रतिभासस्यापि[४४७]शङ्क्यमानत्वात्[४४८]सशङ्कानां (कृते?) प्रामाण्यं न युज्यत इत्य् अर्थः

api ca, etad akasmāt pratibhānaṃ svapnavad bhrāntir ity api vaktuṃ śakyata ity āha -- svapnādīti. arthagrahaṇaṃ tulyanyāyatayārthapratibhāsasyāpi[447]śaṅkyamānatvāt[448]saśaṅkānāṃ (kṛte?) prāmāṇyaṃ na yujyata ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदाभ्यासेन सततं सत्येन तपसैव च । अद्रोहेण च भूतानां जातिं स्मरति पौर्विकीम् ॥ इति। तत्रैतत् स्यात्। अन्यार्थत्वा[४५५]वधृतवेदाभ्यासादिसमभिव्याहारात् पर्णमय्यादिफलार्थवादवदर्थवाद एवायं न फलकल्पनायै प्रभवति। तथा हि -- वेदाभ्यासस् तावद् धारणार्थ एव, प्रत्यक्षं हि गुण्यमानं न भ्रश्यतीति। यो ऽपि च अहरहः स्वाध्यायो ऽध्येतव्यः इति विशिष्टेतिकर्तव्यतायुक्तो ब्रह्मयज्ञविधिः, सो ऽपि यावज्जीवदर्शपूर्णमासाग्निहोत्रादिविधिवदुपात्तदुरितक्षयाकरणनिमित्तप्रत्यवायपरिहारप्रयोजन एवेति नासमीहितफलान्तरसम्बन्धम् अनुभवति। सत्यम् अपि शब्दार्थ[४५६]भेदभिन्नं स्वर्गादिमहाफलार्थम् अवगतम् एवेति न फलान्तरेण सम्बध्यते। तपांस्य् अपि नानाविधैनोनिब[४५७]र्हणार्थानि स्वर्गादिश्रेयो[४५८]न्तरार्थानि च चान्द्रायणादीन्य् अवधारितानीत्यनपेक्षाण्य् एवेति न जातिस्मरणफलकानि भवन्ति। अद्रोहो ऽप्य् अहिंसा भूतानां तत्तत्कालभेदेन फलार्थ एव विहितः। यदि व्रतं यदि निषेधः कस्य जातिस्मृतिः फलं भवेत्। तस्माद् वेदाभ्यासादी[४५९]नाम् अर्थवाद एव फलश्रुतिर् न फलकल्पनायां प्रमाणम् इति। तन् न। प्रत्येकं हि वेदाभ्यासादीनां फलान्तरम् अवगतं न समुच्चितानाम्। इह तु क्रय इवारुणादीनां सत्यादीनाम् एकत्र फल उपादीयमानानां साहित्यं विवक्षितम् इति न समुदितानां फलान्तरसम्बन्धो १,१३८ नोपपद्यते। अत एव समुच्चयवचनम् उपपन्नं भवति। स्याद् एतत् -- एकेन स्मर्यमाणा वेदाः कृतकाशङ्कां जनयेयुर् इति। तन् न, अनेकेषाम् अपि तथाविधातिशयभाजामृषीणां भृग्वङ्गिरःप्रभृतीनां परस्परसंवादाशङ्कानिवृत्तेः। न चैवं वेदार्थे प्रसङ्गः, तस्यातीन्द्रियस्य भवान्तरे ऽप्य् अननुभूतस्य स्मृत्यनुपपत्तेः। स्याद् एतत् -- भवान्तरानुभूतस्मृतौ जन्मान्तरे कृतकर्माण इह फलं लभमाना अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् एव कर्मफलसम्बन्धं जानीयुः। अतश् चोदनैकप्रमाणता व्याहन्येतेति। तद् अयुक्तम्। अनादौ खलु संसारे विपरिवर्तमानानाम् अनन्तानि कर्मिणां कर्माणि। तत्र जातिस्मरो ऽपि नैतावद् विवेक्तुं शक्तो ऽमुष्य नामेदं कर्मणः फलम् इति। न चावश्यमानन्तरभवानुष्ठितकर्मफलोपभोग एव संसारिणां, नानाजन्मसञ्चितेषु शुभाशुभफलेष्व् आनन्त्याद् अनवधृतपरिमाणेषु दुरधिगमः कर्मफलसम्बन्धविवेकः। तस्मान्नागमस्मरणे कश्चिद् विरोधो दृश्यत इति किं तन्निराकरणेन। अत्रोच्यते -- यदि नामेतिहासपुराणप्रामाण्याश्रयणेनायोनिजदेहा एव कृतादियुगभेदेषु केचिदृषयः स्मरन्ति वेदान् इति सङ्गिरन्ते। तद् अस्तु। नैवम् अपि नः काचित् सिद्धान्तहानिः। एकस्य कस्यचित् स्मरणम् एवास्माभिर् निरस्यते, तद् धि कृत्रिमत्वम् एवापादयतीति। अत एव वक्ष्यति -- एकस्य प्रतिभानम् इति। इहापि चास्येत्य् एकवचनेनैकस्यैव स्मरणं निराकरोति। बहवो ऽप्य् अयोनिजदेहाः स्मर्तार इति दुष्प्रतिपादम् एव। न खल्व् अयोनिजं नाम नराणां शरीरं सम्भवति, स्वभावनियमाविसंवादात्। विसंवादे वा सकलदृष्टादृष्टव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात्। योनिजदे[४६०]हास् तु सातिशया अपि साङ्गांश् चतुरो वेदान् स्मरन्तीति। नैवं सम्भावयामः, जन्मजरामरणवेदनापरिभवो हि महान् संस्कारनाशनिदानम् इति कथं महानयं ग्रन्थसन्दर्भो मात्रयाप्य् अन्यूनानतिरिक्तः केनचित् स्मर्येत। किञ्चिद् एव भवान्तरीयकम् अपि केचित् स्मरन्ते दृश्यन्ते इति यथादर्शनम् अस्तु जातिस्मरः, कल्प्यतां वा मानवानुमितजातिस्मरश्रुत्यन्यथानुपपत्तिबलाद् विशिष्टो योनिजविग्रहपरिग्रहो भृग्वादीनाम् ऋषीणां स्वर्गकामश्रुत्यन्यथानुपपत्तिकल्पितासाधारणातिशयदेहेन्द्रियादिपरिग्रहवत्। शास्त्रस्था हि वयं यथाशास्त्रम् आश्र[४६१]यामहे। न च शास्त्रसामर्थ्यादायातो ऽतिशयो ऽनुमानेन निराकर्तुं शक्यते आगमविरोधाद् एव। जन्मान्तरानुभूतं च न स्मर्यते इति १,१३९ त्व् अतीन्द्रियार्थाभिप्रायम् एव तद् अस्तु। सर्वथा सिद्धम् इदम् एकस्यागमस्मृतिकल्पना न साधीयसीति

vedābhyāsena satataṃ satyena tapasaiva ca | adroheṇa ca bhūtānāṃ jātiṃ smarati paurvikīm || iti. tatraitat syāt. anyārthatvā[455]vadhṛtavedābhyāsādisamabhivyāhārāt parṇamayyādiphalārthavādavadarthavāda evāyaṃ na phalakalpanāyai prabhavati. tathā hi -- vedābhyāsas tāvad dhāraṇārtha eva, pratyakṣaṃ hi guṇyamānaṃ na bhraśyatīti. yo 'pi ca aharahaḥ svādhyāyo 'dhyetavyaḥ iti viśiṣṭetikartavyatāyukto brahmayajñavidhiḥ, so 'pi yāvajjīvadarśapūrṇamāsāgnihotrādividhivadupāttaduritakṣayākaraṇanimittapratyavāyaparihāraprayojana eveti nāsamīhitaphalāntarasambandham anubhavati. satyam api śabdārtha[456]bhedabhinnaṃ svargādimahāphalārtham avagatam eveti na phalāntareṇa sambadhyate. tapāṃsy api nānāvidhainoniba[457]rhaṇārthāni svargādiśreyo[458]ntarārthāni ca cāndrāyaṇādīny avadhāritānītyanapekṣāṇy eveti na jātismaraṇaphalakāni bhavanti. adroho 'py ahiṃsā bhūtānāṃ tattatkālabhedena phalārtha eva vihitaḥ. yadi vrataṃ yadi niṣedhaḥ kasya jātismṛtiḥ phalaṃ bhavet. tasmād vedābhyāsādī[459]nām arthavāda eva phalaśrutir na phalakalpanāyāṃ pramāṇam iti. tan na. pratyekaṃ hi vedābhyāsādīnāṃ phalāntaram avagataṃ na samuccitānām. iha tu kraya ivāruṇādīnāṃ satyādīnām ekatra phala upādīyamānānāṃ sāhityaṃ vivakṣitam iti na samuditānāṃ phalāntarasambandho 1,138 nopapadyate. ata eva samuccayavacanam upapannaṃ bhavati. syād etat -- ekena smaryamāṇā vedāḥ kṛtakāśaṅkāṃ janayeyur iti. tan na, anekeṣām api tathāvidhātiśayabhājāmṛṣīṇāṃ bhṛgvaṅgiraḥprabhṛtīnāṃ parasparasaṃvādāśaṅkānivṛtteḥ. na caivaṃ vedārthe prasaṅgaḥ, tasyātīndriyasya bhavāntare 'py ananubhūtasya smṛtyanupapatteḥ. syād etat -- bhavāntarānubhūtasmṛtau janmāntare kṛtakarmāṇa iha phalaṃ labhamānā anvayavyatirekābhyām eva karmaphalasambandhaṃ jānīyuḥ. ataś codanaikapramāṇatā vyāhanyeteti. tad ayuktam. anādau khalu saṃsāre viparivartamānānām anantāni karmiṇāṃ karmāṇi. tatra jātismaro 'pi naitāvad vivektuṃ śakto 'muṣya nāmedaṃ karmaṇaḥ phalam iti. na cāvaśyamānantarabhavānuṣṭhitakarmaphalopabhoga eva saṃsāriṇāṃ, nānājanmasañciteṣu śubhāśubhaphaleṣv ānantyād anavadhṛtaparimāṇeṣu duradhigamaḥ karmaphalasambandhavivekaḥ. tasmānnāgamasmaraṇe kaścid virodho dṛśyata iti kiṃ tannirākaraṇena. atrocyate -- yadi nāmetihāsapurāṇaprāmāṇyāśrayaṇenāyonijadehā eva kṛtādiyugabhedeṣu kecidṛṣayaḥ smaranti vedān iti saṅgirante. tad astu. naivam api naḥ kācit siddhāntahāniḥ. ekasya kasyacit smaraṇam evāsmābhir nirasyate, tad dhi kṛtrimatvam evāpādayatīti. ata eva vakṣyati -- ekasya pratibhānam iti. ihāpi cāsyety ekavacanenaikasyaiva smaraṇaṃ nirākaroti. bahavo 'py ayonijadehāḥ smartāra iti duṣpratipādam eva. na khalv ayonijaṃ nāma narāṇāṃ śarīraṃ sambhavati, svabhāvaniyamāvisaṃvādāt. visaṃvāde vā sakaladṛṣṭādṛṣṭavyavahārocchedaprasaṅgāt. yonijade[460]hās tu sātiśayā api sāṅgāṃś caturo vedān smarantīti. naivaṃ sambhāvayāmaḥ, janmajarāmaraṇavedanāparibhavo hi mahān saṃskāranāśanidānam iti kathaṃ mahānayaṃ granthasandarbho mātrayāpy anyūnānatiriktaḥ kenacit smaryeta. kiñcid eva bhavāntarīyakam api kecit smarante dṛśyante iti yathādarśanam astu jātismaraḥ, kalpyatāṃ vā mānavānumitajātismaraśrutyanyathānupapattibalād viśiṣṭo yonijavigrahaparigraho bhṛgvādīnām ṛṣīṇāṃ svargakāmaśrutyanyathānupapattikalpitāsādhāraṇātiśayadehendriyādiparigrahavat. śāstrasthā hi vayaṃ yathāśāstram āśra[461]yāmahe. na ca śāstrasāmarthyādāyāto 'tiśayo 'numānena nirākartuṃ śakyate āgamavirodhād eva. janmāntarānubhūtaṃ ca na smaryate iti 1,139 tv atīndriyārthābhiprāyam eva tad astu. sarvathā siddham idam ekasyāgamasmṛtikalpanā na sādhīyasīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर् अपि ग्रहणपक्षम् एवोपसङ्क्रम्य दूषणम्[४६२]आह -- ग्राह्यत्व इति। नन्व् आगमस्यातीन्द्रियो ऽर्थः न त्व् आगम इति कथं तुल्यत्वम् अत आह -- यो हीति। अनुच्चरितो ह्य् आगमो ऽतीन्द्रिय एवेति भावः

punar api grahaṇapakṣam evopasaṅkramya dūṣaṇam[462]āha -- grāhyatva iti. nanv āgamasyātīndriyo 'rthaḥ na tv āgama iti kathaṃ tulyatvam ata āha -- yo hīti. anuccarito hy āgamo 'tīndriya eveti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तुल्यत्वे ऽपि तावद् अस्मदादिभिर् आगमग्रहणम् आश्रितम्। को दोषः, अत आह -- पुमांस् तावद् इति। अयम् अभिप्रायः -- नात्र तुल्यत्वम्। अर्थप्रतिभाने हि पुरुषः स्वतन्त्रो भवति, तदनुसारित्वाद् अर्थनिश्चयस्य। आगमप्रतिभाने तु पुरुषो ऽर्थं प्रत्यागमपरतन्त्रः। आगमो ऽपि स्वरूपस्थितये[४६३]तत्परतन्त्र इति सापेक्षत्वाद् उभयाप्रामाण्यम् इति

nanu tulyatve 'pi tāvad asmadādibhir āgamagrahaṇam āśritam. ko doṣaḥ, ata āha -- pumāṃs tāvad iti. ayam abhiprāyaḥ -- nātra tulyatvam. arthapratibhāne hi puruṣaḥ svatantro bhavati, tadanusāritvād arthaniścayasya. āgamapratibhāne tu puruṣo 'rthaṃ pratyāgamaparatantraḥ. āgamo 'pi svarūpasthitaye[463]tatparatantra iti sāpekṣatvād ubhayāprāmāṇyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् इदम् आगमपारतन्त्र्यं तवापि समानम्। न हि पुरुषप्रत्ययादृते तस्य याथात्म्यं शक्यं श्रद्दधातुम्, अत आह -- अनेक इति। अयम् अभिप्रायः -- एकपुरुषपारतन्त्र्यं दोषाय भवति, अनेकधा संशयोपजननात्। एवं हि तत्र संशयो भवति -- किम् अयम् अनेनागमो दृष्टः कृतो वा, दृष्टो ऽपि यथावस्थितो ऽन्यथा वेति। एवं संशयाना न क्वचिद् आश्वा[४६४]सयेयुः। अनेकपुरुषाधारे तु वेदे न तावत् कृतकाशङ्का, नाप्य् अन्यथात्वम् इति वक्ष्यति। अतो ऽव्याहतस्वातन्त्र्यो वेदः प्रामाण्यं लभते इति। अपि च येयं भवान्तरेष्व् अनुभूतानां भवान्तरे निरवशेषस्मृतिकल्पना, सापि वेदानां पारतन्त्र्यम् आपादयत्य् १,१४० एव। एवं हि तत्र शङ्क्यते -- कथं खल्व् अयं महान् ग्रन्थसन्दर्भो निश्शेषसंस्कारच्छिदा मरणेनान्तरितो ऽनेन स्मृतः। तद् अयम् अस्मान् विप्रलब्धुकाम एव स्वयं निर्मितम् आगमं स्मृतम्[४६५]अपदिशति। एवं च शङ्कमाना न स्वातन्त्र्येणागमप्रामाण्यम् अध्यवस्येयुः। अस्माकं तु ग्रहणस्मरणयोर् एकभवभावित्वान् नायं दोषो भवतीत्य् आह -- एकत्रेति

nanv idam āgamapāratantryaṃ tavāpi samānam. na hi puruṣapratyayādṛte tasya yāthātmyaṃ śakyaṃ śraddadhātum, ata āha -- aneka iti. ayam abhiprāyaḥ -- ekapuruṣapāratantryaṃ doṣāya bhavati, anekadhā saṃśayopajananāt. evaṃ hi tatra saṃśayo bhavati -- kim ayam anenāgamo dṛṣṭaḥ kṛto vā, dṛṣṭo 'pi yathāvasthito 'nyathā veti. evaṃ saṃśayānā na kvacid āśvā[464]sayeyuḥ. anekapuruṣādhāre tu vede na tāvat kṛtakāśaṅkā, nāpy anyathātvam iti vakṣyati. ato 'vyāhatasvātantryo vedaḥ prāmāṇyaṃ labhate iti. api ca yeyaṃ bhavāntareṣv anubhūtānāṃ bhavāntare niravaśeṣasmṛtikalpanā, sāpi vedānāṃ pāratantryam āpādayaty 1,140 eva. evaṃ hi tatra śaṅkyate -- kathaṃ khalv ayaṃ mahān granthasandarbho niśśeṣasaṃskāracchidā maraṇenāntarito 'nena smṛtaḥ. tad ayam asmān vipralabdhukāma eva svayaṃ nirmitam āgamaṃ smṛtam[465]apadiśati. evaṃ ca śaṅkamānā na svātantryeṇāgamaprāmāṇyam adhyavasyeyuḥ. asmākaṃ tu grahaṇasmaraṇayor ekabhavabhāvitvān nāyaṃ doṣo bhavatīty āha -- ekatreti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानेकपुरुषस्थत्वे को गुणः, अत आह -- अन्यथेति। बहुषु हि सम्प्रदायप्रवर्तकेषु या तस्य वेदस्यान्यथाकरणाशङ्का सा निवर्तते। एकेन हि विनाशितं वेदम् अन्यो नैतद् एवम् इति निवार्यान्यथा दर्शयति। अतो बहुसंवादाद् वेदस्य यथावस्थितस्वरूपावधारणं भवतीति। एकस्य प्रतिभानं तु कृतकवेदकल्पनाया न विशिष्यते, उभयत्रा[४६६]प्य् अविश्वासतुल्यत्वाद् इत्य् आह -- एकस्येति

athānekapuruṣasthatve ko guṇaḥ, ata āha -- anyatheti. bahuṣu hi sampradāyapravartakeṣu yā tasya vedasyānyathākaraṇāśaṅkā sā nivartate. ekena hi vināśitaṃ vedam anyo naitad evam iti nivāryānyathā darśayati. ato bahusaṃvādād vedasya yathāvasthitasvarūpāvadhāraṇaṃ bhavatīti. ekasya pratibhānaṃ tu kṛtakavedakalpanāyā na viśiṣyate, ubhayatrā[466]py aviśvāsatulyatvād ity āha -- ekasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो न यथा वेदानाम् एकः कर्ता, एवं सम्प्रदायप्रवर्तको ऽपि नैकः पुरुष इत्य् उपसंहरति -- अतश् चेति। अद्यत्ववद् एव तु पुरापि बहवः सब्रह्मचर्यादिपरतन्त्रा नरा आसन्न् इत्य् आह -- बहव इति। एतच् च प्रयोगेण दर्शनीयम् इति

ato na yathā vedānām ekaḥ kartā, evaṃ sampradāyapravartako 'pi naikaḥ puruṣa ity upasaṃharati -- ataś ceti. adyatvavad eva tu purāpi bahavaḥ sabrahmacaryādiparatantrā narā āsann ity āha -- bahava iti. etac ca prayogeṇa darśanīyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावत् पुरुषातिशयकल्पना नापौरुषेयकल्पनया तुल्येति सम्प्रधारितम्। अतो यत् परैर् अनयोः कल्पनयोस् तुल्यत्वम् आपादितं, तदेककल्पनीयहानोपादानाभ्याम् एवेति सापहासम् आह -- एवञ् चेति

evaṃ tāvat puruṣātiśayakalpanā nāpauruṣeyakalpanayā tulyeti sampradhāritam. ato yat parair anayoḥ kalpanayos tulyatvam āpāditaṃ, tadekakalpanīyahānopādānābhyām eveti sāpahāsam āha -- evañ ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१४१ एतद् एव स्पष्टयति -- न हीति। अद्यवद् एव सर्वदा वेदव्यवहारः प्रतायते इति जैमिनेर् दर्शनम्। इदं च[४६७]दृष्टानुसारीति नालौकिकं किञ्चिज् जैमिनिना कल्पितं परैर् इवादृष्टपूर्वः पुरुषातिशयः। पौरुषेयानुमानदूषणं तु पूर्वम् उक्तम् एवेति। वेदाप्रामाण्यवादिनाम् एव[४६८]तु दृष्टहानिर् अदृष्टकल्पना चेत्य् आह -- अप्रामाण्येति। दोषो ह्य् अप्रामाण्ये निमित्तम्। स चापौरुषेये वेदे ऽदृष्टः कल्पनीयः। त्रिविधाप्रामाण्यशून्यस्य ज्ञानस्य दृष्टं प्रामाण्यं हातव्यम् इति। नन्व् अयं दृष्टबाधो भ्रान्तिष्व् अपि समानः। अथ तत्र बाधकसामर्थ्याद् विपर्ययः, सो ऽप्य् अत्रानुमानिको भवेद् इत्य् अत आह -- उत्पन्न इति।[४६९]अयम् अभिप्रायः -- उत्पन्नम् इदं ज्ञानं सम्यक्त्वसन्देहविपर्ययविरहाद् इत्य् उक्तं भाष्ये। अनुमानानाम् अप्य् आगम[४७०]विरोधः प्रतिहेतुविरोधश् चेत्य् उक्तम् एव। अतो विनैव कारणेन बलादयं बाधः कल्प्यते। भ्रान्तौ तु नैतद् एवम् इति स्फुटो विपर्यय इति

1,141 etad eva spaṣṭayati -- na hīti. adyavad eva sarvadā vedavyavahāraḥ pratāyate iti jaiminer darśanam. idaṃ ca[467]dṛṣṭānusārīti nālaukikaṃ kiñcij jaimininā kalpitaṃ parair ivādṛṣṭapūrvaḥ puruṣātiśayaḥ. pauruṣeyānumānadūṣaṇaṃ tu pūrvam uktam eveti. vedāprāmāṇyavādinām eva[468]tu dṛṣṭahānir adṛṣṭakalpanā cety āha -- aprāmāṇyeti. doṣo hy aprāmāṇye nimittam. sa cāpauruṣeye vede 'dṛṣṭaḥ kalpanīyaḥ. trividhāprāmāṇyaśūnyasya jñānasya dṛṣṭaṃ prāmāṇyaṃ hātavyam iti. nanv ayaṃ dṛṣṭabādho bhrāntiṣv api samānaḥ. atha tatra bādhakasāmarthyād viparyayaḥ, so 'py atrānumāniko bhaved ity ata āha -- utpanna iti.[469]ayam abhiprāyaḥ -- utpannam idaṃ jñānaṃ samyaktvasandehaviparyayavirahād ity uktaṃ bhāṣye. anumānānām apy āgama[470]virodhaḥ pratihetuvirodhaś cety uktam eva. ato vinaiva kāraṇena balādayaṃ bādhaḥ kalpyate. bhrāntau tu naitad evam iti sphuṭo viparyaya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तु स्वपरप्रत्यक्षासंवादी कथं शब्दः प्रमाणम् इत्य् उक्तं, तद् अयुक्तम्। यदा ह्य् अपौरुषेया वेदा इत्य् उपपादयिष्यामः तदास्याश् चोदनाबुद्धेः प्रत्यक्षेण सह विशेषं नोपलभामहे। उभयोर् अप्य् अदुष्टकारणजत्वात्। अतः किम् अत्र प्रत्यक्षसंवादेनेत्य् आह -- साधित इति। निर्दोषं च तज्ज्ञानजन्म चेत्य् अर्थः

yat tu svaparapratyakṣāsaṃvādī kathaṃ śabdaḥ pramāṇam ity uktaṃ, tad ayuktam. yadā hy apauruṣeyā vedā ity upapādayiṣyāmaḥ tadāsyāś codanābuddheḥ pratyakṣeṇa saha viśeṣaṃ nopalabhāmahe. ubhayor apy aduṣṭakāraṇajatvāt. ataḥ kim atra pratyakṣasaṃvādenety āha -- sādhita iti. nirdoṣaṃ ca tajjñānajanma cety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१४२ अत्रापरं भाष्यं - नन्व् अविदुषाम् उपदेशो नावकल्पते इत्यादि। तस्याभिप्रायम् आह -- उपदेश इति। अर्थापत्तिर् इयं[४७१]भाष्यकारेणोक्ता। उपदेशो हि बुद्धम् अन्वादीनां उपलभ्यते। न चायम् अर्थम् अविदुषाम् उपदेश उपपद्यते। अतो दृष्ट उपदेशविषयो ऽर्थो मन्वादिभिर् इति कल्प्यते। मन्वादिग्रहणं प्ररोचनायै।[४७२]एवं हि जानाति -- एष खलु मीमांसको[४७३]ऽङ्गीकृत[४७४]म् अन्वाद्यागमसत्यत्वः, तद् अहम् एनं मन्वाद्युपदर्शनेनैव तावदङ्गीकारयामि यथातीन्द्रियाणाम् अर्थानाम् अस्ति तावद् द्रष्टेति। ततश् च स्वागमार्थदर्शनम् अपि बुद्धस्यानायासमुपपादयिष्यामीति

1,142 atrāparaṃ bhāṣyaṃ - nanv aviduṣām upadeśo nāvakalpate ityādi. tasyābhiprāyam āha -- upadeśa iti. arthāpattir iyaṃ[471]bhāṣyakāreṇoktā. upadeśo hi buddham anvādīnāṃ upalabhyate. na cāyam artham aviduṣām upadeśa upapadyate. ato dṛṣṭa upadeśaviṣayo 'rtho manvādibhir iti kalpyate. manvādigrahaṇaṃ prarocanāyai.[472]evaṃ hi jānāti -- eṣa khalu mīmāṃsako[473]'ṅgīkṛta[474]m anvādyāgamasatyatvaḥ, tad aham enaṃ manvādyupadarśanenaiva tāvadaṅgīkārayāmi yathātīndriyāṇām arthānām asti tāvad draṣṭeti. tataś ca svāgamārthadarśanam api buddhasyānāyāsamupapādayiṣyāmīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमानाभिप्रायं वेदं भाष्यम् इत्य् आह -- यद् वेति। उपदेशित्वं हि दृष्टार्थपूर्वतया व्याप्तम् अवगतं वैद्योपदेशादौ। तदतीन्द्रियार्थगोचरम् अप्य् अवगतं ताम् अनुमापयतीति। ननु च नात्र भाष्यकारेणोपदेशित्वं हेतुर् उक्तः, किन् तु अविदुषाम् उपदेशानुपपत्तिः। अतः कथम् अनुमानाभिप्रायवर्णनम्, अत आह -- व्यतिरेक इति। अयम् अभिप्रायः -- व्यतिरेकप्रधानवादिमतेन भाष्यकारेणात्र व्यतिरेकमुखेन हेतोर् गमकत्वम् उक्तम्। यो हि यन् न जानाति स तन्नोपदिशति, यथा चिकित्सको धर्माधर्मौ। न च तथा मन्वादयो ऽतीन्द्रियानर्थान्नोपदिष्टवन्तः। अतो ऽविद्वद्भ्यो व्यावृत्तम् उपदेशित्वं विद्वत्ताम् अनुमापयतीति

anumānābhiprāyaṃ vedaṃ bhāṣyam ity āha -- yad veti. upadeśitvaṃ hi dṛṣṭārthapūrvatayā vyāptam avagataṃ vaidyopadeśādau. tadatīndriyārthagocaram apy avagataṃ tām anumāpayatīti. nanu ca nātra bhāṣyakāreṇopadeśitvaṃ hetur uktaḥ, kin tu aviduṣām upadeśānupapattiḥ. ataḥ katham anumānābhiprāyavarṇanam, ata āha -- vyatireka iti. ayam abhiprāyaḥ -- vyatirekapradhānavādimatena bhāṣyakāreṇātra vyatirekamukhena hetor gamakatvam uktam. yo hi yan na jānāti sa tannopadiśati, yathā cikitsako dharmādharmau. na ca tathā manvādayo 'tīndriyānarthānnopadiṣṭavantaḥ. ato 'vidvadbhyo vyāvṛttam upadeśitvaṃ vidvattām anumāpayatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उभयथा परिचोदनाभिप्रायम् उक्त्वा परिहारभाष्याभिप्रायम् आह -- अन्यथेति। अर्थापत्त्यभिप्रायेण परिचोदितः उपदेशो हि व्यामोहाद् अपि भवतीत्य् अनेन भाष्येणान्यथोपपत्तिप्रदर्शनेन तद्भङ्गः कथ्यते। व्यामोहेनाप्य् उपदेशोपपत्तौ नातीन्द्रियज्ञानं कल्पयितुं शक्यत इति। दृश्यते चाद्यत्वे ऽपि १,१४३ व्यामुग्धानाम् अन्यथाशास्त्रार्थोपदेशः प्रबन्धरचना च निबन्धॄणाम् इति। यदा पुनरनुमानाभिप्राया परिचोदना, तदानुमानदोषो लिङ्गस्य व्यभिचारो ऽनेन कथ्यत इत्य् आह -- लिङ्गस्येति। बालो ऽज्ञः। तस्याप्य् उपदेशदर्शनेनानैकान्तिको हेतुर् इति

evam ubhayathā paricodanābhiprāyam uktvā parihārabhāṣyābhiprāyam āha -- anyatheti. arthāpattyabhiprāyeṇa paricoditaḥ upadeśo hi vyāmohād api bhavatīty anena bhāṣyeṇānyathopapattipradarśanena tadbhaṅgaḥ kathyate. vyāmohenāpy upadeśopapattau nātīndriyajñānaṃ kalpayituṃ śakyata iti. dṛśyate cādyatve 'pi 1,143 vyāmugdhānām anyathāśāstrārthopadeśaḥ prabandharacanā ca nibandhṝṇām iti. yadā punaranumānābhiprāyā paricodanā, tadānumānadoṣo liṅgasya vyabhicāro 'nena kathyata ity āha -- liṅgasyeti. bālo 'jñaḥ. tasyāpy upadeśadarśanenānaikāntiko hetur iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रान्तेर् अनुभवाच् चापि पुंवाक्याद् विप्रलम्भनात् । दृष्टानुगुण्यसाध्यत्वाच् चोदनैव लघीयसी ॥ इति। वेदविरुद्धार्थाभिधायिनां तु वेदाद् उपदेश इत्य् असम्भावनीय एव। यथा वक्ष्यति विरोधे त्व् अनपेक्ष्यं स्यात् इति। एतत् सिद्धसाधनं मन्वादिसम्बन्धितयेप्यत इत्य् अर्थः। अपरम् अपि पौरुषेयापौरुषेययोर् विशेषकथनार्थं भाष्यम् -- अपि च पौरुषेयाद् वचनाद् एवम् अयं पुरुषो वेदेति भवति प्रत्ययः नैवम् अर्थ इति। विप्लवते खल्व् अपि कुतश्चित् पुरुषकृताद् वचनात् प्रत्ययः। न तु वेदवचनस्य मिथ्यात्वे किञ्चन प्रमाणम् अस्तीति। अस्यार्थः -- पूर्वं हि १,१४४ पुरुषवाक्योपमानेन नन्व् अतथाभूतम् इत्यादिना वेदवचसां मिथ्यात्वम् उपपादितम्। तत्र मीमांसागोत्रानुसारिणा स्वतःप्रामाण्ये स्थित्वा विप्रतिषिद्धम् इत्यादिना सिद्धान्तितम्। पुनश् च प्रत्ययितग्रन्थेनांशे दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यम् अंशे च हेत्वन्तराधीनं वैतथ्यम् इत्य् अनुमानदूषणम् उक्तम्। मध्ये च प्रासङ्गिकी कथा प्रवृत्ता। अधुना लोकवेदवाक्ययोः स नाम विशेषः कथ्यते येन निरपेक्षम् एव वेदवाक्यं प्रमाणं, सापेक्षं पौरुषेयं किञ्चिच् चाप्रमाणम् एव। एवञ् च यत् त्व् अथाभूतप्रतिज्ञायाम् अन्तर्णीतं प्रत्ययान्तरसापेक्षं सर्ववाक्यानां प्रामाण्यं, वार्त्तिककृता च प्रमाणान्तरदृष्टं हीत्यादिना विवृतं, तत् तावत् परिहृतं भवति। वाक्यत्वस्य च मिथ्यात्वहेतोर् अन्तर्णीतस्याप्रयोजकत्वं मिथ्यात्वे साध्ये दर्शितं भवति। यद्य् अपि च तत् पुरुषबुद्धिप्रभवम् अप्रमाणम् इत्य् अत्र पुरुषदोषायत्तम् अप्रामाण्यम् इत्य् उक्तं, तथापि प्रतिज्ञामात्रेण तदुक्तं न तूपपादितम्। अधुना तु भवत्य् आशङ्का -- कथं पुनर् इदम् अवगम्यते पुरुषाधीनम् अप्रामाण्यं न वाक्यस्वभावानुबन्धीति। तत्रेदम् उच्यते -- पुंवाक्यम् अपि किम् अपि वक्तृप्रमाणावधारणसमुत्सारिततदीयनिखिलदोषाशङ्कम् अप्य् अर्थे साक्षादनादधद् अपि निश्चयं तद्द्वारेण प्रमाणम् एव। यथाह -- एवम् अयं वेद, नैवम् अर्थ इति। वक्तृप्रमाणतिरोहितो ऽर्थे निश्चयः न स्वतन्त्र इति यावत्। वाक्यस्वभावानुबन्धिनि त्व् अप्रामाण्ये न किञ्चित् पुंवचः प्रमाणं भवेत्। अतो ऽवगच्छामः स्वभावतः प्रमाणम् एव वाक्यं पुन्दोषाद् अप्रमाणं भवतीति। तद् इदम् उक्तं विप्लवते खल्व् इति। अनाप्तवाक्याद् उपजातः प्रत्ययो विप्लवते। विविधं प्लवते, एवं नैवम् इति संशयात्मक इति यावत्। विपर्येति वा। तद् एवम् औत्सर्गिकं प्रामाण्यं वाक्यानां दोषैर् अपोद्यत इति दर्शितं भवति। न चात्र वक्तृगुणाः प्रामाण्ये कारणं दोषनिराकरणमात्रे व्यापारात्, इतरथा अनवस्थानाद् इत्य् उक्तम्। अतः स्वभावनिर्दोषाद् वेदवचसो जातं ज्ञानं कथम् अप्रमाणं भवतीति। एतच् चानागत एवास्मिन् वार्त्तिककृता सर्वम् उद्ग्राहितं शब्दे दोषोद्भव इत्यादिना। तद् इदम् उक्तं न तु वेदवचनस्येति। तद् अयं संक्षेपार्थः -- येयं प्रत्ययान्तरसापेक्षिता सा तदधीननिश्चयानां पुंवाक्यानां तथा नाम, अप्रमाणता च वक्तृप्रमाणतन्त्रत्वाद् अर्थनिश्चयस्य तद्दोषाद् अस्तु नाम। वेदवाक्येभ्यस् तु स्वतन्त्रपदार्थसामर्थ्यप्रभाविता वाक्यार्थबुद्धिर् न ज्ञानान्तरम् अपेक्षते, न चाप्रमाणम् इति

bhrānter anubhavāc cāpi puṃvākyād vipralambhanāt | dṛṣṭānuguṇyasādhyatvāc codanaiva laghīyasī || iti. vedaviruddhārthābhidhāyināṃ tu vedād upadeśa ity asambhāvanīya eva. yathā vakṣyati virodhe tv anapekṣyaṃ syāt iti. etat siddhasādhanaṃ manvādisambandhitayepyata ity arthaḥ. aparam api pauruṣeyāpauruṣeyayor viśeṣakathanārthaṃ bhāṣyam -- api ca pauruṣeyād vacanād evam ayaṃ puruṣo vedeti bhavati pratyayaḥ naivam artha iti. viplavate khalv api kutaścit puruṣakṛtād vacanāt pratyayaḥ. na tu vedavacanasya mithyātve kiñcana pramāṇam astīti. asyārthaḥ -- pūrvaṃ hi 1,144 puruṣavākyopamānena nanv atathābhūtam ityādinā vedavacasāṃ mithyātvam upapāditam. tatra mīmāṃsāgotrānusāriṇā svataḥprāmāṇye sthitvā vipratiṣiddham ityādinā siddhāntitam. punaś ca pratyayitagranthenāṃśe dṛṣṭāntasya sādhyavaikalyam aṃśe ca hetvantarādhīnaṃ vaitathyam ity anumānadūṣaṇam uktam. madhye ca prāsaṅgikī kathā pravṛttā. adhunā lokavedavākyayoḥ sa nāma viśeṣaḥ kathyate yena nirapekṣam eva vedavākyaṃ pramāṇaṃ, sāpekṣaṃ pauruṣeyaṃ kiñcic cāpramāṇam eva. evañ ca yat tv athābhūtapratijñāyām antarṇītaṃ pratyayāntarasāpekṣaṃ sarvavākyānāṃ prāmāṇyaṃ, vārttikakṛtā ca pramāṇāntaradṛṣṭaṃ hītyādinā vivṛtaṃ, tat tāvat parihṛtaṃ bhavati. vākyatvasya ca mithyātvahetor antarṇītasyāprayojakatvaṃ mithyātve sādhye darśitaṃ bhavati. yady api ca tat puruṣabuddhiprabhavam apramāṇam ity atra puruṣadoṣāyattam aprāmāṇyam ity uktaṃ, tathāpi pratijñāmātreṇa taduktaṃ na tūpapāditam. adhunā tu bhavaty āśaṅkā -- kathaṃ punar idam avagamyate puruṣādhīnam aprāmāṇyaṃ na vākyasvabhāvānubandhīti. tatredam ucyate -- puṃvākyam api kim api vaktṛpramāṇāvadhāraṇasamutsāritatadīyanikhiladoṣāśaṅkam apy arthe sākṣādanādadhad api niścayaṃ taddvāreṇa pramāṇam eva. yathāha -- evam ayaṃ veda, naivam artha iti. vaktṛpramāṇatirohito 'rthe niścayaḥ na svatantra iti yāvat. vākyasvabhāvānubandhini tv aprāmāṇye na kiñcit puṃvacaḥ pramāṇaṃ bhavet. ato 'vagacchāmaḥ svabhāvataḥ pramāṇam eva vākyaṃ pundoṣād apramāṇaṃ bhavatīti. tad idam uktaṃ viplavate khalv iti. anāptavākyād upajātaḥ pratyayo viplavate. vividhaṃ plavate, evaṃ naivam iti saṃśayātmaka iti yāvat. viparyeti vā. tad evam autsargikaṃ prāmāṇyaṃ vākyānāṃ doṣair apodyata iti darśitaṃ bhavati. na cātra vaktṛguṇāḥ prāmāṇye kāraṇaṃ doṣanirākaraṇamātre vyāpārāt, itarathā anavasthānād ity uktam. ataḥ svabhāvanirdoṣād vedavacaso jātaṃ jñānaṃ katham apramāṇaṃ bhavatīti. etac cānāgata evāsmin vārttikakṛtā sarvam udgrāhitaṃ śabde doṣodbhava ityādinā. tad idam uktaṃ na tu vedavacanasyeti. tad ayaṃ saṃkṣepārthaḥ -- yeyaṃ pratyayāntarasāpekṣitā sā tadadhīnaniścayānāṃ puṃvākyānāṃ tathā nāma, apramāṇatā ca vaktṛpramāṇatantratvād arthaniścayasya taddoṣād astu nāma. vedavākyebhyas tu svatantrapadārthasāmarthyaprabhāvitā vākyārthabuddhir na jñānāntaram apekṣate, na cāpramāṇam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१४५ इमम् एवार्थम् अस्य भाष्यस्य व्याख्यास्यन्नाक्षेपं तावद् आह -- अन्यथेति। यो ऽयं वक्तृज्ञानपूर्वकः पुंवाक्येभ्यो ऽर्थनिश्चय उक्तः, सो ऽयुक्तः। तज्ज्ञानावधारण एव प्रमाणाभावात्। न ह्य् अव्यभिचरितस्वार्थगोचरज्ञानं पुंवाक्यं, यतस् तद् अवगम्यते। अनाप्तो ह्य् अन्यथा विजानन्न् अन्यथा विवक्षति। विवक्षाधीना च वाक्यनिष्पत्तिः। अतो विवक्षावशेनान्यथैव वाक्यं निष्पद्यते, अन्यथा च ज्ञायत इति नैकान्ततो वाक्याज् ज्ञानानुमानम् इति

1,145 imam evārtham asya bhāṣyasya vyākhyāsyannākṣepaṃ tāvad āha -- anyatheti. yo 'yaṃ vaktṛjñānapūrvakaḥ puṃvākyebhyo 'rthaniścaya uktaḥ, so 'yuktaḥ. tajjñānāvadhāraṇa eva pramāṇābhāvāt. na hy avyabhicaritasvārthagocarajñānaṃ puṃvākyaṃ, yatas tad avagamyate. anāpto hy anyathā vijānann anyathā vivakṣati. vivakṣādhīnā ca vākyaniṣpattiḥ. ato vivakṣāvaśenānyathaiva vākyaṃ niṣpadyate, anyathā ca jñāyata iti naikāntato vākyāj jñānānumānam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्त तावद् वाक्याज् ज्ञानानुमानं, विवक्षामात्रम् अपि ततो ऽवगन्तुं न शक्यत इत्य् आह -- भ्रान्तस्येति। विवक्षा हि तावदत्यन्तं वाक्यनिर्माणे सन्निहिता। तस्याम् अप्य् अन्यथा सत्यां कदाचिद् भ्रान्तस्यान्यथा वाक्यरचना दृश्यते। अतो यथाविवक्षम् अपि वाक्यं न प्रवर्तत एव। कथम् असत्यां विवक्षायां वाक्यरचनेति चेद्, न। विवक्षान्तरस[४७९]म्भवात्। कथम् अन्यविवक्षा अन्यनिर्माणे हेतुर् इति चेत् को दोषः। विवक्षा हि प्रयत्नद्वारेण वाक्यनिष्पत्तौ हेतुः, नादृष्टेन रूपेण। स च विवक्षान्तरप्रयुक्तेनैव कृतः कुतंश्चिद् वैगुण्यान् न सम्यक् परिनिष्पन्नः। ततो ऽशक्तिजन्यम् अन्यद् एव जातम्। यथा कश्चित् शुष्के पतिष्यामीति कर्दमे पतति। सूक्ष्मविवक्षास्तित्वं तु सूक्ष्मदृश एव प्रतिपद्यन्ते। विवक्षा हि वक्तुम् इच्छा। सा चेद् आत्मगुणान्तरं, तर्हि सुखादिवन्मानसप्रत्यक्षवेद्यं कथम् अज्ञायमानम् अस्तीति शक्यते वक्तुम्। अथाभिलाषात्मकज्ञानरूपा, तथापि कथं वाक्यान्तरप्रकाशे ऽन्यविवक्षास्तीति शक्यते कल्पयितुम् इति यत् किञ्चिद् एतत्

āsta tāvad vākyāj jñānānumānaṃ, vivakṣāmātram api tato 'vagantuṃ na śakyata ity āha -- bhrāntasyeti. vivakṣā hi tāvadatyantaṃ vākyanirmāṇe sannihitā. tasyām apy anyathā satyāṃ kadācid bhrāntasyānyathā vākyaracanā dṛśyate. ato yathāvivakṣam api vākyaṃ na pravartata eva. katham asatyāṃ vivakṣāyāṃ vākyaracaneti ced, na. vivakṣāntarasa[479]mbhavāt. katham anyavivakṣā anyanirmāṇe hetur iti cet ko doṣaḥ. vivakṣā hi prayatnadvāreṇa vākyaniṣpattau hetuḥ, nādṛṣṭena rūpeṇa. sa ca vivakṣāntaraprayuktenaiva kṛtaḥ kutaṃścid vaiguṇyān na samyak pariniṣpannaḥ. tato 'śaktijanyam anyad eva jātam. yathā kaścit śuṣke patiṣyāmīti kardame patati. sūkṣmavivakṣāstitvaṃ tu sūkṣmadṛśa eva pratipadyante. vivakṣā hi vaktum icchā. sā ced ātmaguṇāntaraṃ, tarhi sukhādivanmānasapratyakṣavedyaṃ katham ajñāyamānam astīti śakyate vaktum. athābhilāṣātmakajñānarūpā, tathāpi kathaṃ vākyāntaraprakāśe 'nyavivakṣāstīti śakyate kalpayitum iti yat kiñcid etat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आक्षिप्तं भाष्यं समादधाति -- वक्तृधीर् इति। अयम् अभिप्रायः -- द्विविधो हि वक्ता आप्तो ऽनाप्तश् च। तत्र य एवम् अवधारितो भवति १,१४६ नायम् अन्यथाज्ञातम् अन्यथा वदति आप्त इति यावत्, तद्वाक्याद् एवं वेदेति वक्तृधीर् अवगम्यते। अन्यत्र त्व् अनाप्तवाक्ये विप्लुतिर् इति विप्लवत इत्यादिनोक्तम्। तत्रेदम् उक्तं[४८०]भवति -- यदा तावदाप्तवाक्याद् अनाशङ्कम् एव ज्ञानं जातं व्यवहारश् च प्रवृत्तः न च विसंवादो दृष्टः, तदा कल्याणम् एव। जाताशङ्कस्यापि वक्तुर् आप्तत्वम् अनुस्मृत्य[४८१]तज्ज्ञानपुरस्सरम् एवार्थे निश्चयो जायते। आप्तस्य च भ्रमो न तावद् आशङ्क्यते। स हि सुनिपुणो न तावत् प्रायशो भ्राम्यति। न चासम्यग्विदिते तस्यैतावती चेष्टा भवति यद् असौ परप्रतिपत्तये वाक्यं प्रणयति। तथापि वा संशयानस्य तत्परिप्रश्नाद् एव तत्प्रमाणनिश्चयो भवति। स एव निर्बध्यपृष्टो यदि त्रिचतुरज्ञानम् आत्मन उपदिशति, तावतैव स्वप्रमाणवदनाशङ्क्यव्यवहारसिद्धिः। विप्लवश् चानाप्तवाक्याद् विविधो व्याख्यात एवेति। एवं तावद् ज्ञानप्रत्ययविप्लवौ विषयव्यवस्थया व्याख्यातौ। इदानीं भाष्यतात्पर्यं दर्शयति -- तेनेति। यत् तावद् वाक्यत्वम् अतथाभूतत्वे हेतुतयोक्तं तस्यानेनाप्रयोजकत्वम् उच्यते। आप्तवाक्येषु हि गुणनिराकृतदोषेषूत्सर्गेण सत्यत्वं दृष्टम्। अत एव हि तज्ज्ञानानुसार्यर्थनिश्चयो भवति। इतरथा तस्यापि मिथ्यात्वं भवेत्। अनाप्तवाक्येषु तु तद्दोषाद् अपवादाद् अप्रामाण्यम्। एवं च स्वाभाविकसम्यक्परिच्छेदशक्तिर् अत्र वचसश् शब्दस्योच्यते। मिथ्यात्वं चौपाधिकं न वाक्यत्वेन प्रयुज्यते परप्रयुक्तव्याप्त्युपजीवि हि तत्, निषिद्धत्वप्रयुक्त इवाधर्मत्वे हिंसात्वम् इति

evam ākṣiptaṃ bhāṣyaṃ samādadhāti -- vaktṛdhīr iti. ayam abhiprāyaḥ -- dvividho hi vaktā āpto 'nāptaś ca. tatra ya evam avadhārito bhavati 1,146 nāyam anyathājñātam anyathā vadati āpta iti yāvat, tadvākyād evaṃ vedeti vaktṛdhīr avagamyate. anyatra tv anāptavākye viplutir iti viplavata ityādinoktam. tatredam uktaṃ[480]bhavati -- yadā tāvadāptavākyād anāśaṅkam eva jñānaṃ jātaṃ vyavahāraś ca pravṛttaḥ na ca visaṃvādo dṛṣṭaḥ, tadā kalyāṇam eva. jātāśaṅkasyāpi vaktur āptatvam anusmṛtya[481]tajjñānapurassaram evārthe niścayo jāyate. āptasya ca bhramo na tāvad āśaṅkyate. sa hi sunipuṇo na tāvat prāyaśo bhrāmyati. na cāsamyagvidite tasyaitāvatī ceṣṭā bhavati yad asau parapratipattaye vākyaṃ praṇayati. tathāpi vā saṃśayānasya tatparipraśnād eva tatpramāṇaniścayo bhavati. sa eva nirbadhyapṛṣṭo yadi tricaturajñānam ātmana upadiśati, tāvataiva svapramāṇavadanāśaṅkyavyavahārasiddhiḥ. viplavaś cānāptavākyād vividho vyākhyāta eveti. evaṃ tāvad jñānapratyayaviplavau viṣayavyavasthayā vyākhyātau. idānīṃ bhāṣyatātparyaṃ darśayati -- teneti. yat tāvad vākyatvam atathābhūtatve hetutayoktaṃ tasyānenāprayojakatvam ucyate. āptavākyeṣu hi guṇanirākṛtadoṣeṣūtsargeṇa satyatvaṃ dṛṣṭam. ata eva hi tajjñānānusāryarthaniścayo bhavati. itarathā tasyāpi mithyātvaṃ bhavet. anāptavākyeṣu tu taddoṣād apavādād aprāmāṇyam. evaṃ ca svābhāvikasamyakparicchedaśaktir atra vacasaś śabdasyocyate. mithyātvaṃ caupādhikaṃ na vākyatvena prayujyate paraprayuktavyāptyupajīvi hi tat, niṣiddhatvaprayukta ivādharmatve hiṃsātvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्तृधीर् आप्तवाक्येषु गम्यत इत्य् उक्तं, तत्र कारणम् आह -- पदार्थेति। श्रोतुर् हि वक्त्रा पदार्थेषु विरचितेषु वाक्यार्थप्रत्ययो जायते। वक्तुश् च रचनाकृतिर् विवक्षापूर्विका। सा चाप्तस्याविज्ञाते[४८२]न सम्भवतीति पूर्वज्ञानम् अपेक्षते। अतः प्रतिबन्धबलेनाप्तवाक्यात् पूर्वविज्ञानम् अवगम्यत इति

vaktṛdhīr āptavākyeṣu gamyata ity uktaṃ, tatra kāraṇam āha -- padārtheti. śrotur hi vaktrā padārtheṣu viraciteṣu vākyārthapratyayo jāyate. vaktuś ca racanākṛtir vivakṣāpūrvikā. sā cāptasyāvijñāte[482]na sambhavatīti pūrvajñānam apekṣate. ataḥ pratibandhabalenāptavākyāt pūrvavijñānam avagamyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१४७ विवक्षावशत्वम् एव रचनाया दर्शयति -- विवक्षान्तरेति। पूर्वविवक्षाया यद् विवक्षान्तरागमेन रचनान्तरं दृश्यते पूर्वोत्तरपदोद्वापावापभेदेन, अतो विवक्षाधीना रचनेत्य् अवगम्यत इति

1,147 vivakṣāvaśatvam eva racanāyā darśayati -- vivakṣāntareti. pūrvavivakṣāyā yad vivakṣāntarāgamena racanāntaraṃ dṛśyate pūrvottarapadodvāpāvāpabhedena, ato vivakṣādhīnā racanety avagamyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवञ् च यद् विवक्षाधीना रचना सा च ज्ञानपूर्विका, तेन कारणेन वाक्याद्[४८३]अर्थप्रत्ययोत्पादे श्रोतुर् जाते[४८४]ऽपि नूनम् अनेनायम् अर्थो वक्त्रा ज्ञात इति वक्तृज्ञाने मतिर् भवतीत्य् आह -- तेनेति। वक्तृप्रमाणपूर्वत्वाद् रचनाया न स्वतन्त्रो ऽर्थज्ञानमात्रान् निश्चय इति भावः। तद् इह तेनोत्सर्गापवादाभ्याम् इत्य् अत्र स्वाभाविकी वचसश् शक्तिर् इति भाष्यतात्पर्यम् उक्तम्। पदार्थरचनायत्त इत्य् अतः प्रभृति तेनार्थप्रत्यय इत्य् एवम् अन्तेनाप्तवचसां प्रत्ययान्तरापेक्षितेति भाष्याभिप्रायो विवृत इत्य् अनुसन्धातव्यम् इति

evañ ca yad vivakṣādhīnā racanā sā ca jñānapūrvikā, tena kāraṇena vākyād[483]arthapratyayotpāde śrotur jāte[484]'pi nūnam anenāyam artho vaktrā jñāta iti vaktṛjñāne matir bhavatīty āha -- teneti. vaktṛpramāṇapūrvatvād racanāyā na svatantro 'rthajñānamātrān niścaya iti bhāvaḥ. tad iha tenotsargāpavādābhyām ity atra svābhāvikī vacasaś śaktir iti bhāṣyatātparyam uktam. padārtharacanāyatta ity ataḥ prabhṛti tenārthapratyaya ity evam antenāptavacasāṃ pratyayāntarāpekṣiteti bhāṣyābhiprāyo vivṛta ity anusandhātavyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतश् चाप्तवाक्यं तज्ज्ञानपरतन्त्रम् अवगम्यत इत्य् आह -- आप्तोक्तिर् इति। यदाप्तोक्तम् अर्थम् एको ऽनुतिष्ठति तं चापरो ऽनुयुङ्क्ते किम् अत्र ते प्रमाणम् इति, तदा असाव् आप्तोक्तिकारी तम् आप्तम् एव तत्र मूलतया दर्शयति य एवं[४८५]वादी स एवाप्त एतज् जानाति नाहम् इति। स्वातन्त्र्ये हि तज्ज्ञानप्रकाशनम् अनर्थकं भवेद् इति

itaś cāptavākyaṃ tajjñānaparatantram avagamyata ity āha -- āptoktir iti. yadāptoktam artham eko 'nutiṣṭhati taṃ cāparo 'nuyuṅkte kim atra te pramāṇam iti, tadā asāv āptoktikārī tam āptam eva tatra mūlatayā darśayati ya evaṃ[485]vādī sa evāpta etaj jānāti nāham iti. svātantrye hi tajjñānaprakāśanam anarthakaṃ bhaved iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् इदानीम् आप्तवाक्यम् अर्थे न प्रमाणम् एव,[४८६]नैवम् अपि तु आप्तवक्तृप्रमाणानवधारणाज् जाताशङ्कस्य वाक्यम् उदास्ते। यदा हि वक्तृधियो हेतुभूतम् अदुष्टम् इन्द्रियाद्यवधारितं भवति, तदा दोषाशङ्कानिराकरणात् प्रामाण्यम् एव १,१४८ स्थाप्यते। तद् इहावगतिहेतुतया शब्दानां प्रामाण्यम् उपक्रान्तम् अप्रामाण्यशङ्कया शिथिलीकृतं वक्तृप्रमाणावधारणनिराकृतेषु दोषेषु दाढ्यर्थं लभते, तद् एतद् आह -- तज्ज्ञानेति। तज्ज्ञानान्तरितत्वात् वक्तृज्ञानान्तरितत्वात्। निश्चयजनने शब्दस्येत्य् अर्थः। तावच्छब्देनात्यन्ताप्रामाण्यं निराकरोति। कियतापि विलम्बनेन प्रामाण्यं प्रतितिष्ठतीति। नन्व् एवं वक्तृप्रमाणानुसारिणि निश्चये सत्यनुवाद एव शब्दः प्रागनिश्चयाद् अप्रमाणम् इति कदा प्रमाणम्। उक्तम् इदं स्वकाल एव तत् प्रमाणं, दोषाशङ्कानिराकरणमात्रे वक्तृज्ञानस्य व्यापार इति। श्रोत्रा हि प्रथमम् अविदितपूर्व एवार्थो ऽवगतः क्वचिद् व्यभिचारदर्शनेन जातायाम् आशङ्कायां तन्निराकरणेन तस्यैव प्रामाण्यं प्रतिष्ठाप्यते। अत एव स्थापनम् इत्य् उक्तम् इति

kim idānīm āptavākyam arthe na pramāṇam eva,[486]naivam api tu āptavaktṛpramāṇānavadhāraṇāj jātāśaṅkasya vākyam udāste. yadā hi vaktṛdhiyo hetubhūtam aduṣṭam indriyādyavadhāritaṃ bhavati, tadā doṣāśaṅkānirākaraṇāt prāmāṇyam eva 1,148 sthāpyate. tad ihāvagatihetutayā śabdānāṃ prāmāṇyam upakrāntam aprāmāṇyaśaṅkayā śithilīkṛtaṃ vaktṛpramāṇāvadhāraṇanirākṛteṣu doṣeṣu dāḍhyarthaṃ labhate, tad etad āha -- tajjñāneti. tajjñānāntaritatvāt vaktṛjñānāntaritatvāt. niścayajanane śabdasyety arthaḥ. tāvacchabdenātyantāprāmāṇyaṃ nirākaroti. kiyatāpi vilambanena prāmāṇyaṃ pratitiṣṭhatīti. nanv evaṃ vaktṛpramāṇānusāriṇi niścaye satyanuvāda eva śabdaḥ prāganiścayād apramāṇam iti kadā pramāṇam. uktam idaṃ svakāla eva tat pramāṇaṃ, doṣāśaṅkānirākaraṇamātre vaktṛjñānasya vyāpāra iti. śrotrā hi prathamam aviditapūrva evārtho 'vagataḥ kvacid vyabhicāradarśanena jātāyām āśaṅkāyāṃ tannirākaraṇena tasyaiva prāmāṇyaṃ pratiṣṭhāpyate. ata eva sthāpanam ity uktam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं पुनः प्रथमं शब्दा उदासते। स ह्य् अर्थः शब्देन[४८७]प्राक् प्रत्यायितो न वा। यदि नेत्य् आह कथम् एवं वेदेति वक्तृज्ञानम् उन्नीयते। प्रकारार्थो ह्य् एवंशब्दः। न च निराकारं विज्ञानम् अनाश्रितार्थपरिष्वङ्गे स्वरूपेण प्रकारवद् भवेत्। न च[४८८]श्रोतुर् बुद्धावनारूढो ऽर्थो वक्तृज्ञनम् एवम्भावेन विशिनष्टि। यदि तु पूर्वम् अप्य् अर्थप्रत्ययो ऽवगम्यते, ततः पारतन्त्र्ये कारणं वाच्यम्। उत्पद्यमानेनैव हि तेन स्वविषयपरिच्छेदः कृत इति किम् अन्यद् अपेक्षते। निश्चयार्थं वक्तृप्रमाणापेक्षेति चेद्, न। अनिश्चयज्ञानासम्भवात्। निश्चय एव हि ज्ञानं, तच् चेद् अस्ति कथं निश्चयो नास्तीति शक्यते वक्तुम्। अतो ऽनुपपन्नम् इदम् अर्थज्ञानगम्यैव वक्तृधीस् तत्प्रामाण्ये कारणम् इति। अत आह -- अर्थ इति। यत् तावद् उक्तम् अनवगते ऽर्थे नैवम्भावो भवतीति, तत्राभ्युपगमेनैवोत्तरम्। सत्यं पूर्वं प्रतीत एवार्थ इति। यत् तु प्रतीते ऽनिश्चयो न घटत इति। तन् न, जाताशङ्कस्य तदुपपत्तेः। यद्य् अपि न शब्दात् संशयः, तथापि व्यभिचारदर्शनात् संशयो जायत एव। यत् त्व् अनिश्चयात्मकं ज्ञानम् एव नास्तीति ज्ञानोत्पत्तौ निश्चय एव जायत इत्य् उच्यते। तन् न। संशयस्यापि ज्ञानत्वात्। अतो १,१४९ जाते ऽपि[४८९]ज्ञाने कुतश्चिन् निमित्तात् संशयोत्पत्तौ वक्तृप्रमाणाश्रयत्वान् निश्चयस्यार्थज्ञानसमधिगम्यापि सैव वक्तृधीः पूर्वज्ञानप्रामाण्ये पूर्वभाग् भवतीति[४९०]तया समुत्सारितायां दोषाशङ्कायां प्रामाण्यस्याध्यवसानाद् इति

kathaṃ punaḥ prathamaṃ śabdā udāsate. sa hy arthaḥ śabdena[487]prāk pratyāyito na vā. yadi nety āha katham evaṃ vedeti vaktṛjñānam unnīyate. prakārārtho hy evaṃśabdaḥ. na ca nirākāraṃ vijñānam anāśritārthapariṣvaṅge svarūpeṇa prakāravad bhavet. na ca[488]śrotur buddhāvanārūḍho 'rtho vaktṛjñanam evambhāvena viśinaṣṭi. yadi tu pūrvam apy arthapratyayo 'vagamyate, tataḥ pāratantrye kāraṇaṃ vācyam. utpadyamānenaiva hi tena svaviṣayaparicchedaḥ kṛta iti kim anyad apekṣate. niścayārthaṃ vaktṛpramāṇāpekṣeti ced, na. aniścayajñānāsambhavāt. niścaya eva hi jñānaṃ, tac ced asti kathaṃ niścayo nāstīti śakyate vaktum. ato 'nupapannam idam arthajñānagamyaiva vaktṛdhīs tatprāmāṇye kāraṇam iti. ata āha -- artha iti. yat tāvad uktam anavagate 'rthe naivambhāvo bhavatīti, tatrābhyupagamenaivottaram. satyaṃ pūrvaṃ pratīta evārtha iti. yat tu pratīte 'niścayo na ghaṭata iti. tan na, jātāśaṅkasya tadupapatteḥ. yady api na śabdāt saṃśayaḥ, tathāpi vyabhicāradarśanāt saṃśayo jāyata eva. yat tv aniścayātmakaṃ jñānam eva nāstīti jñānotpattau niścaya eva jāyata ity ucyate. tan na. saṃśayasyāpi jñānatvāt. ato 1,149 jāte 'pi[489]jñāne kutaścin nimittāt saṃśayotpattau vaktṛpramāṇāśrayatvān niścayasyārthajñānasamadhigamyāpi saiva vaktṛdhīḥ pūrvajñānaprāmāṇye pūrvabhāg bhavatīti[490]tayā samutsāritāyāṃ doṣāśaṅkāyāṃ prāmāṇyasyādhyavasānād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावत् पुरुषवाक्येषु ज्ञानान्तरापेक्षया प्रामाण्यं क्वचिच् चौपाधिकम् अप्रामाण्यम् इत्य् उक्तम्। वेदवाक्ये तु स्वाभाविकत्वाद् एव वचसः सम्यगर्थपरिच्छेदशक्तेर् न मृषार्थता सम्भवतीति न तु वेदवचनस्येत्यादिनोक्तं, तद् एतद् आह -- अत इति। अस्तु नाम वक्तृदोषाशङ्कया पुंवचसाम् अप्रामाण्यं, स्वभावनिर्दोषं तु वेदवचो न तत्स्वभावम् अनुभवितुम्[४९१]अर्हतीति

evaṃ tāvat puruṣavākyeṣu jñānāntarāpekṣayā prāmāṇyaṃ kvacic caupādhikam aprāmāṇyam ity uktam. vedavākye tu svābhāvikatvād eva vacasaḥ samyagarthaparicchedaśakter na mṛṣārthatā sambhavatīti na tu vedavacanasyetyādinoktaṃ, tad etad āha -- ata iti. astu nāma vaktṛdoṣāśaṅkayā puṃvacasām aprāmāṇyaṃ, svabhāvanirdoṣaṃ tu vedavaco na tatsvabhāvam anubhavitum[491]arhatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्तृबुद्ध्यन्तरयोर् व्यवधानम् अपि वेदे नास्तीति पदार्थैर् एव केवलैर् नित्यनिर्दोषैर् वाक्यार्थः प्रतीयत इत्य् आह -- तद्बुद्धीति। अतः सिद्धं न वेदे प्रत्ययान्तरापेक्षा, न चायथार्थत्वम् इति। प्रकरणार्थम् उपसंहरति -- अत इति

vaktṛbuddhyantarayor vyavadhānam api vede nāstīti padārthair eva kevalair nityanirdoṣair vākyārthaḥ pratīyata ity āha -- tadbuddhīti. ataḥ siddhaṃ na vede pratyayāntarāpekṣā, na cāyathārthatvam iti. prakaraṇārtham upasaṃharati -- ata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा भाष्याभिप्रायम् आह -- अप्रमाणत्वेति। वेदानाम् अप्रमाणत्वसिद्धये यत् किञ्चन लौकिकं[४९२]वचनं दृष्टान्ततयोक्तं, तस्यानेन ग्रन्थेन दृष्टान्तस्य साध्यानासङ्गिता साध्यविकलतोच्यते इति

anyathā bhāṣyābhiprāyam āha -- apramāṇatveti. vedānām apramāṇatvasiddhaye yat kiñcana laukikaṃ[492]vacanaṃ dṛṣṭāntatayoktaṃ, tasyānena granthena dṛṣṭāntasya sādhyānāsaṅgitā sādhyavikalatocyate iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं साध्यानासङ्गिता, अत आह -- तेषाम् इति। अयम् अभिप्रायः -- परमतेनेदं भाष्यकारेण परान् प्रत्युच्यते। तथा हि -- यदा १,१५० तावल्लोकायतिकाभिप्रायः प्रयोगः -- चोदना मृषा प्रत्यक्षाद्यगतार्थत्वाद् ईदृग्बुद्धादिवाक्यवद् इति, तदा बौद्धाभिप्रायेणेदम् उच्यते। साध्यानासङ्गी दृष्टान्त इति। तन्मते हि शब्दो नार्थे प्रमाणम्। तथा हि पदानि तावदर्थं स्मारयन्ति, न तु क्वचित् किञ्चिद् उपनयन्त्य् अपनयन्ति वा। वाक्यम् अपि व्यभिचारदर्शनान् नार्थे[४९३]प्रमाणम्। अतः कथं तत् साधनं भवेत्। वक्त्रभिप्राय एव तु प्रतिबन्धबलात् शब्दैर् बोध्यते। तथाहुः -- न त्व् एतेभ्यो ऽर्थसिद्धिस् तेषां तत्र प्रतिबन्धासिद्धेः वक्त्रभिप्रायं तु सूचयेयुर् इति। अतो यद् बुद्धादिवचसां कार्यं प्रतिपाद्यम् उक्तं, तत्र तेषां सम्यक्त्वम् एवाव्यभिचारात्। अर्थे तु तेषां व्यापारो नेष्यत एव। अतो न किञ्चिद् वेदवाक्यानां मिथ्यात्वे कारणम्[४९४]अस्तीति पूर्वत्र प्रतिपादितम् इति

kathaṃ sādhyānāsaṅgitā, ata āha -- teṣām iti. ayam abhiprāyaḥ -- paramatenedaṃ bhāṣyakāreṇa parān pratyucyate. tathā hi -- yadā 1,150 tāvallokāyatikābhiprāyaḥ prayogaḥ -- codanā mṛṣā pratyakṣādyagatārthatvād īdṛgbuddhādivākyavad iti, tadā bauddhābhiprāyeṇedam ucyate. sādhyānāsaṅgī dṛṣṭānta iti. tanmate hi śabdo nārthe pramāṇam. tathā hi padāni tāvadarthaṃ smārayanti, na tu kvacit kiñcid upanayanty apanayanti vā. vākyam api vyabhicāradarśanān nārthe[493]pramāṇam. ataḥ kathaṃ tat sādhanaṃ bhavet. vaktrabhiprāya eva tu pratibandhabalāt śabdair bodhyate. tathāhuḥ -- na tv etebhyo 'rthasiddhis teṣāṃ tatra pratibandhāsiddheḥ vaktrabhiprāyaṃ tu sūcayeyur iti. ato yad buddhādivacasāṃ kāryaṃ pratipādyam uktaṃ, tatra teṣāṃ samyaktvam evāvyabhicārāt. arthe tu teṣāṃ vyāpāro neṣyata eva. ato na kiñcid vedavākyānāṃ mithyātve kāraṇam[494]astīti pūrvatra pratipāditam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्थरचनायत्त इत्यादिना यत् प्रतिबन्धबलेन वाक्याद् वक्तृज्ञानानुमानम् उक्तं तद् दर्शयतीति यदि च यत्र पुंवाक्यं व्याप्रियते वक्तृज्ञाने तदतिरिक्ते ऽर्थ एव दृष्टान्ततयोच्यते, ततः सिद्धसाधनम् इत्य् आह -- स्वव्यापारेति। स्वविषयातिरेकेण वेदानाम् अपि मिथ्यात्वम् इष्यते। पूर्वपक्षार्थे मृषात्वाभ्युपगमाद् इति

padārtharacanāyatta ityādinā yat pratibandhabalena vākyād vaktṛjñānānumānam uktaṃ tad darśayatīti yadi ca yatra puṃvākyaṃ vyāpriyate vaktṛjñāne tadatirikte 'rtha eva dṛṣṭāntatayocyate, tataḥ siddhasādhanam ity āha -- svavyāpāreti. svaviṣayātirekeṇa vedānām api mithyātvam iṣyate. pūrvapakṣārthe mṛṣātvābhyupagamād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापरं भाष्यं - ननु सामान्यतो दृष्टम् अनुमानं भविष्यति, पुरुषवचनं वितथम् उपलभ्य वचनसामान्याद् वेदवचनं मिथ्येत्य् अनुमीयते इति। तस्याभिप्रायम् आह -- अज्ञात्वेति दृष्टमन्तेन। वाक्यत्वं मिथ्यात्वे न प्रयोजकम् इति यो ऽयम् अभिप्रायो भाष्यकारस्य, तम् अज्ञात्वाप्तानाप्तवाक्ययोः सम्यङ्मिथ्यात्वहेतुदोषसदसद्भावयोर् उक्तिमात्रं भाष्यकारेण कृतम् इति ज्ञानात् परः पूर्वपक्षवादी ननु सामान्यतो दृष्टम् इत्याद्य् अब्रवीत्। अतो नैवं चोदनीयं कथं हेतोर् अप्रयोजकत्व उक्ते पुनस् तेनैव हेतुना प्रत्यवस्थानम् इति। १,१५१ अगृहीताभिप्रायस्य परिचोदनात्। एवं हि मन्यते -- भवतु यथातथा वा पुरुषवचसां मिथ्यात्वम्, एवम् अपि प्रतिबन्धसिद्धेर् हेतुर् गमक एवेति कृतकाकृतकवाक्ययोः सामान्यतोदृष्टम् इत्य् अन्वय इति। अत्र परिहारभाष्यं न, अन्यत्वाद् इति, तदाक्षिपति -- नान्यत्वाद् इति। कथम् अदूषणम् अत आह -- एतस्माद् इति। वेदवाक्यमिथ्यात्वे साध्ये पुंवाक्यं दृष्टान्त उक्तः। तत्र किम् अयं दोषः यद् अन्यत्वं नाम, प्रत्युत गुण एवायम्। अन्यत्वाद् एव हि दृष्टान्तो भवति। अनन्त्यत्वे साध्यसमत्वापत्तेः। न हि पक्ष एव सपक्षो भवति। पक्षस्य साध्यत्वात्, सपक्षस्य सिद्धत्वात्। सिद्धसाध्ययोश्[४९५]चैकत्वविरोधाद् इति

atrāparaṃ bhāṣyaṃ - nanu sāmānyato dṛṣṭam anumānaṃ bhaviṣyati, puruṣavacanaṃ vitatham upalabhya vacanasāmānyād vedavacanaṃ mithyety anumīyate iti. tasyābhiprāyam āha -- ajñātveti dṛṣṭamantena. vākyatvaṃ mithyātve na prayojakam iti yo 'yam abhiprāyo bhāṣyakārasya, tam ajñātvāptānāptavākyayoḥ samyaṅmithyātvahetudoṣasadasadbhāvayor uktimātraṃ bhāṣyakāreṇa kṛtam iti jñānāt paraḥ pūrvapakṣavādī nanu sāmānyato dṛṣṭam ityādy abravīt. ato naivaṃ codanīyaṃ kathaṃ hetor aprayojakatva ukte punas tenaiva hetunā pratyavasthānam iti. 1,151 agṛhītābhiprāyasya paricodanāt. evaṃ hi manyate -- bhavatu yathātathā vā puruṣavacasāṃ mithyātvam, evam api pratibandhasiddher hetur gamaka eveti kṛtakākṛtakavākyayoḥ sāmānyatodṛṣṭam ity anvaya iti. atra parihārabhāṣyaṃ na, anyatvād iti, tadākṣipati -- nānyatvād iti. katham adūṣaṇam ata āha -- etasmād iti. vedavākyamithyātve sādhye puṃvākyaṃ dṛṣṭānta uktaḥ. tatra kim ayaṃ doṣaḥ yad anyatvaṃ nāma, pratyuta guṇa evāyam. anyatvād eva hi dṛṣṭānto bhavati. anantyatve sādhyasamatvāpatteḥ. na hi pakṣa eva sapakṣo bhavati. pakṣasya sādhyatvāt, sapakṣasya siddhatvāt. siddhasādhyayoś[495]caikatvavirodhād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् उपेक्ष्यैव तावद् ग्रन्थव्याख्यां भाष्यकाराभिप्रायम् अभिदध्महे इत्य् आह -- तस्माद् इति। तम् एवाभिप्रायं वर्णयति -- अभ्युपेत्येति वाक्यतान्तेन। अयम् अर्थः -- परमताभिप्रायेणापिचेत्यादि भाष्ये वक्तृज्ञान एव वाक्यं प्रमाणम्, अर्थे तु न तस्य व्यापार इत्य् उक्तम्। तद् अभ्युपगच्छामः। भवतु पुंवाक्यं बाह्य एवार्थे प्रमाणं न वक्तृज्ञाने। बाह्यार्थापेक्षयैव चाप्रामाण्यवादिनो दृष्टान्तो ऽस्तु नाम। तथापि दूषणम् उच्यते -- व्यवधाने ऽपीति। यद्य् अपि ज्ञानव्यवहिते ऽर्थे ऽप्रमाणम् एव पुंवाक्यं, तथापि तद्विषयप्रामाण्याभ्युपगमेनैव ब्रूमः साधारणानैकान्तिको हेतुर् इति। सत्येष्व् अप्य् आप्तवाक्येषु वाक्यत्वस्य हेतोर् दृष्टत्वाद् इतीदम् अत्र सामान्यतोदृष्टानुमानदूषणं भाष्यकारस्य मनसि विपरिवर्तते। अनेनैवाभिप्रायेण भाष्यम् अपि गमयितव्यम् इति भावः। नन्व् १,१५२ अतीन्द्रियार्थवे सत्य् अपि वाक्यत्वाद् इति विशेषयिष्यामः। पौरुषेयवचनं सर्वम् अतीन्द्रियार्थम् अप्रमाणम् इति नानैकान्तिकत्वम् अत आह - अतीन्द्रियेति। अतीन्द्रिये ऽपि हि यदा कश्चिद् यदृच्छया अदृष्टपूर्वार्थे वाक्यं प्रणयति, यथेन्द्रो ऽस्तीत्य् एको वदति, अन्यो नास्तीति। तत्र द्वयोर् अन्यतरेण नियोगतः सत्येन भवितव्यम् इत्य् एकस्य वाक्यस्य सत्यता। न हीन्द्रसदसद्भावयोर् अन्यतरद् अपि प्रमाणान्तरेणावधारितम्। अतो ऽनाप्तवाक्यम् अपि क्वचिद् यदृच्छया प्रयुक्तम् अतीन्द्रियार्थविषयम् एव सत्यं दृष्टम् इति विशिष्टे ऽपि हेताव् अनैकान्तिकत्वम् एवेति

tasmād upekṣyaiva tāvad granthavyākhyāṃ bhāṣyakārābhiprāyam abhidadhmahe ity āha -- tasmād iti. tam evābhiprāyaṃ varṇayati -- abhyupetyeti vākyatāntena. ayam arthaḥ -- paramatābhiprāyeṇāpicetyādi bhāṣye vaktṛjñāna eva vākyaṃ pramāṇam, arthe tu na tasya vyāpāra ity uktam. tad abhyupagacchāmaḥ. bhavatu puṃvākyaṃ bāhya evārthe pramāṇaṃ na vaktṛjñāne. bāhyārthāpekṣayaiva cāprāmāṇyavādino dṛṣṭānto 'stu nāma. tathāpi dūṣaṇam ucyate -- vyavadhāne 'pīti. yady api jñānavyavahite 'rthe 'pramāṇam eva puṃvākyaṃ, tathāpi tadviṣayaprāmāṇyābhyupagamenaiva brūmaḥ sādhāraṇānaikāntiko hetur iti. satyeṣv apy āptavākyeṣu vākyatvasya hetor dṛṣṭatvād itīdam atra sāmānyatodṛṣṭānumānadūṣaṇaṃ bhāṣyakārasya manasi viparivartate. anenaivābhiprāyeṇa bhāṣyam api gamayitavyam iti bhāvaḥ. nanv 1,152 atīndriyārthave saty api vākyatvād iti viśeṣayiṣyāmaḥ. pauruṣeyavacanaṃ sarvam atīndriyārtham apramāṇam iti nānaikāntikatvam ata āha - atīndriyeti. atīndriye 'pi hi yadā kaścid yadṛcchayā adṛṣṭapūrvārthe vākyaṃ praṇayati, yathendro 'stīty eko vadati, anyo nāstīti. tatra dvayor anyatareṇa niyogataḥ satyena bhavitavyam ity ekasya vākyasya satyatā. na hīndrasadasadbhāvayor anyatarad api pramāṇāntareṇāvadhāritam. ato 'nāptavākyam api kvacid yadṛcchayā prayuktam atīndriyārthaviṣayam eva satyaṃ dṛṣṭam iti viśiṣṭe 'pi hetāv anaikāntikatvam eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं भाष्यकाराभिप्रायम् उक्त्वा तत्रैव भाष्यं योजयति -- नान्यत्वाद् इत्य् आभासोऽन्तेन। अथम् अर्थः -- यादृशं परैर् नैयायिकैः सामान्यतोदृष्टानुमानम् उक्तं, ततो ऽन्यद् इदम् अनैकान्तिकहेतुकं तदाभासम् उक्तम्। अतो ऽस्मात् सामान्यतोदृष्टाभासात् साध्यं न सिद्ध्यति इति। प्रमाणभूतात् सामान्यतोदृष्टाद् अस्य तदाभासस्यान्यत्वाद् इति भाष्यार्थ इति व्याख्यानान्तरम् आह -- विपक्षम् इति। अयम् अभिप्रायः -- वाक्यत्वहेतुर् आप्तवाक्येषु सत्येष्व् अपि दृष्ट इति विपक्षवृत्तिर् न साध्यं साधयतीति तद् एव दूषणं, योजनामात्रं तु भिद्यते। मिथ्यात्वे साध्ये विपक्षस्य सत्यत्वस्य ततो ऽन्यत्वात् तद्गामित्वाच् च हेतोर् इति भावः

evaṃ bhāṣyakārābhiprāyam uktvā tatraiva bhāṣyaṃ yojayati -- nānyatvād ity ābhāso'ntena. atham arthaḥ -- yādṛśaṃ parair naiyāyikaiḥ sāmānyatodṛṣṭānumānam uktaṃ, tato 'nyad idam anaikāntikahetukaṃ tadābhāsam uktam. ato 'smāt sāmānyatodṛṣṭābhāsāt sādhyaṃ na siddhyati iti. pramāṇabhūtāt sāmānyatodṛṣṭād asya tadābhāsasyānyatvād iti bhāṣyārtha iti vyākhyānāntaram āha -- vipakṣam iti. ayam abhiprāyaḥ -- vākyatvahetur āptavākyeṣu satyeṣv api dṛṣṭa iti vipakṣavṛttir na sādhyaṃ sādhayatīti tad eva dūṣaṇaṃ, yojanāmātraṃ tu bhidyate. mithyātve sādhye vipakṣasya satyatvasya tato 'nyatvāt tadgāmitvāc ca hetor iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा व्याचष्टे -- यद् वेति। यत् तद् वाक्यत्वस्याप्रयोजकत्वम् अपि चेत्यादि भाष्ये दर्शितं यद् अज्ञात्वा परेण सामान्यतोदृष्टानुमानम् उक्तं, तद् एव न अन्यत्वाद् इति भाष्यकारेणोद्धाटितम्। अन्यः खलु अप्रामाण्यस्य प्रयोजको हेतुर् विसंवादः, न वाक्यत्वम्। न चासौ वेदे सम्भवति, अपौरुषेयत्वात्। पुरुषाश्रयत्वाच् च शब्दे दोषाणाम्। अदुष्टकारणजनित्यस्य च ज्ञानस्य विसंवादासम्भवात्। नैतद् एवम् इति प्रत्ययविपर्यासो विसंवादः कथम् अदुष्टकारणजे भविष्यति। अन्यत्वान् मिथ्यात्वकारणस्येति भाष्यगमनिकेति १,१५३ व्याख्यानान्तरम् आह -- विषयस्येति। पूर्वं हि परमतेन साध्यानासङ्गी दृष्टान्त इत्य् उक्तम्। सैवेयं साध्यानासङ्गिता विषयान्यत्वाद् उच्यते। अन्यो हि पुंवाक्यस्य विषयो वक्त्रभिप्रायः। न च तत्र मिथ्यात्वम् अभ्यभिचारात्। पूर्वं त्व् अर्थविषयव्यापारम् उपेत्यान्यत्वम् उक्तम्। अधुना पुनः परमत एव स्थित्वा साध्यानासङ्गितोच्यत इति

anyathā vyācaṣṭe -- yad veti. yat tad vākyatvasyāprayojakatvam api cetyādi bhāṣye darśitaṃ yad ajñātvā pareṇa sāmānyatodṛṣṭānumānam uktaṃ, tad eva na anyatvād iti bhāṣyakāreṇoddhāṭitam. anyaḥ khalu aprāmāṇyasya prayojako hetur visaṃvādaḥ, na vākyatvam. na cāsau vede sambhavati, apauruṣeyatvāt. puruṣāśrayatvāc ca śabde doṣāṇām. aduṣṭakāraṇajanityasya ca jñānasya visaṃvādāsambhavāt. naitad evam iti pratyayaviparyāso visaṃvādaḥ katham aduṣṭakāraṇaje bhaviṣyati. anyatvān mithyātvakāraṇasyeti bhāṣyagamaniketi 1,153 vyākhyānāntaram āha -- viṣayasyeti. pūrvaṃ hi paramatena sādhyānāsaṅgī dṛṣṭānta ity uktam. saiveyaṃ sādhyānāsaṅgitā viṣayānyatvād ucyate. anyo hi puṃvākyasya viṣayo vaktrabhiprāyaḥ. na ca tatra mithyātvam abhyabhicārāt. pūrvaṃ tv arthaviṣayavyāpāram upetyānyatvam uktam. adhunā punaḥ paramata eva sthitvā sādhyānāsaṅgitocyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरम् अपि न ह्य् अन्यस्य वैतथ्ये ऽन्यस्यापि वैतथ्यम् इति भाष्यम्। तस्यार्थं दर्शयति -- न हीति। न ह्य् अन्यस्येत्यादिना भाष्येण नान्यस्यान्यथात्वे ऽन्यस्य मृषार्थता भवतीत्य् उच्यत इति। एतद् एव विवृणोति -- विवक्षेति। विवक्षा हि वक्तुस् तत्रायथार्थगोचरत्वान् मृषार्था। न वाक्यं, तस्य तत्प्रतिपादनमात्रेण प्रामाण्यात्। तस्याश् च ततः प्रतिबन्धबलात् सिद्धेः। अतो न वाक्यं मृषार्थम् इति[४९६]सिद्धा साध्यानासङ्गितेति। प्रथमपक्षे[४९७]पि चैवं न हीत्यादि भाष्यं व्याख्यातव्यम्। नान्यस्यानाप्तवाक्यस्य मृषार्थत्वे ऽन्यस्याप्तवाक्यस्यापि तद् भवतीति। सत्ये विपक्षे पुंवाक्यत्वस्य भावाद् अनैकान्तिको हेतुर् इति। एवम् एव द्वितीये तृतीये च विसंवादस्य वैतथ्ये साध्ये ऽन्यस्य वाक्यत्वस्य वैतथ्यं साध्यं न सम्भवतीति व्याख्येयम्। चतुर्थे तु वार्त्तिकस्था व्याख्येति

aparam api na hy anyasya vaitathye 'nyasyāpi vaitathyam iti bhāṣyam. tasyārthaṃ darśayati -- na hīti. na hy anyasyetyādinā bhāṣyeṇa nānyasyānyathātve 'nyasya mṛṣārthatā bhavatīty ucyata iti. etad eva vivṛṇoti -- vivakṣeti. vivakṣā hi vaktus tatrāyathārthagocaratvān mṛṣārthā. na vākyaṃ, tasya tatpratipādanamātreṇa prāmāṇyāt. tasyāś ca tataḥ pratibandhabalāt siddheḥ. ato na vākyaṃ mṛṣārtham iti[496]siddhā sādhyānāsaṅgiteti. prathamapakṣe[497]pi caivaṃ na hītyādi bhāṣyaṃ vyākhyātavyam. nānyasyānāptavākyasya mṛṣārthatve 'nyasyāptavākyasyāpi tad bhavatīti. satye vipakṣe puṃvākyatvasya bhāvād anaikāntiko hetur iti. evam eva dvitīye tṛtīye ca visaṃvādasya vaitathye sādhye 'nyasya vākyatvasya vaitathyaṃ sādhyaṃ na sambhavatīti vyākhyeyam. caturthe tu vārttikasthā vyākhyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च न हि देवदत्तस्य श्यामत्त्व इत्यादि भाष्यं, तस्याभिप्रायम् आह -- श्यामत्व इति। यथा श्यामत्वे साध्ये पुंस्त्वम् अनैकान्तिकं गौरादिष्व् अभावाद्, एवं वाक्यत्वम् अपि सत्याप्तवाक्यस्य साधारणम् इति साधारण्यप्रदर्शनार्थं वेदं निदर्शनम् इति। अन्ये तु दुष्टसाधनप्रयोगे दुष्टम् एवोत्तरं देयम् इति मन्वाना विकल्पसमा नाम जातिर् इयं भाष्यकारेण नान्यत्वाद् इत्य् उक्तम् १,१५४ इत्य् आहुर् इत्य् आह -- परोक्तेर् इति। धर्मान्तरविकल्पनात् साध्यधर्मविकल्पापादनं विकल्पसमा। सा चैवं दर्शनीया -- वाक्यम् एव किञ्चित् पुरुषवाक्याद् अन्यद् दृष्टं यथा वेदवाक्यम्। किञ्चिद् अनन्यद् यथा तद् एव। एवम् अन्यानन्यत्वयोर् अपि विकल्पनात्[४९८]सत्यमिथ्यात्वयोर् अपि वाक्यत्वाविशेषे विकल्पो भविष्यतीति नावश्यं वाक्यत्वान् मिथ्यात्वं सिध्यतीति। इयं च वाच्यानुक्तीतरोक्तिजनिग्रहस्थानद्वयापत्तेर् अवाच्यैव परमतेनोपन्यस्तेति[४९९]वेदितव्यं विकल्पसमम् उत्तरम् इति

anyac ca na hi devadattasya śyāmattva ityādi bhāṣyaṃ, tasyābhiprāyam āha -- śyāmatva iti. yathā śyāmatve sādhye puṃstvam anaikāntikaṃ gaurādiṣv abhāvād, evaṃ vākyatvam api satyāptavākyasya sādhāraṇam iti sādhāraṇyapradarśanārthaṃ vedaṃ nidarśanam iti. anye tu duṣṭasādhanaprayoge duṣṭam evottaraṃ deyam iti manvānā vikalpasamā nāma jātir iyaṃ bhāṣyakāreṇa nānyatvād ity uktam 1,154 ity āhur ity āha -- parokter iti. dharmāntaravikalpanāt sādhyadharmavikalpāpādanaṃ vikalpasamā. sā caivaṃ darśanīyā -- vākyam eva kiñcit puruṣavākyād anyad dṛṣṭaṃ yathā vedavākyam. kiñcid ananyad yathā tad eva. evam anyānanyatvayor api vikalpanāt[498]satyamithyātvayor api vākyatvāviśeṣe vikalpo bhaviṣyatīti nāvaśyaṃ vākyatvān mithyātvaṃ sidhyatīti. iyaṃ ca vācyānuktītaroktijanigrahasthānadvayāpatter avācyaiva paramatenopanyasteti[499]veditavyaṃ vikalpasamam uttaram iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावन् नान्यत्वाद् इति दूषणोक्तिर् इयम् इत्य् उक्तम्। इदानीं साधन वचनम् एवेदम् इति व्याख्यानान्तरम् आह -- यद् वेति। परेण हि मिथ्यात्वे साधिते सिद्धान्ती हेत्वन्तरेण सयत्वं साधयति। प्रमाणम् अनुमानम्। तदुपरिष्टाद् वक्ष्यत इति। कीदृशं पुनस् तत् प्रमाणम् इत्य् आह -- विरुद्धेति। यदि तुल्यबलत्वं, विरुद्धाव्यभिचारी नाम संशयहेतुः। अथ सिद्धान्तहेतुर् बलीयान्, ततो ऽनुमानबाधः। इह चानुमानबाध एव, सत्यत्वहेतोर्[५००]बलीयस्त्वाद् अन्यत्वाद् असत्यत्वहेतूनाम् इति भाष्यार्थ इति

evaṃ tāvan nānyatvād iti dūṣaṇoktir iyam ity uktam. idānīṃ sādhana vacanam evedam iti vyākhyānāntaram āha -- yad veti. pareṇa hi mithyātve sādhite siddhāntī hetvantareṇa sayatvaṃ sādhayati. pramāṇam anumānam. tadupariṣṭād vakṣyata iti. kīdṛśaṃ punas tat pramāṇam ity āha -- viruddheti. yadi tulyabalatvaṃ, viruddhāvyabhicārī nāma saṃśayahetuḥ. atha siddhāntahetur balīyān, tato 'numānabādhaḥ. iha cānumānabādha eva, satyatvahetor[500]balīyastvād anyatvād asatyatvahetūnām iti bhāṣyārtha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एव[५०१]सत्यत्वे प्रमाणम् उपन्यस्यति -- चोदनेति। इदं चैकान्तिकहेतुकम् अनुमानं सामान्यतोदृष्टाद् अनैकान्तिकहेतुकाद् बलवत्। अनैकान्तिकता च केवलस्य सविशेषणस्य च हेतोर् उक्तैव। अतो ऽनेनैव बलवता मिथ्यात्वानुमानं बाध्यत इति

tad eva[501]satyatve pramāṇam upanyasyati -- codaneti. idaṃ caikāntikahetukam anumānaṃ sāmānyatodṛṣṭād anaikāntikahetukād balavat. anaikāntikatā ca kevalasya saviśeṣaṇasya ca hetor uktaiva. ato 'nenaiva balavatā mithyātvānumānaṃ bādhyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्न् एव साध्ये ऽपरम् अपि हेतुद्वयम् आप्तोक्तिनिदर्शनेनैव दर्शयति -- तथेति। देशकालादिभेदादौ बाधवर्जनाद् इत्य् अन्वयः। अत्र च १,१५५ बाधवर्जनाद् इति हेतोर् लिङ्गाक्षबुद्ध्योर् अपि दृष्टान्तता सम्भवत्य् एव। साधारण्येन त्वाप्तोक्तिप्रत्ययो निदर्शित इति

asminn eva sādhye 'param api hetudvayam āptoktinidarśanenaiva darśayati -- tatheti. deśakālādibhedādau bādhavarjanād ity anvayaḥ. atra ca 1,155 bādhavarjanād iti hetor liṅgākṣabuddhyor api dṛṣṭāntatā sambhavaty eva. sādhāraṇyena tvāptoktipratyayo nidarśita iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाष्यव्याख्याविकल्पाश् च षोढाद्यग्रन्थवत् कृताः । इति

bhāṣyavyākhyāvikalpāś ca ṣoḍhādyagranthavat kṛtāḥ | iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापरं सामान्यतोदृष्टस्यागमबाधप्रदर्शनार्थं भाष्यम् अपि च पुरुषवचनसाधर्म्याद् वेदवचनं मिथ्येत्य् अनुमानं, प्रत्यक्षस् तु वेदवचने प्रत्ययः इति। तद् यदि वाक्यगोचरप्रत्ययाभिप्रायं, तद् अयुक्तम्। अनाप्तवाक्ये ऽपि समानत्वात्। तत्स्वरूपप्रत्ययो ऽपि प्रत्यक्ष एव। न च[५०३]तन्मिथ्या। अर्थस् तु वेदवाक्यानाम् अतीन्द्रिय इति प्रत्यक्षसूत्रे वक्ष्यते। अतो नार्थाभिप्रायम् इदम्। अथ प्रत्ययस्वरूपाभिप्रायेण प्रत्यक्षतोच्यते, साप्य् अयुक्ता। शून्यवादे तस्याप्य् अनुमेयताया वक्ष्यमाणत्वात्। अतो व्याख्येयम्, अत आह -- प्रत्यक्ष इति। अयम् अभिप्रायः -- मुख्यप्रत्यक्षत्वासम्भवाद् गौणः प्रत्यक्षशब्दः। दृढं हि प्रत्यक्षं प्रथमं च स्वतःप्रमाणं परतो विसंवादाद् अप्रमाणम्। एतच् चतुष्टयान्यतम् अगुणविवक्षया प्रत्यक्षशब्द आगमिक एव प्रत्यये प्रत्युक्तः। सो ऽपि दृढः, संशयविपर्ययाभावात्। श्रीघ्रभावी च, मिथ्यात्वानुमानाद् दृष्टान्ताद्यपेक्षाविरहात्। उत्पन्नस्य चानुमानेन मिथ्यात्वसाधनात्। प्रामाण्याप्रामाण्ययोः स्वपराश्रयत्वं सर्वप्रमाणानां साधितम्। अतः प्रत्यक्षतुल्यो ऽयम् प्रत्ययः कथम् अन्यथा भवति। तद्[५०४]एतद् विपरीतार्थप्रतिज्ञानम्[५०५]अनेन विरुध्यत इति। १,१५६ न चेह वेदप्रामाण्यम् अस्माकम् असिद्धम् इति प्रत्यवस्थातुं शक्यम्। नास्तिकानाम् अपि तच्छ्रवणे असन्दिग्धाविपर्यस्तज्ञानजन्मनो ऽविशेषान् नित्यागमजनितायाश् च संविदो दुष्टकारणजनितत्वासम्भवात्। पौरुषेयागमवादिभिस् त्व् आत्मात्मनैव बद्ध्वा समर्पित इति न ते परेषां मिथ्यात्वं साधयताम् आगमविरोधम् उद्भावयितुम् उत्सहन्ते। पुरुषाश्रयदोषाशङ्कया स्वागमानां[५०६]दूषितत्वात्। सर्वं चेदं भाष्योक्तम् एव वार्त्तिककृता प्राग् एवोद्ग्राहितं चोदनार्थान्यथाभावम् इत्यादिनेत्य् अनुसन्धातव्यम् इति

atrāparaṃ sāmānyatodṛṣṭasyāgamabādhapradarśanārthaṃ bhāṣyam api ca puruṣavacanasādharmyād vedavacanaṃ mithyety anumānaṃ, pratyakṣas tu vedavacane pratyayaḥ iti. tad yadi vākyagocarapratyayābhiprāyaṃ, tad ayuktam. anāptavākye 'pi samānatvāt. tatsvarūpapratyayo 'pi pratyakṣa eva. na ca[503]tanmithyā. arthas tu vedavākyānām atīndriya iti pratyakṣasūtre vakṣyate. ato nārthābhiprāyam idam. atha pratyayasvarūpābhiprāyeṇa pratyakṣatocyate, sāpy ayuktā. śūnyavāde tasyāpy anumeyatāyā vakṣyamāṇatvāt. ato vyākhyeyam, ata āha -- pratyakṣa iti. ayam abhiprāyaḥ -- mukhyapratyakṣatvāsambhavād gauṇaḥ pratyakṣaśabdaḥ. dṛḍhaṃ hi pratyakṣaṃ prathamaṃ ca svataḥpramāṇaṃ parato visaṃvādād apramāṇam. etac catuṣṭayānyatam aguṇavivakṣayā pratyakṣaśabda āgamika eva pratyaye pratyuktaḥ. so 'pi dṛḍhaḥ, saṃśayaviparyayābhāvāt. śrīghrabhāvī ca, mithyātvānumānād dṛṣṭāntādyapekṣāvirahāt. utpannasya cānumānena mithyātvasādhanāt. prāmāṇyāprāmāṇyayoḥ svaparāśrayatvaṃ sarvapramāṇānāṃ sādhitam. ataḥ pratyakṣatulyo 'yam pratyayaḥ katham anyathā bhavati. tad[504]etad viparītārthapratijñānam[505]anena virudhyata iti. 1,156 na ceha vedaprāmāṇyam asmākam asiddham iti pratyavasthātuṃ śakyam. nāstikānām api tacchravaṇe asandigdhāviparyastajñānajanmano 'viśeṣān nityāgamajanitāyāś ca saṃvido duṣṭakāraṇajanitatvāsambhavāt. pauruṣeyāgamavādibhis tv ātmātmanaiva baddhvā samarpita iti na te pareṣāṃ mithyātvaṃ sādhayatām āgamavirodham udbhāvayitum utsahante. puruṣāśrayadoṣāśaṅkayā svāgamānāṃ[506]dūṣitatvāt. sarvaṃ cedaṃ bhāṣyoktam eva vārttikakṛtā prāg evodgrāhitaṃ codanārthānyathābhāvam ityādinety anusandhātavyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुख्य एव वा प्रत्यक्षशब्दो व्याख्येय इत्य् आह -- ज्ञानाभावश् चेति। एवं मिथ्यात्ववादी वक्तव्यः -- त्रेधा खलु मिथ्यात्वम्। इह च न तावत् संशयविपर्ययौ स्त इति भाष्य एवोक्तम्। तद् यदि ज्ञानाभाव एव मिथ्यात्वं साध्यते, तत्र ते प्रत्यक्षविरोधः। प्रत्यक्षम् एव हि भवत्सिद्धान्ते ज्ञानम्। यदि[५०७]कामम् अस्यैव श्रोत्रियस्य तदनुमेयं[५०८]तत्त्वं, प्रत्यक्षम् एव वेदवाक्यश्रवणाद् उत्पन्नं ज्ञानं विलोकयमानः कथं तदभावात्मकं मिथ्यात्वमत्थ इति

mukhya eva vā pratyakṣaśabdo vyākhyeya ity āha -- jñānābhāvaś ceti. evaṃ mithyātvavādī vaktavyaḥ -- tredhā khalu mithyātvam. iha ca na tāvat saṃśayaviparyayau sta iti bhāṣya evoktam. tad yadi jñānābhāva eva mithyātvaṃ sādhyate, tatra te pratyakṣavirodhaḥ. pratyakṣam eva hi bhavatsiddhānte jñānam. yadi[507]kāmam asyaiva śrotriyasya tadanumeyaṃ[508]tattvaṃ, pratyakṣam eva vedavākyaśravaṇād utpannaṃ jñānaṃ vilokayamānaḥ kathaṃ tadabhāvātmakaṃ mithyātvamattha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावदागमविरोधो ऽनेन भाष्येणोक्त इति व्याख्यातम्। इदानीम् अस्यैव तात्पर्यान्तरं दर्शयति -- यथैवेति। अयम् अर्थः -- एतद् अनेन भाष्येणोच्यते पुंवाक्यसाधर्म्याद् भवान् मिथ्यात्वं साधयति। तद् यथैवैतन् मिथ्यात्वं दृष्टं, तथैव वेदवाक्येनापि मिथ्या भवितवयम्। तच् च बाधकाधीनं मिथ्यात्वं दृष्टम् इति वेदे ऽपि तथैव भवेत्। न च तथा सम्भवतीति साधितम् एव। अतः प्रत्यक्षो[५०९]हि दृढो वेदवचने प्रत्ययः। नासौ क्वचिद् बाध्यते। अतो विशेषविरुद्धो हेतुर् इति

evaṃ tāvadāgamavirodho 'nena bhāṣyeṇokta iti vyākhyātam. idānīm asyaiva tātparyāntaraṃ darśayati -- yathaiveti. ayam arthaḥ -- etad anena bhāṣyeṇocyate puṃvākyasādharmyād bhavān mithyātvaṃ sādhayati. tad yathaivaitan mithyātvaṃ dṛṣṭaṃ, tathaiva vedavākyenāpi mithyā bhavitavayam. tac ca bādhakādhīnaṃ mithyātvaṃ dṛṣṭam iti vede 'pi tathaiva bhavet. na ca tathā sambhavatīti sādhitam eva. ataḥ pratyakṣo[509]hi dṛḍho vedavacane pratyayaḥ. nāsau kvacid bādhyate. ato viśeṣaviruddho hetur iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१५७ एवं चोदनालक्षणत्वम् उपपाद्य भाष्यकारेणोपसंहृतं तस्माच् चोदनालक्षणः श्रेयस्करः इति। अत्र च यथासूत्रम् एव निगन्तव्ये श्रेयस्करपदप्रयोगे ऽभिप्रायम् आह -- धर्म इति। धर्मपदार्थम् एव व्याख्यातुं श्रेयस्करशब्दः प्रयुक्तः। तत्प्रयोगे हि चोद्यपरिहारक्रमेण श्रेयस्करो धर्म इत्य् आवेदितं भवतीति

1,157 evaṃ codanālakṣaṇatvam upapādya bhāṣyakāreṇopasaṃhṛtaṃ tasmāc codanālakṣaṇaḥ śreyaskaraḥ iti. atra ca yathāsūtram eva nigantavye śreyaskarapadaprayoge 'bhiprāyam āha -- dharma iti. dharmapadārtham eva vyākhyātuṃ śreyaskaraśabdaḥ prayuktaḥ. tatprayoge hi codyaparihārakrameṇa śreyaskaro dharma ity āveditaṃ bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भाष्यकारेण एवं तर्हि श्रेयस्करो जिज्ञासितव्यः इति परिचोदनापूर्वम् उक्तं य एव श्रेयस्करः स एव धर्मशब्देनोच्यते इति। तत्र कस्यानेन प्रकारेण धर्मतोक्तेति न ज्ञायते। अतस् तद्विवेकार्थम् आह -- श्रेय इति। श्रेयश्शब्दो ऽयं पुरुषप्रीतौ प्रसिद्धः। तत्कारणानि च द्रव्यगुणकर्माणि चोदनासामर्थ्याद् अवगम्यन्ते। अतस् तेष्व् एव श्रेयस्करतया धर्मता भाष्यकारेणोक्तेति

atra bhāṣyakāreṇa evaṃ tarhi śreyaskaro jijñāsitavyaḥ iti paricodanāpūrvam uktaṃ ya eva śreyaskaraḥ sa eva dharmaśabdenocyate iti. tatra kasyānena prakāreṇa dharmatokteti na jñāyate. atas tadvivekārtham āha -- śreya iti. śreyaśśabdo 'yaṃ puruṣaprītau prasiddhaḥ. tatkāraṇāni ca dravyaguṇakarmāṇi codanāsāmarthyād avagamyante. atas teṣv eva śreyaskaratayā dharmatā bhāṣyakāreṇokteti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मापूर्वविशिष्टं चेद् धर्म इत्य् अभिधीयते । विशेष्यं नाभिधां गच्छेत् क्षीणशक्तिर् विशेषणे ॥ इति। तद् इदं फलविशिष्टाभिधाने ऽपि समानम्। स्यान् मतं विधेयो धर्मपदार्थ इति। तन् न। एवं सति विधेर् अत्यन्तप्रत्यासन्ना भावनैव विधेयतया धर्मशब्दवाच्यताम् अश्नुवीत। सा हि त्र्यंशा विधीयते इति सिद्धान्तः। तद्वरम् अपूर्वम् एव धर्मपदवाच्यं तदन्वयव्यतिरेकानुविधानाद् धर्मपदस्य। तथा हि फलकाले ऽसत्य् अपि कर्मणि अपूर्वसत्तयैव धर्मवान् अयम् इत्य् उपचरन्तो दृश्यन्ते। सत्स्व् अपि यागादिषु वैगुण्याद् अलब्धापूर्वनिष्पत्तिषु न धर्मपदं प्रयुञ्जाना दृश्यन्ते। अतो वक्तव्यो धर्मपदार्थः। १,१५९ स उच्यते -- धर्मशब्दो ऽयं पाचकादिवत् सभाग एव धृतिसाधने वर्तते। धृतिश् च प्रीतिपर्यायः। अयं च यथोपदिष्टानुगतपृषोदरादिमध्ये पठितः प्रकृतिप्रत्ययविभागेनोहितव्यः। तद् इह धृञा धृतिः,[५१३]मनिन्प्रत्ययेन च तत्साधनम् अभिधीयते। न चैवमाहारविहारादौ प्रसङ्गः। पङ्कजादिवद् योगरूढ्यभ्युपगमात् चोदनालक्षणश्रेयस्करमात्राभिधानात्। न च योगनिरपेक्षा समुदायशक्तिः, येन विशेषणमात्रे प्रसङ्गो भवेत्। न च भावनायां प्रसङ्गः, तस्या अतत्साधनत्वाद्, यागादीनाम् एव श्रेयस्साधनत्वस्य चोदनाप्रमाणकत्वात्। केवलरूढ्यभ्युपगमेनैवोपाधिद्वयस्याभिधानम् एष्टव्यम्। प्रतीतिसाधनत्वस्य विहितत्वस्य च प्रीतिसाधने विहिते च धर्मपदोपचारात्। प्रायिकं चैवाखण्डस्य विशेषणमात्राभिधानम्। असत्यां तु गतौ सर्वाभिधानम् एव। तुल्यवच् चेह धर्मपदात् प्रीतिस् तत्साधनं च विहितम् अवगम्यते इति किं न शब्देनोच्यते। यद् एतद् अपि रूपम् अदृश्यम् इत्य् उक्तम्। तन् न, वेदाद् अवगमात्। अभ्युदयसाधनं याग इत्य् एतावद् एव विदितवन्तो ऽपूर्वम् अगणयित्वैव यागादिकर्तृषु धार्मिकशब्दम् उपचरन्तो दृश्यन्ते। अतस् ताद्रूप्यमात्रेणैव ते धर्मा इति निश्चीयन्ते। अतः सिद्धम् अभ्युदयसाधनं विहितं धर्मपदार्थ इति। यत् तूक्तं विगुणे प्रयोगाभावान् न यागादिर् धर्म इति। तन् न। तथाविधस्याभ्युदयसाधनत्वाभावात् तस्य चाधर्मत्वात् कथं तत्र धर्मशब्दः प्रयुज्यते। फलकाले तु धर्मपदप्रयोगो ऽभ्युदयसाधनाभिप्राय एव। अस्ति हि तत् तदानीम् अपि। शक्तिरूपेणाध्रियमाणम् अपि स्वरूपेण। यथा चापूर्वं न धर्मपदवाच्यं तथा वक्ष्यत एवेति

karmāpūrvaviśiṣṭaṃ ced dharma ity abhidhīyate | viśeṣyaṃ nābhidhāṃ gacchet kṣīṇaśaktir viśeṣaṇe || iti. tad idaṃ phalaviśiṣṭābhidhāne 'pi samānam. syān mataṃ vidheyo dharmapadārtha iti. tan na. evaṃ sati vidher atyantapratyāsannā bhāvanaiva vidheyatayā dharmaśabdavācyatām aśnuvīta. sā hi tryaṃśā vidhīyate iti siddhāntaḥ. tadvaram apūrvam eva dharmapadavācyaṃ tadanvayavyatirekānuvidhānād dharmapadasya. tathā hi phalakāle 'saty api karmaṇi apūrvasattayaiva dharmavān ayam ity upacaranto dṛśyante. satsv api yāgādiṣu vaiguṇyād alabdhāpūrvaniṣpattiṣu na dharmapadaṃ prayuñjānā dṛśyante. ato vaktavyo dharmapadārthaḥ. 1,159 sa ucyate -- dharmaśabdo 'yaṃ pācakādivat sabhāga eva dhṛtisādhane vartate. dhṛtiś ca prītiparyāyaḥ. ayaṃ ca yathopadiṣṭānugatapṛṣodarādimadhye paṭhitaḥ prakṛtipratyayavibhāgenohitavyaḥ. tad iha dhṛñā dhṛtiḥ,[513]maninpratyayena ca tatsādhanam abhidhīyate. na caivamāhāravihārādau prasaṅgaḥ. paṅkajādivad yogarūḍhyabhyupagamāt codanālakṣaṇaśreyaskaramātrābhidhānāt. na ca yoganirapekṣā samudāyaśaktiḥ, yena viśeṣaṇamātre prasaṅgo bhavet. na ca bhāvanāyāṃ prasaṅgaḥ, tasyā atatsādhanatvād, yāgādīnām eva śreyassādhanatvasya codanāpramāṇakatvāt. kevalarūḍhyabhyupagamenaivopādhidvayasyābhidhānam eṣṭavyam. pratītisādhanatvasya vihitatvasya ca prītisādhane vihite ca dharmapadopacārāt. prāyikaṃ caivākhaṇḍasya viśeṣaṇamātrābhidhānam. asatyāṃ tu gatau sarvābhidhānam eva. tulyavac ceha dharmapadāt prītis tatsādhanaṃ ca vihitam avagamyate iti kiṃ na śabdenocyate. yad etad api rūpam adṛśyam ity uktam. tan na, vedād avagamāt. abhyudayasādhanaṃ yāga ity etāvad eva viditavanto 'pūrvam agaṇayitvaiva yāgādikartṛṣu dhārmikaśabdam upacaranto dṛśyante. atas tādrūpyamātreṇaiva te dharmā iti niścīyante. ataḥ siddham abhyudayasādhanaṃ vihitaṃ dharmapadārtha iti. yat tūktaṃ viguṇe prayogābhāvān na yāgādir dharma iti. tan na. tathāvidhasyābhyudayasādhanatvābhāvāt tasya cādharmatvāt kathaṃ tatra dharmaśabdaḥ prayujyate. phalakāle tu dharmapadaprayogo 'bhyudayasādhanābhiprāya eva. asti hi tat tadānīm api. śaktirūpeṇādhriyamāṇam api svarūpeṇa. yathā cāpūrvaṃ na dharmapadavācyaṃ tathā vakṣyata eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावल्लौकिकप्रयोगानुसारेण[५१४]यागादयो धर्मा इत्य् उक्तम्। अपि च येयं पश्वादिषु धर्मफलत्वप्रसिद्धिः तयापि यागादीनाम् एव धर्मत्वम् अवगम्यत इत्य् आह -- पश्वादीनीति। अयम् अर्थः -- पश्वादीनि तावद् धर्मफलतया प्रसिद्धानि। अतो यस्यैव तानि[५१५]फलानि स एव धर्म इति भवति मतिः। चित्रादिफलतया चैतानि शास्त्राद् अवगतानीति चित्रादयो धर्मा इति उपसंहरति -- तस्माद् इति। न केवलं लोके। वेदे ऽपि यागादिष्व् एव धर्मपदप्रसिद्धिर् १,१६० इति दर्शयता भाष्यकारेण दर्शितं यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवाः। तानि धर्माणीति। तद् दर्शयति -- धर्माणीति। अस्याम् अपि श्रुतौ यज्ञसमानाधिकरणो धर्मशब्द इति तद्वचनो निश्चीयत इति। कथं पुनर् विलिङ्गो विसङ्ख्यश् च धर्मशब्दः यज्ञसमानाधिकरणतया निर्दिश्यते। तत्सामानाधिकरण्ये हि स धर्म इति भवेत्। एकस्यैव यज्ञस्य प्रकृतत्वात्, पुल्लिङ्गत्वाच् च तस्य, अत आह -- लिङ्गेति। समुज्झितलिङ्गसङ्ख्याविशेषो धर्मशब्द एवात्र भाष्यकृता दर्शितः। तद्वृत्तस्य प्रकृतग्राहित्वात्, अन्यस्य चाप्रकरणान् निश्चीयते यज्ञसमानाधिकरणो धर्मशब्द इति। लिङ्गसंख्ययोश् च छान्दसो व्यत्यय इति भावः। आद्यश् चात्र यज्ञशब्दो यज्ञसाधनलक्षणार्थः। इतरः श्रुत्यर्थ इति

evaṃ tāvallaukikaprayogānusāreṇa[514]yāgādayo dharmā ity uktam. api ca yeyaṃ paśvādiṣu dharmaphalatvaprasiddhiḥ tayāpi yāgādīnām eva dharmatvam avagamyata ity āha -- paśvādīnīti. ayam arthaḥ -- paśvādīni tāvad dharmaphalatayā prasiddhāni. ato yasyaiva tāni[515]phalāni sa eva dharma iti bhavati matiḥ. citrādiphalatayā caitāni śāstrād avagatānīti citrādayo dharmā iti upasaṃharati -- tasmād iti. na kevalaṃ loke. vede 'pi yāgādiṣv eva dharmapadaprasiddhir 1,160 iti darśayatā bhāṣyakāreṇa darśitaṃ yajñena yajñam ayajanta devāḥ. tāni dharmāṇīti. tad darśayati -- dharmāṇīti. asyām api śrutau yajñasamānādhikaraṇo dharmaśabda iti tadvacano niścīyata iti. kathaṃ punar viliṅgo visaṅkhyaś ca dharmaśabdaḥ yajñasamānādhikaraṇatayā nirdiśyate. tatsāmānādhikaraṇye hi sa dharma iti bhavet. ekasyaiva yajñasya prakṛtatvāt, pulliṅgatvāc ca tasya, ata āha -- liṅgeti. samujjhitaliṅgasaṅkhyāviśeṣo dharmaśabda evātra bhāṣyakṛtā darśitaḥ. tadvṛttasya prakṛtagrāhitvāt, anyasya cāprakaraṇān niścīyate yajñasamānādhikaraṇo dharmaśabda iti. liṅgasaṃkhyayoś ca chāndaso vyatyaya iti bhāvaḥ. ādyaś cātra yajñaśabdo yajñasādhanalakṣaṇārthaḥ. itaraḥ śrutyartha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावद् भाष्यकारानुसारेण धर्मपदार्थो व्याख्यातः। मतान्तराणीदानीम् उपन्यस्य निरस्यति -- अन्तःकरणेति न दृष्टोऽन्तेन। साङ्ख्या ह्य् अन्तःकरणस्य मनसो वृत्तिविशेषं धर्मम् आश्रिताः। शाक्यास् तु चित्तस्यैव चित्तान्तरेण[५१६]भावितां शुभां वासनाम्। आर्हतास् तु कार्यारम्भकान् सूक्ष्मान् मूर्तिमतः पुद्गलान् धर्मम् आहुः। पुद्गलशब्दस् त्व् आर्हतैस् तेष्व् एव परिभाषितः। वैशेषिकास् त्व् आत्मनो विशेषगुणा धर्मा इति प्रतिपन्नाः। मीमांसकैकदेशिनस् त्व् अपूर्वजन्मन्य् एव धर्मशब्दम् उपचरन्ति। वर्णितश् च तेषाम् अभिप्रायः। अपूर्वजन्मनीति चापूर्वशब्दनिर्वचनम्। न पूर्वं जन्मास्येत्य् अर्थः। तद् धि न कर्मणः पूर्वं जायत एव, कृते कर्मणि तन्निष्पत्तेः। एतेषु सर्वेषु च लोके धर्मशब्दप्रयोगो न दृष्टः। लौकिकश् च प्रयोगः शब्दाद् अर्थावधारणे मूलम्। अतो न ते धर्माः। कथं पुनर् अन्तःकरणवृत्तेर् धर्मत्वं निराक्रियते। मीमांसकैर् अपि तद्धर्मत्वम् इष्यत एव। यागाद्यनीक्षणादिसङ्कल्पानां मानसानाम् एव धर्मत्वाभ्युपगमात्। १,१६१ नैवम्। न मानसाः सङ्कल्पाः, आत्मकर्तृकत्वाद् उपनिषत्सु तथा दर्शनात्। श्रूयते हि -- य आत्मा अपहतपाप्मा विरजो विमृत्युर् विशोको विजिघत्सो ऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः इति। तथा स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पाद् एवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्तीति। कृद्योगलक्षणा कर्तरि षष्ठी आत्मकर्तृकतां सङ्कल्पस्य दर्शयतीति न मनोवृत्तेर् धर्मत्वम्। चित्तानां च वास्यवासकभावानुपपत्तिः क्षणिकायुगपद्भुवां विज्ञानवादे ऽभिधास्यत एव। तद् उपेक्ष्यैव तावत् प्रयोगाभावान् न चित्तवासना धर्म इत्य् उक्तम्। पुण्याः पुद्गला इति यद्यणवः, न तेषु धर्मशब्दप्रयोगो लोके दृष्टः। अथान्ये ते, तर्हि प्रमाणाभावात् कुतः सेत्स्यन्ति। कुतस् तरां च तेषु धर्मशब्दप्रयोगो ऽलब्धसद्भावेषु। पुंगुणस् तु नित्यो वा वैभवादिवत्, कार्यो वा सुखादिवत्। नित्यत्वे अनुष्ठानवैयर्थ्यम्। कार्यं तु नापूर्वाद्यन्यतमम् आत्मसमवायिनं गुणभेदम् उपलभामहे। अपूर्वं तु यथा न धर्मस् तथोक्तम् एव। अप्रयोगाद् इति वक्ष्यति च। यद् अपि च कर्तृफलदाय्यात्मगुणः संयोगजो दृष्टः कार्यविरोधीति धर्मस्य लक्षणम् उक्तं, तद् अयुक्तम्। अधर्मसाधारण्यात्, स्मृतिहेतुसंस्कारसाधारण्याच् च। तयोर् अप्य् एवंलक्षणकत्वेन धर्मत्वप्रसङ्गात्। कर्तृफलदायीति चाव्यापकः। श्राद्धे त्व् अकर्तॄणां पित्रादीनां तृप्तिफलश्रुतेः। वैश्वानर्याश् च पितृकर्तृकाया एव पुत्रगामि फलम् इति वः सिद्धान्तः। वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् पुत्रे जाते इति हि विधाय आम्नायते यस्मिन् जात एताम् इष्टिं निर्वपति पूत एव स तेजस्व्यन्नाद इन्द्रियावी पशुमान् भवतीति। शास्त्रफलं प्रयोक्तरि (३।७।१८) इत्य् उत्सर्गतः प्राप्तपितृगामिता पुत्रगामिफलश्रुत्यापोद्यते। अतः सिद्धं नान्तःकरणवृत्त्यादयो धर्मा इति। ननु श्रेयस्साधने तावद् धर्मपदप्रयोगो भवद्भिर् अपीष्यते। एते च श्रेयस्साधना इति कथं तेषु धर्मशब्दप्रयोगो न दृष्ट इत्य् उच्यते। अत आह -- न चेति। न तावद् एषां फलसाधनता प्रत्यक्षादिगम्या, अतीन्द्रियत्वात्। न च चोदनागम्या, यागादीनाम् एव तया फलसाधनतावगतेर् इति

evaṃ tāvad bhāṣyakārānusāreṇa dharmapadārtho vyākhyātaḥ. matāntarāṇīdānīm upanyasya nirasyati -- antaḥkaraṇeti na dṛṣṭo'ntena. sāṅkhyā hy antaḥkaraṇasya manaso vṛttiviśeṣaṃ dharmam āśritāḥ. śākyās tu cittasyaiva cittāntareṇa[516]bhāvitāṃ śubhāṃ vāsanām. ārhatās tu kāryārambhakān sūkṣmān mūrtimataḥ pudgalān dharmam āhuḥ. pudgalaśabdas tv ārhatais teṣv eva paribhāṣitaḥ. vaiśeṣikās tv ātmano viśeṣaguṇā dharmā iti pratipannāḥ. mīmāṃsakaikadeśinas tv apūrvajanmany eva dharmaśabdam upacaranti. varṇitaś ca teṣām abhiprāyaḥ. apūrvajanmanīti cāpūrvaśabdanirvacanam. na pūrvaṃ janmāsyety arthaḥ. tad dhi na karmaṇaḥ pūrvaṃ jāyata eva, kṛte karmaṇi tanniṣpatteḥ. eteṣu sarveṣu ca loke dharmaśabdaprayogo na dṛṣṭaḥ. laukikaś ca prayogaḥ śabdād arthāvadhāraṇe mūlam. ato na te dharmāḥ. kathaṃ punar antaḥkaraṇavṛtter dharmatvaṃ nirākriyate. mīmāṃsakair api taddharmatvam iṣyata eva. yāgādyanīkṣaṇādisaṅkalpānāṃ mānasānām eva dharmatvābhyupagamāt. 1,161 naivam. na mānasāḥ saṅkalpāḥ, ātmakartṛkatvād upaniṣatsu tathā darśanāt. śrūyate hi -- ya ātmā apahatapāpmā virajo vimṛtyur viśoko vijighatso 'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ iti. tathā sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṅkalpād evāsya pitaraḥ samuttiṣṭhantīti. kṛdyogalakṣaṇā kartari ṣaṣṭhī ātmakartṛkatāṃ saṅkalpasya darśayatīti na manovṛtter dharmatvam. cittānāṃ ca vāsyavāsakabhāvānupapattiḥ kṣaṇikāyugapadbhuvāṃ vijñānavāde 'bhidhāsyata eva. tad upekṣyaiva tāvat prayogābhāvān na cittavāsanā dharma ity uktam. puṇyāḥ pudgalā iti yadyaṇavaḥ, na teṣu dharmaśabdaprayogo loke dṛṣṭaḥ. athānye te, tarhi pramāṇābhāvāt kutaḥ setsyanti. kutas tarāṃ ca teṣu dharmaśabdaprayogo 'labdhasadbhāveṣu. puṃguṇas tu nityo vā vaibhavādivat, kāryo vā sukhādivat. nityatve anuṣṭhānavaiyarthyam. kāryaṃ tu nāpūrvādyanyatamam ātmasamavāyinaṃ guṇabhedam upalabhāmahe. apūrvaṃ tu yathā na dharmas tathoktam eva. aprayogād iti vakṣyati ca. yad api ca kartṛphaladāyyātmaguṇaḥ saṃyogajo dṛṣṭaḥ kāryavirodhīti dharmasya lakṣaṇam uktaṃ, tad ayuktam. adharmasādhāraṇyāt, smṛtihetusaṃskārasādhāraṇyāc ca. tayor apy evaṃlakṣaṇakatvena dharmatvaprasaṅgāt. kartṛphaladāyīti cāvyāpakaḥ. śrāddhe tv akartṝṇāṃ pitrādīnāṃ tṛptiphalaśruteḥ. vaiśvānaryāś ca pitṛkartṛkāyā eva putragāmi phalam iti vaḥ siddhāntaḥ. vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapet putre jāte iti hi vidhāya āmnāyate yasmin jāta etām iṣṭiṃ nirvapati pūta eva sa tejasvyannāda indriyāvī paśumān bhavatīti. śāstraphalaṃ prayoktari (3.7.18) ity utsargataḥ prāptapitṛgāmitā putragāmiphalaśrutyāpodyate. ataḥ siddhaṃ nāntaḥkaraṇavṛttyādayo dharmā iti. nanu śreyassādhane tāvad dharmapadaprayogo bhavadbhir apīṣyate. ete ca śreyassādhanā iti kathaṃ teṣu dharmaśabdaprayogo na dṛṣṭa ity ucyate. ata āha -- na ceti. na tāvad eṣāṃ phalasādhanatā pratyakṣādigamyā, atīndriyatvāt. na ca codanāgamyā, yāgādīnām eva tayā phalasādhanatāvagater iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१६२ आह -- अस्त्व् अन्तःकरणवृत्त्यादयो न श्रेयस्साधनतयावगम्यन्त इति न धर्मा इति। अपूर्वं तु प्रीतिसाधनम् एव, अतिक्रान्ते कर्मणि तत एव फलसिद्धेः। यागसाधनवादिनो ऽपि हि अपूर्वं कृत्वेति व्याचक्षाणा अपूर्वसिद्धिम् अन्तर्भावयन्ति। परैर् अप्य् उक्तम् -- आरम्भात् स्वर्गः कर्मणा चारम्भः इति। आरम्भ इत्य् अपूर्वम् एव समाचक्षते। स ह्य् आरभ्यते। अतो ऽपूर्वं धर्म इत्य् एव न्याय्यं मन्यन्ते, अत आह -- न चेति। अयम् अभिप्रायः -- किम् इदम् अपूर्वं नाम। यदि तावत् कर्मशक्तिः फलशक्तिर् वा, नासौ साधनं साध्यं वा। शक्तेर् अकारकत्वात्, पुरुषाभिलषितफलानुषङ्गिकतया सिद्धत्वाच् च। यदि वस्त्वन्तरम् एवापूर्वम् उच्यते, तद् अप्य् अयुक्तम्। तस्य साध्यसाधनयोर् अन्यतररूपाननुप्रवेशितया प्रत्येतुम् अशक्तेः। न हि तत् स्वर्गस्य साधनं यागस्य च साध्यं शब्दाद् अवगच्छामः। नान्यतः प्रमाणात्, तदवेद्यत्वाभ्युपगमात्। अत एव न शब्दात्, प्रमाणान्तरागोचरे व्युत्पत्त्यभावात्। अपदार्थस्य चावाक्यविषयत्वात्। अतः साध्यसाधनभावाद् अन्यथापि[५१७]प्रमाणान्तरेण न वस्त्वन्तरभूतम् अपूर्वं शक्यावगमम्। एतद्रूपद्वयरहितस्य[५१८]तस्य रूपान्तरेण दर्शयितुम् अशक्यत्वाद् इति

1,162 āha -- astv antaḥkaraṇavṛttyādayo na śreyassādhanatayāvagamyanta iti na dharmā iti. apūrvaṃ tu prītisādhanam eva, atikrānte karmaṇi tata eva phalasiddheḥ. yāgasādhanavādino 'pi hi apūrvaṃ kṛtveti vyācakṣāṇā apūrvasiddhim antarbhāvayanti. parair apy uktam -- ārambhāt svargaḥ karmaṇā cārambhaḥ iti. ārambha ity apūrvam eva samācakṣate. sa hy ārabhyate. ato 'pūrvaṃ dharma ity eva nyāyyaṃ manyante, ata āha -- na ceti. ayam abhiprāyaḥ -- kim idam apūrvaṃ nāma. yadi tāvat karmaśaktiḥ phalaśaktir vā, nāsau sādhanaṃ sādhyaṃ vā. śakter akārakatvāt, puruṣābhilaṣitaphalānuṣaṅgikatayā siddhatvāc ca. yadi vastvantaram evāpūrvam ucyate, tad apy ayuktam. tasya sādhyasādhanayor anyatararūpānanupraveśitayā pratyetum aśakteḥ. na hi tat svargasya sādhanaṃ yāgasya ca sādhyaṃ śabdād avagacchāmaḥ. nānyataḥ pramāṇāt, tadavedyatvābhyupagamāt. ata eva na śabdāt, pramāṇāntarāgocare vyutpattyabhāvāt. apadārthasya cāvākyaviṣayatvāt. ataḥ sādhyasādhanabhāvād anyathāpi[517]pramāṇāntareṇa na vastvantarabhūtam apūrvaṃ śakyāvagamam. etadrūpadvayarahitasya[518]tasya rūpāntareṇa darśayitum aśakyatvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च यद्य् अपूर्वं यागस्य साध्यं स्वर्गस्य च साधनम् इष्यते, ततः श्रुतहानिर् अश्रुतकल्पना चेत्य् आह -- श्रुतसाधनेति। ताद्रूप्यं तेन भावना च वाक्यार्थः। सा च साध्यसाधनापेक्षिणी यथा स्वर्गयागाव् एव गृह्णाति तथा भावार्थाधिकरणे वक्ष्यते। इहापि च भावनापञ्जरप्रकरणे। अतस् तत् तावद् धेयम् अश्रुतं च। अतीन्द्रियस्यावस्तुनो गगनकुसुमादिसन्निभस्य साध्यसाधनत्वं कल्पनीयम् इत्य् अश्रुतकल्पनेति। अन्यतररूपानभ्युपगमे निस्स्वभावस्याभाव एव भवेद् इत्यभिप्रायेणाह -- व्यतिरेके त्व् अरूपतेति

api ca yady apūrvaṃ yāgasya sādhyaṃ svargasya ca sādhanam iṣyate, tataḥ śrutahānir aśrutakalpanā cety āha -- śrutasādhaneti. tādrūpyaṃ tena bhāvanā ca vākyārthaḥ. sā ca sādhyasādhanāpekṣiṇī yathā svargayāgāv eva gṛhṇāti tathā bhāvārthādhikaraṇe vakṣyate. ihāpi ca bhāvanāpañjaraprakaraṇe. atas tat tāvad dheyam aśrutaṃ ca. atīndriyasyāvastuno gaganakusumādisannibhasya sādhyasādhanatvaṃ kalpanīyam ity aśrutakalpaneti. anyatararūpānabhyupagame nissvabhāvasyābhāva eva bhaved ityabhiprāyeṇāha -- vyatireke tv arūpateti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१६३ इदं च प्रौढिप्रदर्शनार्थम् उक्तम्। न त्व् एतद्रूपद्वयरहितस्य धर्मशब्दवाच्यतोपपद्यत इति। अतो न तत्त्वान्तरम् अपूर्वम्। किन् तु फलं कर्तुम् अभिप्रवृत्तस्य यागादेर् एव शक्तिमात्रं, पश्वादेर् वोत्पत्ताव् अभिप्रवृत्तस्य शक्तिमात्रम् एव सूक्ष्मावस्था अपूर्वम्। न तत्त्वान्तरम्। न च कर्मशक्तिर् एव फलसाधनं, कर्माव् आन्तरव्यापारत्वात्। न चावान्तरव्यापारव्यवधिरकारणताम् आपादयति, काष्ठादीनां ज्वलनादिव्यापारव्यवधाने तत्प्रसङ्गात्। अतः कर्मैव शक्तं फलसाधनं न शक्तिर् इति शास्त्राद् अवगम्यमाने कथं शक्तेर् धर्मपदवाच्यतेत्यभिप्रायेणाह -- तस्माद् इति

1,163 idaṃ ca prauḍhipradarśanārtham uktam. na tv etadrūpadvayarahitasya dharmaśabdavācyatopapadyata iti. ato na tattvāntaram apūrvam. kin tu phalaṃ kartum abhipravṛttasya yāgāder eva śaktimātraṃ, paśvāder votpattāv abhipravṛttasya śaktimātram eva sūkṣmāvasthā apūrvam. na tattvāntaram. na ca karmaśaktir eva phalasādhanaṃ, karmāv āntaravyāpāratvāt. na cāvāntaravyāpāravyavadhirakāraṇatām āpādayati, kāṣṭhādīnāṃ jvalanādivyāpāravyavadhāne tatprasaṅgāt. ataḥ karmaiva śaktaṃ phalasādhanaṃ na śaktir iti śāstrād avagamyamāne kathaṃ śakter dharmapadavācyatetyabhiprāyeṇāha -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतश् च फलसाधनशक्तिर् न धर्म इत्य् आह -- शक्तय इति। अस्यार्थः -- भावशक्तयः खलु साधारणशब्दैर् एव योग्यताशक्तिसामर्थ्यादिभिर् दृष्टाभिधानाः न विशेषतो भावशब्दैर् उपाख्यायन्ते। धर्मशब्दस् तु विशेषतो भावशब्दः। अन्यत्रैवञ् जातीयके ऽप्रयोगात्। न हि लौकिकानां द्रव्यादीनां शक्तयो धर्मपदेनोपाख्यायन्ते। अतो न यागादीनां शक्तयो धर्मपदेनोपाख्यायन्त इति सिद्धम् इति

itaś ca phalasādhanaśaktir na dharma ity āha -- śaktaya iti. asyārthaḥ -- bhāvaśaktayaḥ khalu sādhāraṇaśabdair eva yogyatāśaktisāmarthyādibhir dṛṣṭābhidhānāḥ na viśeṣato bhāvaśabdair upākhyāyante. dharmaśabdas tu viśeṣato bhāvaśabdaḥ. anyatraivañ jātīyake 'prayogāt. na hi laukikānāṃ dravyādīnāṃ śaktayo dharmapadenopākhyāyante. ato na yāgādīnāṃ śaktayo dharmapadenopākhyāyanta iti siddham iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापरम् अर्थपदव्याख्यानार्थं भाष्यम् -- उभयम् इह चोदनया लक्ष्यते अर्थो ऽनर्थश् च। को ऽर्थः, यो निःश्रेयसाय ज्योतिष्टोमादिः। को ऽनर्थः, यः प्रत्यवायाय श्येनो वज्र इषुर् इत्येवमादिः। तत्रानर्थो धर्म उक्तो मा भूद् इत्येवमर्थम् अर्थग्रहणम् इति। अस्य किलायम् अर्थः -- यदि चोदनालक्षणो धर्म इत्य् एतावद् उच्येत, अतो ऽनर्थस्य चोदनालक्षणस्य श्येनादेर् धर्मता भवेत्। अनर्थश् चासौ प्रत्यवायकरत्वेन। अतस् तन्निवृत्त्यर्थो ऽर्थशब्द इति। तद् एतद् आक्षिपति -- पुरस्ताद् इति। अस्यार्थः -- एकाङ्गविकलं हि प्रत्युदाहरणं भवति।[५१९] न द्व्यङ्गविकलम्। तद् यद् एव चोदनालक्षणपदेन न व्यावर्तयितुम् इष्टं, तदर्थग्रहणेन व्यावर्तनीयम्। अनर्थश् च चोदनालक्षणपदेन व्यावर्तितः। विधायकस्य वाक्यस्य चोदनात्वात्। तेन चानर्थहेतोः हिंसाया अलक्ष्यमाणत्वात्। प्राणवियोगफलो हि व्यापारो हिंसा। सा च न हिंस्याद् इति श्रुत्या निषिद्धेत्य् अनर्थः। स च निषेधलक्षितः न तु चोदनालक्षित इति चोदनालक्षणपदेनैव तद्व्यावृत्तिसिद्धेर् अनर्थकम् अर्थपदम् इति। पुरस्ताद् इति। चोदनेति क्रियायाः प्रवर्तकं वचनम् इत्य् अत्रेत्य् अर्थः

atrāparam arthapadavyākhyānārthaṃ bhāṣyam -- ubhayam iha codanayā lakṣyate artho 'narthaś ca. ko 'rthaḥ, yo niḥśreyasāya jyotiṣṭomādiḥ. ko 'narthaḥ, yaḥ pratyavāyāya śyeno vajra iṣur ityevamādiḥ. tatrānartho dharma ukto mā bhūd ityevamartham arthagrahaṇam iti. asya kilāyam arthaḥ -- yadi codanālakṣaṇo dharma ity etāvad ucyeta, ato 'narthasya codanālakṣaṇasya śyenāder dharmatā bhavet. anarthaś cāsau pratyavāyakaratvena. atas tannivṛttyartho 'rthaśabda iti. tad etad ākṣipati -- purastād iti. asyārthaḥ -- ekāṅgavikalaṃ hi pratyudāharaṇaṃ bhavati.[519] na dvyaṅgavikalam. tad yad eva codanālakṣaṇapadena na vyāvartayitum iṣṭaṃ, tadarthagrahaṇena vyāvartanīyam. anarthaś ca codanālakṣaṇapadena vyāvartitaḥ. vidhāyakasya vākyasya codanātvāt. tena cānarthahetoḥ hiṃsāyā alakṣyamāṇatvāt. prāṇaviyogaphalo hi vyāpāro hiṃsā. sā ca na hiṃsyād iti śrutyā niṣiddhety anarthaḥ. sa ca niṣedhalakṣitaḥ na tu codanālakṣita iti codanālakṣaṇapadenaiva tadvyāvṛttisiddher anarthakam arthapadam iti. purastād iti. codaneti kriyāyāḥ pravartakaṃ vacanam ity atrety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याद् एतत् -- श्येनादयो ऽत्र भाष्यकारेण प्रत्युदाहृताः, ते च चोदनालक्षणा एवेति। तद् अयुक्तम्। यदि नाम श्येनादयश् चोदनालक्षणाः, न त्व् अर्थपदेन व्यावर्तयितुं शक्यन्ते। निषेधप्रमाणकत्वाद् अनर्थत्वस्य। तेषां च विधिविषयाणां निषेधागोचरत्वाद् इत्य् अभिप्रायेणाह -- चोदनेति। तद् इह यो ऽनर्थो हिंसा नासौ चोदनालक्षणा, निषेधलक्षणत्वात्। ये च चोदनालक्षणाः श्येनादयः, न ते ऽनर्था इत्य् उभयतःपाशा रज्जुर् इति

syād etat -- śyenādayo 'tra bhāṣyakāreṇa pratyudāhṛtāḥ, te ca codanālakṣaṇā eveti. tad ayuktam. yadi nāma śyenādayaś codanālakṣaṇāḥ, na tv arthapadena vyāvartayituṃ śakyante. niṣedhapramāṇakatvād anarthatvasya. teṣāṃ ca vidhiviṣayāṇāṃ niṣedhāgocaratvād ity abhiprāyeṇāha -- codaneti. tad iha yo 'nartho hiṃsā nāsau codanālakṣaṇā, niṣedhalakṣaṇatvāt. ye ca codanālakṣaṇāḥ śyenādayaḥ, na te 'narthā ity ubhayataḥpāśā rajjur iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१६७ यस् तु वदति -- ब्राह्मणहननादिषु निषेधाधिकारेषु ह्य् अर्थवादोपात्ता यातनाविशेषाः तं शतेन यातयाद् इत्यादयः साध्यतया श्रूयन्ते। तैश् च मिलितैव निषिध्यमानक्रियाधिकारिणं विशिनष्टि। अतः संवलिताधिकार एवायं, शतादियातनापरिहारकामो हननाभिप्रवृत्तो न कुर्याद् इति। दृष्टं चार्थवादोपात्तम् अधिकारिविशेषणं रात्रिसत्रे। तद् इहाधिकारिहेत्वपेक्षायाम् अगृह्यमाणे विशेषे तद् अपि हेतुतया स्वीक्रियत इति। तद् अयुक्तम्। अगृह्यमाणे विशेष एवं नाम। न चेह तदग्रहणम्। स्वपदवाक्यान्तरोपात्तयोर् महाविशेषात्। रात्रिसत्रे हि फलान्तराश्रवणाद् अर्थवादोपात्तप्रतिष्ठाब्रह्मवर्चसादीनां चागृह्यमाणविशेषाणां च युगपदुपस्थानात् सर्वार्थवादोपात्तफलार्थिन एवाधिकार इति युक्तं कल्पयितुम्।[५२६]एवं जातेष्टाव् अपि समस्तार्थवादोपात्तपूतादिविशेषाणाम् अगृह्यमाणविशेषत्वात् पुत्रजन्मनश् चाधिकारिविशेषणानुरूपेणाश्रयणाद् युगपद् एव सर्वविशेषणविशिष्टो ऽधिकारीति कथ्यते। इह तु न कलञ्जं भक्षयेद् इति समानपदोपात्तो भक्षयतिर् अधिकारिविशेषणतयावगत इति नाधिकारिहेत्वन्तरापेक्षा। एवं ब्राह्मणहननादिप्रतिषेधेष्व् अपीति न क्वचिद् आर्थवादिकफलविशेषणापेक्षा।[५२७]यदि तूच्यते -- नञर्थविशेषणतयैव धात्वर्थो ऽवगतो यावदधिकारिविशेषणतया कल्प्यते, तावदर्थवादोपात्तविशेषणान्य् उपस्थितानीति विशेषाग्रहणम्[५२८]इति। न, एवम् अपि विपरीतविशेषणापत्तेः। धात्वर्थो हि[५२९]यदा विषयविशेषणतयावगतः[५३०]पुरुषगुणतयावकल्प्यते। अर्थवादोपात्तानि त्व् अनन्यत्रोपयुक्तानीति तद्विशिष्टाधिकारिकल्पनैव न्याय्येति न संवलिताधिकारसिद्धिः। एवञ् च विषयविशेषणस्यैव भक्षयतेर् गलेपातिकयाधिकारिविशेषणत्वम् इत्य् उपेक्षितव्यम्। यद् अपि शतेन यातयाद् इत्यादिविध्युपनिबन्धनं साध्यत्वाम् आचक्षते, तद् अप्य् अयुक्तम्। अविधिविषयत्वात् फलानां साध्यभावस्य। वक्ष्यते च तस्य लिप्सार्थलक्षणेति। काम्यतयैव फलानि श्रुतिभिर् उपनीयन्ते, किम् अत्र विधिश्रुत्या। अत एव रात्रिसत्रे प्रतिष्ठाकाम इति विपरिणामाश्रयणं प्रतिष्ठादीनां साध्यतासिद्ध्यर्थं, न तु प्रतितिष्ठेयुर् इति विध्याश्रयणम् इति यत् किञ्चिद् एतत्। अतः सिद्धं निषेधप्रमाणकम् अनर्थत्वम् इति

1,167 yas tu vadati -- brāhmaṇahananādiṣu niṣedhādhikāreṣu hy arthavādopāttā yātanāviśeṣāḥ taṃ śatena yātayād ityādayaḥ sādhyatayā śrūyante. taiś ca militaiva niṣidhyamānakriyādhikāriṇaṃ viśinaṣṭi. ataḥ saṃvalitādhikāra evāyaṃ, śatādiyātanāparihārakāmo hananābhipravṛtto na kuryād iti. dṛṣṭaṃ cārthavādopāttam adhikāriviśeṣaṇaṃ rātrisatre. tad ihādhikārihetvapekṣāyām agṛhyamāṇe viśeṣe tad api hetutayā svīkriyata iti. tad ayuktam. agṛhyamāṇe viśeṣa evaṃ nāma. na ceha tadagrahaṇam. svapadavākyāntaropāttayor mahāviśeṣāt. rātrisatre hi phalāntarāśravaṇād arthavādopāttapratiṣṭhābrahmavarcasādīnāṃ cāgṛhyamāṇaviśeṣāṇāṃ ca yugapadupasthānāt sarvārthavādopāttaphalārthina evādhikāra iti yuktaṃ kalpayitum.[526]evaṃ jāteṣṭāv api samastārthavādopāttapūtādiviśeṣāṇām agṛhyamāṇaviśeṣatvāt putrajanmanaś cādhikāriviśeṣaṇānurūpeṇāśrayaṇād yugapad eva sarvaviśeṣaṇaviśiṣṭo 'dhikārīti kathyate. iha tu na kalañjaṃ bhakṣayed iti samānapadopātto bhakṣayatir adhikāriviśeṣaṇatayāvagata iti nādhikārihetvantarāpekṣā. evaṃ brāhmaṇahananādipratiṣedheṣv apīti na kvacid ārthavādikaphalaviśeṣaṇāpekṣā.[527]yadi tūcyate -- nañarthaviśeṣaṇatayaiva dhātvartho 'vagato yāvadadhikāriviśeṣaṇatayā kalpyate, tāvadarthavādopāttaviśeṣaṇāny upasthitānīti viśeṣāgrahaṇam[528]iti. na, evam api viparītaviśeṣaṇāpatteḥ. dhātvartho hi[529]yadā viṣayaviśeṣaṇatayāvagataḥ[530]puruṣaguṇatayāvakalpyate. arthavādopāttāni tv ananyatropayuktānīti tadviśiṣṭādhikārikalpanaiva nyāyyeti na saṃvalitādhikārasiddhiḥ. evañ ca viṣayaviśeṣaṇasyaiva bhakṣayater galepātikayādhikāriviśeṣaṇatvam ity upekṣitavyam. yad api śatena yātayād ityādividhyupanibandhanaṃ sādhyatvām ācakṣate, tad apy ayuktam. avidhiviṣayatvāt phalānāṃ sādhyabhāvasya. vakṣyate ca tasya lipsārthalakṣaṇeti. kāmyatayaiva phalāni śrutibhir upanīyante, kim atra vidhiśrutyā. ata eva rātrisatre pratiṣṭhākāma iti vipariṇāmāśrayaṇaṃ pratiṣṭhādīnāṃ sādhyatāsiddhyarthaṃ, na tu pratitiṣṭheyur iti vidhyāśrayaṇam iti yat kiñcid etat. ataḥ siddhaṃ niṣedhapramāṇakam anarthatvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं श्येनादिस्वरूपाभिप्रायेण तत्फलाभिप्रायेण वा न प्रत्युदाहरणग्रन्थो घटत इत्य् उक्तम्। पूर्वापरिविरोधाद् अप्य् अयम् अग्रन्थ इत्य् आह -- चोदनेति। उभयम् इह चोदनया लक्ष्यते इति श्येनादीनां चोदनालक्षणत्वम् उक्तम्। पुनश् च कथं पुनर् असाव् अनर्थः। हिंसा हि सा। सा च प्रतिषिद्धेति यन् निषिद्धत्वम् उच्यते, तत् तेन चोदनालक्षणत्वप्रतिज्ञानेन विरुध्यते। विधायकं हि वाक्यं चोदना। अतः कथं तल्लक्षितस्य विधेयस्य निषिद्धत्वं पुनरभिधीयते इति। अपरम् अपि हिंसा हि सा। सा च प्रतिषिद्धेति भाष्यं, तद् दूषयति -- श्येनादाव् इति। यो ऽयम् उपदिष्टश् चोदनालक्षणः श्येनादिर् असौ हिंसेति समभिव्याहारो न युज्यत इति

evaṃ śyenādisvarūpābhiprāyeṇa tatphalābhiprāyeṇa vā na pratyudāharaṇagrantho ghaṭata ity uktam. pūrvāparivirodhād apy ayam agrantha ity āha -- codaneti. ubhayam iha codanayā lakṣyate iti śyenādīnāṃ codanālakṣaṇatvam uktam. punaś ca kathaṃ punar asāv anarthaḥ. hiṃsā hi sā. sā ca pratiṣiddheti yan niṣiddhatvam ucyate, tat tena codanālakṣaṇatvapratijñānena virudhyate. vidhāyakaṃ hi vākyaṃ codanā. ataḥ kathaṃ tallakṣitasya vidheyasya niṣiddhatvaṃ punarabhidhīyate iti. aparam api hiṃsā hi sā. sā ca pratiṣiddheti bhāṣyaṃ, tad dūṣayati -- śyenādāv iti. yo 'yam upadiṣṭaś codanālakṣaṇaḥ śyenādir asau hiṃseti samabhivyāhāro na yujyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं न युज्यते, अत आह -- हिंसा हीति। न श्येनादयो हिंसा। फलं हि तेषां हिंसा। सा च स्वरूपेण भिन्ना। न तु त एव हिंसेति स्वरूपभेदम् एव दर्शयति -- सा हीति। अभिचारो हिंसा मारणम् इति पर्याया इति प्राणवियोजनात्मिकैव हिंसा। न तु तथा श्येनादिः, तस्यासिवद्धिंसायाः पृथक्त्वात्। यथा ह्य् असिना शत्रौ व्यापाद्यमाने छेदनम् एवासिजन्यं, हिंसा नासिः, एवं श्येनादिजन्यमायुर्भाग्यच्छेदनम् एव हिंसा न श्येन इति न तस्मिन् हिंसाभिधानम् उपपन्नम् इति

kathaṃ na yujyate, ata āha -- hiṃsā hīti. na śyenādayo hiṃsā. phalaṃ hi teṣāṃ hiṃsā. sā ca svarūpeṇa bhinnā. na tu ta eva hiṃseti svarūpabhedam eva darśayati -- sā hīti. abhicāro hiṃsā māraṇam iti paryāyā iti prāṇaviyojanātmikaiva hiṃsā. na tu tathā śyenādiḥ, tasyāsivaddhiṃsāyāḥ pṛthaktvāt. yathā hy asinā śatrau vyāpādyamāne chedanam evāsijanyaṃ, hiṃsā nāsiḥ, evaṃ śyenādijanyamāyurbhāgyacchedanam eva hiṃsā na śyena iti na tasmin hiṃsābhidhānam upapannam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् इदानीं प्रयोगविधिप्रमाणक एव क्रमः। नन्व् असौ युगपद् उपसंहरति। तत्र च क्रमविरोधः। न। क्रमानुगुणयौगपद्यपरिग्रहात्। न खल्व् ईश्वरो ऽपि साङ्गं प्रधानम् एकत्र क्षण उपसंहर्तुं क्षमः। अत एकोपक्रमावसानत्वम् एव शेषशेषिणां प्रयोगविधिप्रमाणकं नैकक्षणभावित्वम्। अवधृतस्वरूपाणां प्रयोगो रच्यते। सक्रमकाश् च पदार्था अवधृता इति[५३५]तद्विरोधिन्य् एव यौगपद्यकल्पना। यत् तु असति विनियोगे नाङ्गत्वम् इति। तन् न। तार्तीयैर् एव श्रुत्यादिभिः किञ्चिद्विलक्षणर्विनियोगात्। अपि च अविनियुक्तम् अपि पश्वेकत्वम् अङ्गम् इच्छतां किम् अपराद्धं क्रमेण, यद् असाव् अनङ्गम् इत्य् आश्रितम्। औपादानिकं तस्याङ्गत्वम् इति चेत्, यदि नियोगाक्षेप उपादानं, नासाव् इह दण्डवारितः। अत्रापि हि क्रमं प्रति विध्याक्षेपो वर्णित एव। अभिधेया संख्या सोपादानतः शेषो भवतीति युक्तम्। न त्व् एवं क्रम इति चेत्, किम् अत्राभिधानेन। १,१७१ यद् एव किञ्चित् कथञ्चिद् अवगतं तद् एव विध्यनन्यथासिद्ध्या तेनाक्षिप्यते। विरोधपरिहारश् चोक्तः।[५३६]अपि च वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः इत्यादाव् अनन्यपराभिधानावगतत्वाद्[५३७]विधेर् नाविधेयता सिध्यति। तत्रैव हि विधीयते नान्यत्रेति चेत्। तदर्धजरतीयम्। यत् तु कर्तव्यता[५३८]बुद्धिविषयो नेति। तन् न। वेदं कृत्वा वेदिं कुर्याद् इति सक्रमपदार्थकर्तव्यतावगमात्। निष्कृष्यकर्तव्यता नावसीयत इति चेत् पदार्था वा किं तद्रहिताः कर्तव्यताधिया[५३९]गोचरीक्रियन्ते यद्विधेयतयेप्यन्ते। सर्वथा नः सक्रमकपदार्थविषयैवानुष्ठानसंवित्। पदार्थावच्छेदादेवारुणादिवन्नाकारकत्वम्। यत् त्व् एकैकपदार्थावच्छेदकतया नावगम्यत इति।[५४०]नैतावता अकारकत्वं शक्यते वक्तुम्। स्वभावो ह्य् अयं क्रमस्य यन् नानाश्रयत्वं द्वित्वादिवत्। न हि द्वित्वादयः संख्या एकैकत्र न समवयन्तीति नावच्छेदिका भवन्ति। अकारकं वा। अतः सिद्धं तावत् क्रमो विधीयत इति। एवं च न तन्निदर्शनेनाविधेयानाम् एव चोदनालक्षणत्वं श्येनादीनाम्। अपि च यदि श्येनादयो न विधीयन्ते, किम् अन्यद् विधेयम् इति न विद्मः। नन्व् अङ्गानि विधीयन्त इत्य् उक्तम्। रागादिभिस् तेषु नराणाम् अप्रवृत्तिविषयवात्। किं पुनस् तेषु रागादयो न प्रवर्तकाः। अप्रीत्यात्मकत्वाद् इति चेत्। समानम् इदं साधनेषु। तान्य् अपि बह्वायाससाध्यानि दुःखात्मकान्य् एवेति न नरं रञ्जयन्तितराम्। यदि तु प्रीतिसाधनत्वात् तेषु रागादयः प्रवर्तका इत्य् उच्यन्ते, अङ्गेष्व् अपि प्रसङ्गः। अननुगृहीतस्य साधनत्वानुपपत्तेः। अङ्गजन्यत्वाच् चानुग्रहस्य। एवं चाङ्गप्रधानद्वयस्याविधेयत्वाद् अविषयो विधिर् आपद्यते। अपि च विधिविषयाः श्येनादयो न विधीयन्त इति दुरधिगमम्। विधिविषयम् एव विधेयविदो विधेयं मन्यन्ते। अविधेयस्य विधिविषयभावानुपपत्तेः। नन्व् एतावद् एव[५४१]विधिविषयत्वं यत् तत्र विधिर् अवगम्यते। न पुनस् तस्य[५४२]कर्तव्यता। यथाहुः -- कर्तव्यताविषयो हि नियोगो न तत् कर्तव्यताम् आहेति। का पुनः कर्तव्यता। यागादयः। एषैव हि नियोगस्य कर्तव्यता यद्यागानुष्ठानम्। तत्प्रकाराश् चेतिकर्तव्यताः प्रयाजादयः। यद्य् एवं केन रूपेण यागादिषु विधिर् अवगम्यते। यदि यागं कुर्याद् इति, नन्व् इयम् एवासौ कर्तव्यतेति कथं न १,१७२ यागादीनां कर्तव्यताम् आहेत्य् उच्यते। नन्व् आत्मन्य् एव प्रवर्तयतीत्य् उक्तम्। सत्यम्। न तु यागातिरेकि किञ्चित् कार्यं कार्यतयावगम्यते इति विधिविवरणे वक्ष्यामः। अतो विधेयाः श्येनादयः प्रियम्, अस्य भ्रातृव्यवधस्य साधनानीति नानर्थतया प्रत्युदाहरणम् अर्हन्तीति। यद् अपि तेष्व् एव हिंसाशब्दो मुख्य इत्य् उक्तं, तद् अयुक्तम्। अभिचारपर्यायो हि हिंसाशब्दः। सा च हिंसा फलं श्येनस्य अभिचरन् यजेतेति हि श्रूयते। न तु श्येनादय एवाभिचाराः। खादकादिषु घातकादिपदप्रयोगो गौणः। न चेह गौणहिंसापदाश्रयणे किञ्चित् कारणम्। श्येनशब्दे[५४३]तु फललक्षणाकारणं वक्ष्यामः। तस्मात् सूक्तम् अविधेये श्येनादौ न किञ्चिद् विधेयम् इति

kim idānīṃ prayogavidhipramāṇaka eva kramaḥ. nanv asau yugapad upasaṃharati. tatra ca kramavirodhaḥ. na. kramānuguṇayaugapadyaparigrahāt. na khalv īśvaro 'pi sāṅgaṃ pradhānam ekatra kṣaṇa upasaṃhartuṃ kṣamaḥ. ata ekopakramāvasānatvam eva śeṣaśeṣiṇāṃ prayogavidhipramāṇakaṃ naikakṣaṇabhāvitvam. avadhṛtasvarūpāṇāṃ prayogo racyate. sakramakāś ca padārthā avadhṛtā iti[535]tadvirodhiny eva yaugapadyakalpanā. yat tu asati viniyoge nāṅgatvam iti. tan na. tārtīyair eva śrutyādibhiḥ kiñcidvilakṣaṇarviniyogāt. api ca aviniyuktam api paśvekatvam aṅgam icchatāṃ kim aparāddhaṃ krameṇa, yad asāv anaṅgam ity āśritam. aupādānikaṃ tasyāṅgatvam iti cet, yadi niyogākṣepa upādānaṃ, nāsāv iha daṇḍavāritaḥ. atrāpi hi kramaṃ prati vidhyākṣepo varṇita eva. abhidheyā saṃkhyā sopādānataḥ śeṣo bhavatīti yuktam. na tv evaṃ krama iti cet, kim atrābhidhānena. 1,171 yad eva kiñcit kathañcid avagataṃ tad eva vidhyananyathāsiddhyā tenākṣipyate. virodhaparihāraś coktaḥ.[536]api ca vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ ityādāv ananyaparābhidhānāvagatatvād[537]vidher nāvidheyatā sidhyati. tatraiva hi vidhīyate nānyatreti cet. tadardhajaratīyam. yat tu kartavyatā[538]buddhiviṣayo neti. tan na. vedaṃ kṛtvā vediṃ kuryād iti sakramapadārthakartavyatāvagamāt. niṣkṛṣyakartavyatā nāvasīyata iti cet padārthā vā kiṃ tadrahitāḥ kartavyatādhiyā[539]gocarīkriyante yadvidheyatayepyante. sarvathā naḥ sakramakapadārthaviṣayaivānuṣṭhānasaṃvit. padārthāvacchedādevāruṇādivannākārakatvam. yat tv ekaikapadārthāvacchedakatayā nāvagamyata iti.[540]naitāvatā akārakatvaṃ śakyate vaktum. svabhāvo hy ayaṃ kramasya yan nānāśrayatvaṃ dvitvādivat. na hi dvitvādayaḥ saṃkhyā ekaikatra na samavayantīti nāvacchedikā bhavanti. akārakaṃ vā. ataḥ siddhaṃ tāvat kramo vidhīyata iti. evaṃ ca na tannidarśanenāvidheyānām eva codanālakṣaṇatvaṃ śyenādīnām. api ca yadi śyenādayo na vidhīyante, kim anyad vidheyam iti na vidmaḥ. nanv aṅgāni vidhīyanta ity uktam. rāgādibhis teṣu narāṇām apravṛttiviṣayavāt. kiṃ punas teṣu rāgādayo na pravartakāḥ. aprītyātmakatvād iti cet. samānam idaṃ sādhaneṣu. tāny api bahvāyāsasādhyāni duḥkhātmakāny eveti na naraṃ rañjayantitarām. yadi tu prītisādhanatvāt teṣu rāgādayaḥ pravartakā ity ucyante, aṅgeṣv api prasaṅgaḥ. ananugṛhītasya sādhanatvānupapatteḥ. aṅgajanyatvāc cānugrahasya. evaṃ cāṅgapradhānadvayasyāvidheyatvād aviṣayo vidhir āpadyate. api ca vidhiviṣayāḥ śyenādayo na vidhīyanta iti duradhigamam. vidhiviṣayam eva vidheyavido vidheyaṃ manyante. avidheyasya vidhiviṣayabhāvānupapatteḥ. nanv etāvad eva[541]vidhiviṣayatvaṃ yat tatra vidhir avagamyate. na punas tasya[542]kartavyatā. yathāhuḥ -- kartavyatāviṣayo hi niyogo na tat kartavyatām āheti. kā punaḥ kartavyatā. yāgādayaḥ. eṣaiva hi niyogasya kartavyatā yadyāgānuṣṭhānam. tatprakārāś cetikartavyatāḥ prayājādayaḥ. yady evaṃ kena rūpeṇa yāgādiṣu vidhir avagamyate. yadi yāgaṃ kuryād iti, nanv iyam evāsau kartavyateti kathaṃ na 1,172 yāgādīnāṃ kartavyatām āhety ucyate. nanv ātmany eva pravartayatīty uktam. satyam. na tu yāgātireki kiñcit kāryaṃ kāryatayāvagamyate iti vidhivivaraṇe vakṣyāmaḥ. ato vidheyāḥ śyenādayaḥ priyam, asya bhrātṛvyavadhasya sādhanānīti nānarthatayā pratyudāharaṇam arhantīti. yad api teṣv eva hiṃsāśabdo mukhya ity uktaṃ, tad ayuktam. abhicāraparyāyo hi hiṃsāśabdaḥ. sā ca hiṃsā phalaṃ śyenasya abhicaran yajeteti hi śrūyate. na tu śyenādaya evābhicārāḥ. khādakādiṣu ghātakādipadaprayogo gauṇaḥ. na ceha gauṇahiṃsāpadāśrayaṇe kiñcit kāraṇam. śyenaśabde[543]tu phalalakṣaṇākāraṇaṃ vakṣyāmaḥ. tasmāt sūktam avidheye śyenādau na kiñcid vidheyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावदुपपत्तितः श्येनादीनां विधेयत्वम् उक्तम्। इदानीम् एतत् परित्यागे सिद्धान्तहानिर् अपीत्य् आह -- सर्वत्रेति हान्तेन। जानात्य् एवासौ मयैतत् कर्तव्यम् इति, उपायं तु न वेदेत्यादौ सर्वत्र भाष्यकारानुसारेणैवांशद्वयगामी विधिर् अवगम्यते। तद् इह श्येनाद्यविधेयपक्षे बाध्यत इति। अयं चापरः श्येनादीनाम् अविधेयत्वे दोष इत्य् आह -- ये चेति स्युरन्तेन। ननु[५४४]यथा ज्योतिष्टोमादयो न विधीयन्ते एवं न निषिध्यन्ते ते ऽपीति।[५४५]कस्माद् धर्मता न भवत्य् अत आह -- हिंसेति। यद्य् अपि ज्योतिष्टोमादयो न स्वरूपेण हिंसा, तथाप्य् अग्नीषोमीयादिपशुहिंसा तेषां साधनम्। सा चांशद्वयगामिन्य् अपि निषिद्धेत्य् उक्तम्। अतो निषिद्धाङ्गत्वेन प्रत्यवायहेतुत्वाद् अधर्मता ज्योतिष्टोमादीनाम् इति। अपि चांशद्वयाविधाने तदुत्खातिर् एवेत्य् आह -- न चेति। विधेर् अयं महिमा यत् स्वभावसाध्यो यागः फलाङ्गः, तथा वक्ष्यति जैमिनिः कर्माण्य् अपि फलार्थत्वात् (३।१।४) इति। तथेतिकर्तव्यतापि यत् फलसाधनाङ्गम् असाव् अपि विधिमहिम्नैव। सा विहिता सती पुरुषार्थात्मकसाध्यसम्बन्धमीहमाना फलवत्क्रत्वङ्गभावम् अनुभवतीति फलवत्सन्निधाव् अफलं तदङ्गम् इति १,१७३ वक्ष्यते। अविधीयमानस्य यागस्याग्नेयादेः प्रधानस्याङ्गस्य वा प्रयाजादेर् यथाक्रमं न फलाङ्गता तत्साधनाङ्गता वापि सिध्यतीति

evaṃ tāvadupapattitaḥ śyenādīnāṃ vidheyatvam uktam. idānīm etat parityāge siddhāntahānir apīty āha -- sarvatreti hāntena. jānāty evāsau mayaitat kartavyam iti, upāyaṃ tu na vedetyādau sarvatra bhāṣyakārānusāreṇaivāṃśadvayagāmī vidhir avagamyate. tad iha śyenādyavidheyapakṣe bādhyata iti. ayaṃ cāparaḥ śyenādīnām avidheyatve doṣa ity āha -- ye ceti syurantena. nanu[544]yathā jyotiṣṭomādayo na vidhīyante evaṃ na niṣidhyante te 'pīti.[545]kasmād dharmatā na bhavaty ata āha -- hiṃseti. yady api jyotiṣṭomādayo na svarūpeṇa hiṃsā, tathāpy agnīṣomīyādipaśuhiṃsā teṣāṃ sādhanam. sā cāṃśadvayagāminy api niṣiddhety uktam. ato niṣiddhāṅgatvena pratyavāyahetutvād adharmatā jyotiṣṭomādīnām iti. api cāṃśadvayāvidhāne tadutkhātir evety āha -- na ceti. vidher ayaṃ mahimā yat svabhāvasādhyo yāgaḥ phalāṅgaḥ, tathā vakṣyati jaiminiḥ karmāṇy api phalārthatvāt (3.1.4) iti. tathetikartavyatāpi yat phalasādhanāṅgam asāv api vidhimahimnaiva. sā vihitā satī puruṣārthātmakasādhyasambandhamīhamānā phalavatkratvaṅgabhāvam anubhavatīti phalavatsannidhāv aphalaṃ tadaṅgam iti 1,173 vakṣyate. avidhīyamānasya yāgasyāgneyādeḥ pradhānasyāṅgasya vā prayājāder yathākramaṃ na phalāṅgatā tatsādhanāṅgatā vāpi sidhyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याद् एतत् -- साधनत्वेन विहिता अपि न साध्यतया विधीयन्त इत्य् अविधेया इत्य् उच्यन्ते। अत एवाह -- नैव श्येनादयः कर्तव्या विज्ञायन्ते इति। नैव साध्यतया विधीयन्त इति यावद् इत्य् अत आह -- साधनत्वेनेति। विधानं ह्य् अनर्थत्वपरिपन्थि तद् यथातथा वा विहितस्य न सम्भवति। अतः किम् अवान्तरभेदाश्रयणेनेति। अन्वारुह्य चेदम् अस्माभिर् उच्यते। न तु साध्यतया विधानं सम्भवति, स्वयम् एव साध्ये पुरुषाणां प्रवृत्तेः। तद् एतद् आह -- साध्यत्वेनेति। सर्वं यागदानजपोपवासादीष्टसाधनतयैव विधीयत इति भावः

syād etat -- sādhanatvena vihitā api na sādhyatayā vidhīyanta ity avidheyā ity ucyante. ata evāha -- naiva śyenādayaḥ kartavyā vijñāyante iti. naiva sādhyatayā vidhīyanta iti yāvad ity ata āha -- sādhanatveneti. vidhānaṃ hy anarthatvaparipanthi tad yathātathā vā vihitasya na sambhavati. ataḥ kim avāntarabhedāśrayaṇeneti. anvāruhya cedam asmābhir ucyate. na tu sādhyatayā vidhānaṃ sambhavati, svayam eva sādhye puruṣāṇāṃ pravṛtteḥ. tad etad āha -- sādhyatveneti. sarvaṃ yāgadānajapopavāsādīṣṭasādhanatayaiva vidhīyata iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो न श्येनादिनिवृत्तिर् अर्थशब्दस्य प्रयोजनम् इत्य् अन्यथा वर्णनीयम् इत्य् आह तेनेति। प्रयोजनवर्णनां प्रतिज्ञाय तद् उपोद्धातम् एव तावद् भाष्यकाराभिप्रायम् आह -- प्रवृत्तौ वेति। प्रवर्तिका निवर्तिका चोभय्य्[५४६]अपि चोदनेति भाष्यकारस्य हृदये लक्षणं व्यवस्थितं चोदनायाः। अतो निषेधचोदनालक्षणानां धर्मत्वं निवर्तयितुम् अर्थशब्द इत्य् अभिप्राय इति। कथं तर्हि प्रवर्तकं वाक्यं चोदनेति भाष्यम् अत आह -- प्रवर्तक इति। प्रवर्तकग्रहणं प्रदर्शनार्थम् इत्य् अर्थ इति

ato na śyenādinivṛttir arthaśabdasya prayojanam ity anyathā varṇanīyam ity āha teneti. prayojanavarṇanāṃ pratijñāya tad upoddhātam eva tāvad bhāṣyakārābhiprāyam āha -- pravṛttau veti. pravartikā nivartikā cobhayy[546]api codaneti bhāṣyakārasya hṛdaye lakṣaṇaṃ vyavasthitaṃ codanāyāḥ. ato niṣedhacodanālakṣaṇānāṃ dharmatvaṃ nivartayitum arthaśabda ity abhiprāya iti. kathaṃ tarhi pravartakaṃ vākyaṃ codaneti bhāṣyam ata āha -- pravartaka iti. pravartakagrahaṇaṃ pradarśanārtham ity artha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदाहरणार्थत्वे कारणम् आह -- तात्पर्ये हीति। पूर्वापरसङ्गतो हि ग्रन्थो व्याख्येयः। यद्य् अपि प्रवर्तकैकपर एव पूर्वग्रन्थो भवेत्, अर्थशब्दस्येयं १,१७४ व्याख्या चोदनालक्षणानर्थनिवृत्त्यर्थो ऽर्थशब्द इत्येवमात्मिका नोपपद्यते। अनर्थानां[५४७]प्रवर्तकवाक्यलक्षित नामचोदनालक्षणत्वापत्तेर् इति भावः। अर्थशब्दसहितस्य[५४८]वा चोदनापदस्यार्थो व्याख्यातः।[५४९]अर्थो हि प्रवर्तकवाक्यलक्षण एवेत्यभिप्रायेणाह -- अर्थग्रहणेति

udāharaṇārthatve kāraṇam āha -- tātparye hīti. pūrvāparasaṅgato hi grantho vyākhyeyaḥ. yady api pravartakaikapara eva pūrvagrantho bhavet, arthaśabdasyeyaṃ 1,174 vyākhyā codanālakṣaṇānarthanivṛttyartho 'rthaśabda ityevamātmikā nopapadyate. anarthānāṃ[547]pravartakavākyalakṣita nāmacodanālakṣaṇatvāpatter iti bhāvaḥ. arthaśabdasahitasya[548]vā codanāpadasyārtho vyākhyātaḥ.[549]artho hi pravartakavākyalakṣaṇa evetyabhiprāyeṇāha -- arthagrahaṇeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा धर्मप्रमाणम् अत्र सूत्रकारेण सूत्रितं धर्मस्य प्रवर्तकम् एव वाक्यं प्रमाणम् इति। तच् चोदनालक्षणम् एव भाष्यकारेण वर्णितम् इत्य् आह -- धर्मेति। यदा चोभय्य् अपि चोदनेति स्थितं तदा विधिचोदनाभ्यस् तावद् विधेयानां ज्योतिष्टोमादीनाम् अर्थत्वेनावधारणं भवति। निषेधचोदनाभ्यश् च निषेध्यानां ब्रह्महत्यादीनाम् अनर्थत्वेन निर्णयः। उभयोर् उभाभ्याम् अर्थानर्थत्वे लक्षिते इति यावत्। तद् एतद् आह -- एवं सतीति। येन च विधिप्रमाणकम् अर्थत्वं, तेन तल्लक्षितानां ज्योतिष्टोमादीनाम् अत्रार्थग्रहणेन धर्मत्वम् उक्तम् इत्य् आह -- तेनेति

athavā dharmapramāṇam atra sūtrakāreṇa sūtritaṃ dharmasya pravartakam eva vākyaṃ pramāṇam iti. tac codanālakṣaṇam eva bhāṣyakāreṇa varṇitam ity āha -- dharmeti. yadā cobhayy api codaneti sthitaṃ tadā vidhicodanābhyas tāvad vidheyānāṃ jyotiṣṭomādīnām arthatvenāvadhāraṇaṃ bhavati. niṣedhacodanābhyaś ca niṣedhyānāṃ brahmahatyādīnām anarthatvena nirṇayaḥ. ubhayor ubhābhyām arthānarthatve lakṣite iti yāvat. tad etad āha -- evaṃ satīti. yena ca vidhipramāṇakam arthatvaṃ, tena tallakṣitānāṃ jyotiṣṭomādīnām atrārthagrahaṇena dharmatvam uktam ity āha -- teneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधेयार्थधर्मत्वे चोक्ते विपरीतानाम् अधर्मत्वम् अर्थसिद्धत्वान् न सूत्रकारेण सूत्रितम् इत्य् आह -- निषेध्यानाम् इति। एवम् उद्ग्रन्थम् एव भाष्यकाराभिप्रायम् उक्त्वा तदनुसारेणोभयम् इत्यादि भाष्यं योजयति -- तस्माद् इति। यस्माद् एवं भाष्यकाराभिप्रायः, तस्माद् उभयम् इहेत्यादिग्रन्थे विधेयप्रतिषेध्ययोर् यथाक्रमं यागादिब्रह्महत्यादिवर्गयोर् निदर्शनं कार्यम् इत्य् अर्थः। यदि ब्रह्महत्यादिवर्गस्यानर्थतया निदर्शनं कथं तर्हि श्येनाद्युपन्यासः। ते हि विधेयाः। तत एव चेष्टसाधनाः। महत् खल्व् इदम् इष्टं यः शत्रुवधः। न हि तादृशी १,१७५ स्वर्गे ऽपि नराणां तृप्तिः सम्भवति यादृशी शश्रुवधे। अतः कथं ते ऽनर्थतयोदाह्रियन्ते, अत आह -- श्येनादीनाम् इति। अयम् अभिप्रायः -- यथावगतम् आयुष्मतां न स्वरूपेण श्येनादयो ऽनर्था इति। भाष्यकारेणापि न तत्स्वरूपम् अनर्थतयोदाहृतम्। किन् तु यत् तेषां फलं हिंसात्मकम् आयुर्भाग्यविच्छेदः, सो ऽपि विहितो निषिद्धश् च। स्वयं विहितत्वाद् अर्थात्मको ऽप्य् अनर्थानुबन्धीति तद् इदम् अनर्थत्वं श्येन उपचरितं, कारणे कार्योपचारात्। श्येनशब्द एव वा तत्फल उपचरितः कार्ये कारणोपचाराद् इति भावः। किं पुनरुपचाराश्रयणे कारणम् अत आह -- प्रतिषिद्धेति। भाष्यकारानुसारेणैवेदम् उपचाराश्रयणम्। एवं हि भाष्यकारो वदति -- प्रतिषिद्धा हि सेति। न हि श्येनादिस्वरूपाभिप्रायं प्रतिषिद्धा हीतीदम् उपपद्यते। ततस् तत्फलाभिप्राय एव श्येनाद्युपन्यास इति भाष्यकृता स्फुटीकृतम् इति

vidheyārthadharmatve cokte viparītānām adharmatvam arthasiddhatvān na sūtrakāreṇa sūtritam ity āha -- niṣedhyānām iti. evam udgrantham eva bhāṣyakārābhiprāyam uktvā tadanusāreṇobhayam ityādi bhāṣyaṃ yojayati -- tasmād iti. yasmād evaṃ bhāṣyakārābhiprāyaḥ, tasmād ubhayam ihetyādigranthe vidheyapratiṣedhyayor yathākramaṃ yāgādibrahmahatyādivargayor nidarśanaṃ kāryam ity arthaḥ. yadi brahmahatyādivargasyānarthatayā nidarśanaṃ kathaṃ tarhi śyenādyupanyāsaḥ. te hi vidheyāḥ. tata eva ceṣṭasādhanāḥ. mahat khalv idam iṣṭaṃ yaḥ śatruvadhaḥ. na hi tādṛśī 1,175 svarge 'pi narāṇāṃ tṛptiḥ sambhavati yādṛśī śaśruvadhe. ataḥ kathaṃ te 'narthatayodāhriyante, ata āha -- śyenādīnām iti. ayam abhiprāyaḥ -- yathāvagatam āyuṣmatāṃ na svarūpeṇa śyenādayo 'narthā iti. bhāṣyakāreṇāpi na tatsvarūpam anarthatayodāhṛtam. kin tu yat teṣāṃ phalaṃ hiṃsātmakam āyurbhāgyavicchedaḥ, so 'pi vihito niṣiddhaś ca. svayaṃ vihitatvād arthātmako 'py anarthānubandhīti tad idam anarthatvaṃ śyena upacaritaṃ, kāraṇe kāryopacārāt. śyenaśabda eva vā tatphala upacaritaḥ kārye kāraṇopacārād iti bhāvaḥ. kiṃ punarupacārāśrayaṇe kāraṇam ata āha -- pratiṣiddheti. bhāṣyakārānusāreṇaivedam upacārāśrayaṇam. evaṃ hi bhāṣyakāro vadati -- pratiṣiddhā hi seti. na hi śyenādisvarūpābhiprāyaṃ pratiṣiddhā hītīdam upapadyate. tatas tatphalābhiprāya eva śyenādyupanyāsa iti bhāṣyakṛtā sphuṭīkṛtam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं चापरं लिङ्गदर्शनम् इत्य् आह -- हिंसा हीति। कथं पुनर् असाव् अनर्थः इत्य् उक्त्वा यद् उक्तं हिंसा हि सेति, ततो ऽवगम्यते न श्येनादिस्वरूपमात्रम् अनर्थतया विवक्षितम् इति। वर्णितम् इदम् आक्षेपकाले न स्वरूपेण श्येनो हिंसेति। अतो हिंसा हीत्य् अत्र भाष्यकारेणैतत् स्फुटीकृतम्। तथा श्येनेनाभिचरन् यजेतेति हि समामनन्ति नाभिचरितव्यम् इत्य् अन्ते वक्ष्यते। अत्राप्य् अभिचारस्यैव श्येनफलस्य निषेधं दर्शयन्न् अनर्थतां स्फुटीकरिष्यतीति। श्येनादिस्वरूपाभिप्राये तु ग्रन्थे सर्वो ऽयम् उत्तरग्रन्थे न सङ्गच्छत इत्य् आह -- श्येनादीनाम् इति

idaṃ cāparaṃ liṅgadarśanam ity āha -- hiṃsā hīti. kathaṃ punar asāv anarthaḥ ity uktvā yad uktaṃ hiṃsā hi seti, tato 'vagamyate na śyenādisvarūpamātram anarthatayā vivakṣitam iti. varṇitam idam ākṣepakāle na svarūpeṇa śyeno hiṃseti. ato hiṃsā hīty atra bhāṣyakāreṇaitat sphuṭīkṛtam. tathā śyenenābhicaran yajeteti hi samāmananti nābhicaritavyam ity ante vakṣyate. atrāpy abhicārasyaiva śyenaphalasya niṣedhaṃ darśayann anarthatāṃ sphuṭīkariṣyatīti. śyenādisvarūpābhiprāye tu granthe sarvo 'yam uttaragranthe na saṅgacchata ity āha -- śyenādīnām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रतिषिद्धा हीत्य् एतत् तावद् अनुपपन्नम् इत्य् आह -- विहितत्वाद् इति। विहिता हिंसासाधनतया श्येनादयः। न तेषु प्रतिषेधो ऽवकाशं १,१७६ लभत इत्याक्षेपे वर्णितम् एवैतत् प्रदर्शनार्थम् उक्तम्। अन्ये ऽप्य् आक्षेपोक्ता एवानुपपत्तिप्रकारा अनुसन्धेया इति। एवं तावद् विधिनिषेधात्मिका चोदनेत्याश्रित्योभयम् इत्यादिग्रन्थो व्याख्यातः। इदानीं प्रवर्तिका चोदनेत्य् अत्रापि पक्षे शक्यत एव भाष्यं व्याख्यातुम् इत्य् आह -- यदेति। उभयं विधायिकया चोदनया लक्ष्यते साध्यं साधनं चेत्य् अर्थः। कथं पुनः साध्यसाधनात्मकम् उभयं चोदनया लक्ष्यते। न हि साध्यं विधीयते, स्वयम् एव हि तत्र पुरुषाः प्रवर्तन्ते, अत आह -- साध्येति उभयोरन्तेन। अयम् अभिप्रायः -- सत्यम्। साध्यसाधनाङ्गगोचरम् एव विधेः प्रवर्तनम्। तथापि विधिप्रमाणकम् एव स्वर्गयागादीनां साध्यसाधनसम्बन्ध इति औत्पत्तिकसूत्रे (१।१।५) वक्ष्यते। यथा यागादीनां साधनभावश् चोदनालक्षणः, एवं स्वर्गादीनां यागादिसाध्यत्वावगतिर् अपीति तेन रूपेण ते ऽपि चोदनालक्षणा भवन्त्य् एव, यद्य् अपि तेषु स्वयं प्रवृत्तः पुरुषो न चोदनया प्रवर्त्यत इति। यदि साध्यसाधनाभिप्रायम् उभयत्वं, तर्हि अर्थो ऽनर्थ इति केन सम्बध्यते, अत आह -- द्विविधम् इति। अयम् अर्थः -- फलसाधनात्मकम् उभयं चोदनालक्षणम् इत्य् उक्तम्। तत्रेदम् उच्यते फलम् अर्थानर्थात्मकत्वेन द्विविधं क्रतूनाम् इति

tatra pratiṣiddhā hīty etat tāvad anupapannam ity āha -- vihitatvād iti. vihitā hiṃsāsādhanatayā śyenādayaḥ. na teṣu pratiṣedho 'vakāśaṃ 1,176 labhata ityākṣepe varṇitam evaitat pradarśanārtham uktam. anye 'py ākṣepoktā evānupapattiprakārā anusandheyā iti. evaṃ tāvad vidhiniṣedhātmikā codanetyāśrityobhayam ityādigrantho vyākhyātaḥ. idānīṃ pravartikā codanety atrāpi pakṣe śakyata eva bhāṣyaṃ vyākhyātum ity āha -- yadeti. ubhayaṃ vidhāyikayā codanayā lakṣyate sādhyaṃ sādhanaṃ cety arthaḥ. kathaṃ punaḥ sādhyasādhanātmakam ubhayaṃ codanayā lakṣyate. na hi sādhyaṃ vidhīyate, svayam eva hi tatra puruṣāḥ pravartante, ata āha -- sādhyeti ubhayorantena. ayam abhiprāyaḥ -- satyam. sādhyasādhanāṅgagocaram eva vidheḥ pravartanam. tathāpi vidhipramāṇakam eva svargayāgādīnāṃ sādhyasādhanasambandha iti autpattikasūtre (1.1.5) vakṣyate. yathā yāgādīnāṃ sādhanabhāvaś codanālakṣaṇaḥ, evaṃ svargādīnāṃ yāgādisādhyatvāvagatir apīti tena rūpeṇa te 'pi codanālakṣaṇā bhavanty eva, yady api teṣu svayaṃ pravṛttaḥ puruṣo na codanayā pravartyata iti. yadi sādhyasādhanābhiprāyam ubhayatvaṃ, tarhi artho 'nartha iti kena sambadhyate, ata āha -- dvividham iti. ayam arthaḥ -- phalasādhanātmakam ubhayaṃ codanālakṣaṇam ity uktam. tatredam ucyate phalam arthānarthātmakatvena dvividhaṃ kratūnām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलद्वैविध्ये कारणम् आह -- स्वर्गादीति हिंसाद्यन्तेन। तत्रोभयात्मके फले स्वर्गादिफलं तावत् ज्योतिष्टोमादीनाम् अनतिक्रान्तप्रतिषेधेनैवावाप्यते। तन् न निषिद्धम् इति यावत्। श्येनादिफलं तु हिंसाद्यतिक्रान्तप्रतिषेधेनावाप्यते। अतस् तत्सदसद्भावकारितः फलार्थानर्थविवेकः। अस्मिंश् च व्याख्याने को ऽर्थः इत्यादि भाष्यम् एवं व्याख्येयम् अर्थात्मकफलस्यापि यत् साधनं सो ऽप्य् अर्थ इति। अन्तर्णीयैतत् प्रदर्शितं को ऽर्थः यो निःश्रेयसाय ज्योतिष्टोमादिर् इति। एतद् उक्तं भवति -- अर्थात्मकफलस्य साधनस्य ज्योतिष्टोमादेर् धर्मत्वं वक्तुम् अर्थपदं प्रयुक्तम् इति। तद् उक्तं - १,१७७ तस्यापि साधनं यत् तदर्थ एवाभिधीयते । वक्तुं तस्यैव धर्मत्वम् उक्तम् अर्थविशेषणम् ॥ इति। को ऽनर्थ इति तु श्येनादिफलपरो लक्षणया श्येनादिपदप्रयोगः, तस्य चार्थाद् अधर्मत्वम् उक्तम् इति वेदितव्यम् इति। ननु श्येनादिविधिसामर्थ्याद् एव श्येनादिफलम् आसाद्यमानं कथं प्रतिषेधातिक्रमेणावाप्यत इत्य् उच्यते, अत आह -- शास्त्रान्तरेति। अयम् अभिप्रायः -- सत्यं श्येनचोदनालक्षणं तत्फलं, तद् उद्दिश्य तद्विधानात्। क्वचित् किञ्चिद् विधीयत इति विधेः स्वरूपं, तत्र विधेयम् इवोद्देश्यम् अपि विधिर् विगाहत एव। यत् तु न हिंस्याद् इति शास्त्रान्तरं, तन्निरीक्षणेन श्येनादिफलस्य हिंसायाः प्रतिषिद्धत्वम् अवगम्यत इति

phaladvaividhye kāraṇam āha -- svargādīti hiṃsādyantena. tatrobhayātmake phale svargādiphalaṃ tāvat jyotiṣṭomādīnām anatikrāntapratiṣedhenaivāvāpyate. tan na niṣiddham iti yāvat. śyenādiphalaṃ tu hiṃsādyatikrāntapratiṣedhenāvāpyate. atas tatsadasadbhāvakāritaḥ phalārthānarthavivekaḥ. asmiṃś ca vyākhyāne ko 'rthaḥ ityādi bhāṣyam evaṃ vyākhyeyam arthātmakaphalasyāpi yat sādhanaṃ so 'py artha iti. antarṇīyaitat pradarśitaṃ ko 'rthaḥ yo niḥśreyasāya jyotiṣṭomādir iti. etad uktaṃ bhavati -- arthātmakaphalasya sādhanasya jyotiṣṭomāder dharmatvaṃ vaktum arthapadaṃ prayuktam iti. tad uktaṃ - 1,177 tasyāpi sādhanaṃ yat tadartha evābhidhīyate | vaktuṃ tasyaiva dharmatvam uktam arthaviśeṣaṇam || iti. ko 'nartha iti tu śyenādiphalaparo lakṣaṇayā śyenādipadaprayogaḥ, tasya cārthād adharmatvam uktam iti veditavyam iti. nanu śyenādividhisāmarthyād eva śyenādiphalam āsādyamānaṃ kathaṃ pratiṣedhātikrameṇāvāpyata ity ucyate, ata āha -- śāstrāntareti. ayam abhiprāyaḥ -- satyaṃ śyenacodanālakṣaṇaṃ tatphalaṃ, tad uddiśya tadvidhānāt. kvacit kiñcid vidhīyata iti vidheḥ svarūpaṃ, tatra vidheyam ivoddeśyam api vidhir vigāhata eva. yat tu na hiṃsyād iti śāstrāntaraṃ, tannirīkṣaṇena śyenādiphalasya hiṃsāyāḥ pratiṣiddhatvam avagamyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु विधिस्पृष्टे प्रतिषेधो ऽनवकाशः। सत्य् अपि वा प्रतिषेधे नैवंविधस्यानर्थत्वम् इत्य् उक्तम्। तद् यदि चोदनालक्षणा हिंसा, कथं निषिद्धत्वाद् अनर्थः। चोदनालक्षणत्वे ऽप्य् अविधेयत्वम् इति तु भवद्भिर् एव निराकृतम्। अत एव क्रमो विधेय इत्य् आश्रितम्, अत आह -- फलांश इति वक्ष्यतेऽन्तेन। अयम् अभिप्रायः -- उक्तम् इदम् अस्माभिः किञ्चिद् विधातुं फलम् उद्दिश्यते इत्य् एतावती चोदनालक्षणता। न तु फलम् एव विधीयते, भावनायाः फलांशे प्रत्ययाविधायकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात्। वक्ष्यति हि -- जानात्य् एवासौ मयैतत् कर्तव्यम् इति उपायं तु न वेदेति। अतः स्वयम् एव कर्तव्येषु पुरुषाणां प्रवृत्तेर् न तद्विषयप्रवृत्तिज्ञापनं विधेः फलम्। साधनोपाययोस् त्व् अप्रवृत्तः पुरुषः प्रवर्त्यत इति तयोर् विधेयत्वम्। क्रमे तु न तावत् किञ्चिद् विधीयते। सो ऽपि चेन् न विधीयेत, कथं चोदनालक्षणो भविष्यति। जैमिनेर् अप्य् एतद् एवाभिमतम् इत्य् आह -- जैमिनिर् इति। लिप्सया प्रवृत्तिं लक्षयति, तया प्रवृत्तेः। अर्थशब्दः प्रयोजनवाची फले प्रवृत्तिः प्रयोजनलक्षणा न वैधीति दर्शितं भवतीति

nanu vidhispṛṣṭe pratiṣedho 'navakāśaḥ. saty api vā pratiṣedhe naivaṃvidhasyānarthatvam ity uktam. tad yadi codanālakṣaṇā hiṃsā, kathaṃ niṣiddhatvād anarthaḥ. codanālakṣaṇatve 'py avidheyatvam iti tu bhavadbhir eva nirākṛtam. ata eva kramo vidheya ity āśritam, ata āha -- phalāṃśa iti vakṣyate'ntena. ayam abhiprāyaḥ -- uktam idam asmābhiḥ kiñcid vidhātuṃ phalam uddiśyate ity etāvatī codanālakṣaṇatā. na tu phalam eva vidhīyate, bhāvanāyāḥ phalāṃśe pratyayāvidhāyakatvasya vakṣyamāṇatvāt. vakṣyati hi -- jānāty evāsau mayaitat kartavyam iti upāyaṃ tu na vedeti. ataḥ svayam eva kartavyeṣu puruṣāṇāṃ pravṛtter na tadviṣayapravṛttijñāpanaṃ vidheḥ phalam. sādhanopāyayos tv apravṛttaḥ puruṣaḥ pravartyata iti tayor vidheyatvam. krame tu na tāvat kiñcid vidhīyate. so 'pi cen na vidhīyeta, kathaṃ codanālakṣaṇo bhaviṣyati. jaiminer apy etad evābhimatam ity āha -- jaiminir iti. lipsayā pravṛttiṃ lakṣayati, tayā pravṛtteḥ. arthaśabdaḥ prayojanavācī phale pravṛttiḥ prayojanalakṣaṇā na vaidhīti darśitaṃ bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१७८ यतश् चायं सूत्रभाष्यानुगतः सिद्धान्तः यत् फलं न विधीयत इति, तेन कारणेन न हिंस्याद् इति प्रतिषेधः श्येनफलोपनिपातिन्यां हिंसायां सामान्यतो ऽवतरन् विधिना न निवारित इति तस्यानर्थताम् आपादयतीत्यभिप्रायेणाह -- तेनेति

1,178 yataś cāyaṃ sūtrabhāṣyānugataḥ siddhāntaḥ yat phalaṃ na vidhīyata iti, tena kāraṇena na hiṃsyād iti pratiṣedhaḥ śyenaphalopanipātinyāṃ hiṃsāyāṃ sāmānyato 'vataran vidhinā na nivārita iti tasyānarthatām āpādayatītyabhiprāyeṇāha -- teneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं च निषेधेन श्येनफलस्यानर्थप्राप्तिहेतुत्वे बोध्यमाने ऽपि न श्येनः स्वरूपेणानर्थः, तत्फलम् एव तु हिंसानर्थ इत्य् आह -- अनर्थेति

evaṃ ca niṣedhena śyenaphalasyānarthaprāptihetutve bodhyamāne 'pi na śyenaḥ svarūpeṇānarthaḥ, tatphalam eva tu hiṃsānartha ity āha -- anartheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापरं परिचोदनाभाष्यं कथं पुनर् इत्यादि। तस्याभिप्रायम् आह -- परस् त्व् इति। अयम् अभिप्रायः -- सो ऽयं साधनफलयोर् विधेयाविधेयभेदो दर्शितस् तम् अविद्वान् उभयम् इत्यादिभाष्ये श्येनादेश् चोदनालक्षणत्वाभिधानात्[५५०]फलस्यापि विधेयतां मन्वानः, अथवा त्र्यंशभावनाविधानेन फले जातविधेयाभिमानः[५५१]श्येनफलस्यानर्थत्वम् आक्षिप्तवान्। अयं च भाष्यार्थः -- कथं य कर्तव्यतयोपदिश्यते सो ऽनर्थः। यद्य् अपि ग्रन्थात् कर्तव्यतोपदेशपर्यनुयोगो ऽवगम्यते, तथाप्य् अपौरुषेये उपदेशपर्यनुयोगासम्भवाद् उपदिश्यमानस्य कथम् अनर्थत्वम् इत्य् एव पर्यनुयोगार्थः। अत एवोक्तम् -- अनर्थत्वम् आक्षिपद् इति

atrāparaṃ paricodanābhāṣyaṃ kathaṃ punar ityādi. tasyābhiprāyam āha -- paras tv iti. ayam abhiprāyaḥ -- so 'yaṃ sādhanaphalayor vidheyāvidheyabhedo darśitas tam avidvān ubhayam ityādibhāṣye śyenādeś codanālakṣaṇatvābhidhānāt[550]phalasyāpi vidheyatāṃ manvānaḥ, athavā tryaṃśabhāvanāvidhānena phale jātavidheyābhimānaḥ[551]śyenaphalasyānarthatvam ākṣiptavān. ayaṃ ca bhāṣyārthaḥ -- kathaṃ ya kartavyatayopadiśyate so 'narthaḥ. yady api granthāt kartavyatopadeśaparyanuyogo 'vagamyate, tathāpy apauruṣeye upadeśaparyanuyogāsambhavād upadiśyamānasya katham anarthatvam ity eva paryanuyogārthaḥ. ata evoktam -- anarthatvam ākṣipad iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र परिहारभाष्यं - नैव श्येनादयः कर्तव्यतया विज्ञायन्ते इति। तच्छ्येनादिकर्तव्यतानिषेधपरम् इवोपलभ्यते। तच् चायुक्तम्। श्येनादिविधानस्य पूर्वोक्तत्वात्। अतो भित्त्वा योजयति -- नैवेति। अस्य श्येनफलस्य हिंसाया नैवेत्य् एतावतैव विधेयत्वं निराकार्यम् इत्य् अर्थः। किं तर्हि विधेयम् १,१७९ इति तूपस्कृत्योत्तरग्रन्थयोजनेत्य् आह -- किम् इति। श्येनादयो यागाः कर्तव्याः, न तत्फलं हिंसेति

atra parihārabhāṣyaṃ - naiva śyenādayaḥ kartavyatayā vijñāyante iti. tacchyenādikartavyatāniṣedhaparam ivopalabhyate. tac cāyuktam. śyenādividhānasya pūrvoktatvāt. ato bhittvā yojayati -- naiveti. asya śyenaphalasya hiṃsāyā naivety etāvataiva vidheyatvaṃ nirākāryam ity arthaḥ. kiṃ tarhi vidheyam 1,179 iti tūpaskṛtyottaragranthayojanety āha -- kim iti. śyenādayo yāgāḥ kartavyāḥ, na tatphalaṃ hiṃseti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र च नैवेति भिन्ने कथं पुनर् अनर्थ इत्य् अस्य प्रश्नस्यापाकरणे ऽनुषक्तकर्तव्यतापदे फलस्य कर्तव्यतायां प्रतिषिध्यमानायां साध्यताप्रतिषेधभ्रमम् अपनेतुम् आह -- प्रश्नापाकरण इत्यर्थेन्तेन। नात्र फलस्य साध्यता प्रतिषिध्यते, तन्निषेधे श्येनभावनापरिसमाप्तेः। किन् तु विधेयतैव फलस्य प्रतिषिध्यत इति। अनुपयुक्ते च पूर्वोत्तरपक्षयोः स्थापनबाधने साध्यत्वस्येत्य् आह -- द्वये ऽपीति। यदि कथं पुनर् इति पूर्वपक्षवादिना साध्यत्वानुपपत्तिर् उक्ता भवेत्, एवम् उत्तरवादी नैवेति तन्निराकुर्यात्। न तु साध्यत्वस्य पूर्वपक्षे कश्चिद् उपयोगः। न च तन्निरासस्य सिद्धान्त[५५२]इति

atra ca naiveti bhinne kathaṃ punar anartha ity asya praśnasyāpākaraṇe 'nuṣaktakartavyatāpade phalasya kartavyatāyāṃ pratiṣidhyamānāyāṃ sādhyatāpratiṣedhabhramam apanetum āha -- praśnāpākaraṇa ityarthentena. nātra phalasya sādhyatā pratiṣidhyate, tanniṣedhe śyenabhāvanāparisamāpteḥ. kin tu vidheyataiva phalasya pratiṣidhyata iti. anupayukte ca pūrvottarapakṣayoḥ sthāpanabādhane sādhyatvasyety āha -- dvaye 'pīti. yadi kathaṃ punar iti pūrvapakṣavādinā sādhyatvānupapattir uktā bhavet, evam uttaravādī naiveti tannirākuryāt. na tu sādhyatvasya pūrvapakṣe kaścid upayogaḥ. na ca tannirāsasya siddhānta[552]iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोभयत्रानुपयोगतुल्यताम् एव दर्शयति -- अनर्थस्यापीति। न तावत् पूर्वपक्षवादिनः साध्यताप्रतिपादनम् उपयुक्तम्। अर्थत्वं हि तस्यापादनीयम्। अतो यद् एव तदनुगुणं तद् एव वक्तव्यम्। न च साध्यतामात्रानुबन्ध्यर्थत्वम्, अनर्थस्याप्य् अविधेयस्य सुरापानादेः साध्यतावगमात्। न च साध्यतानिराकरणं सिद्धान्त उपयुज्यते। अर्थत्वं हि तस्य फलस्य निराकरणीयम्। तदनुगुणं च विधेयतानिराकरणम् एव सिद्धान्तिना कार्यम्। किं साध्यतानिराकरणेन, असाध्यस्यापि विधेयस्य गोदोहनादेर् अर्थत्वाद् इति

atrobhayatrānupayogatulyatām eva darśayati -- anarthasyāpīti. na tāvat pūrvapakṣavādinaḥ sādhyatāpratipādanam upayuktam. arthatvaṃ hi tasyāpādanīyam. ato yad eva tadanuguṇaṃ tad eva vaktavyam. na ca sādhyatāmātrānubandhyarthatvam, anarthasyāpy avidheyasya surāpānādeḥ sādhyatāvagamāt. na ca sādhyatānirākaraṇaṃ siddhānta upayujyate. arthatvaṃ hi tasya phalasya nirākaraṇīyam. tadanuguṇaṃ ca vidheyatānirākaraṇam eva siddhāntinā kāryam. kiṃ sādhyatānirākaraṇena, asādhyasyāpi vidheyasya godohanāder arthatvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् चेदं श्येनादिफलाभिप्रायम् अविधेयत्वं न स्वरूपाभिप्रायम् इत्य् अस्माभिर् उच्यते, तद् भाष्यकारेण स्फुटीकृतम् इत्य् आह -- शतुर् इति। यो हि हिंसितुम् इच्छेत् तस्यायम् अभ्युपाय इति हि तेषाम् उपदेशः। श्येनेनाभिचरन् यजेतेति १,१८० हि समामनन्ति नाभिचरितव्यम् इति वदन् भाष्यकारो लक्षेणे शतुर् उत्पत्तिं दर्शयति, यो हि हिंसितुम् इच्छेद् इत्य् अभिचारप्रवृत्तपुरुषानुवादात्। तच् चेदम् अभिचरन् नाभिचरितव्यम् इति व्यक्तीकृतम्। लक्षणं च यद्वृत्तयुक्तं सिद्धवद् एवावगम्यते न विधेयतया। अतो न तावद् धिंसा विधीयते। तेषाम् उपदेशः इति च स्पष्टम् एव श्येनादीनां विधानम् उक्तम्। अन्यथा अविधेयस्योपदेशानुपपत्तेः, विध्युपदेशशब्दयोः पर्यायत्वाद् इति भावः। श्येनादय इत्यादिशब्दस्य प्रयोजनम् आह -- विधित्वम् इति। साधनानि तावद् विधीयन्ते। इतिकर्तव्यतापि हिंसात्मिका दैक्षपश्वादि(?का।गा) विधीयते।[५५३]एतेन फलांशस्थैव हिंसा न विधीयत इति दर्शितं भवति। विधित्वं विधिशक्तिर् इत्य् अर्थः

yac cedaṃ śyenādiphalābhiprāyam avidheyatvaṃ na svarūpābhiprāyam ity asmābhir ucyate, tad bhāṣyakāreṇa sphuṭīkṛtam ity āha -- śatur iti. yo hi hiṃsitum icchet tasyāyam abhyupāya iti hi teṣām upadeśaḥ. śyenenābhicaran yajeteti 1,180 hi samāmananti nābhicaritavyam iti vadan bhāṣyakāro lakṣeṇe śatur utpattiṃ darśayati, yo hi hiṃsitum icched ity abhicārapravṛttapuruṣānuvādāt. tac cedam abhicaran nābhicaritavyam iti vyaktīkṛtam. lakṣaṇaṃ ca yadvṛttayuktaṃ siddhavad evāvagamyate na vidheyatayā. ato na tāvad dhiṃsā vidhīyate. teṣām upadeśaḥ iti ca spaṣṭam eva śyenādīnāṃ vidhānam uktam. anyathā avidheyasyopadeśānupapatteḥ, vidhyupadeśaśabdayoḥ paryāyatvād iti bhāvaḥ. śyenādaya ityādiśabdasya prayojanam āha -- vidhitvam iti. sādhanāni tāvad vidhīyante. itikartavyatāpi hiṃsātmikā daikṣapaśvādi(?kā/gā) vidhīyate.[553]etena phalāṃśasthaiva hiṃsā na vidhīyata iti darśitaṃ bhavati. vidhitvaṃ vidhiśaktir ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाततायिवधे दोषो हन्तुर् भवति कश्चन । प्रकाशं वाप्रकाशं वा मन्युस् तं मन्युम् ऋच्छति ॥ १,१८२ इति। नन्व् असत्य् अपि निषेधे किमंशद्वयगामिनी हिंसानर्थो न भवतीत्य् अत आह -- निषेधेनेति

nātatāyivadhe doṣo hantur bhavati kaścana | prakāśaṃ vāprakāśaṃ vā manyus taṃ manyum ṛcchati || 1,182 iti. nanv asaty api niṣedhe kimaṃśadvayagāminī hiṃsānartho na bhavatīty ata āha -- niṣedheneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कारणम् आह -- प्रत्यक्षादेर् इति। नानार्थत्वे प्रत्यक्षादीनि क्रमन्ते। न चाप्रमाणको ऽर्थः कल्पयितुं शक्यत इति। प्रत्यक्षाद्यशक्तिम् एव दर्शयति -- न हीति। न हि त्रिवृत्पानविरेकयोर् इव साध्यसाधनभावो हिंसाप्रत्यवाययोः प्रत्यक्षः, तदानीं प्रत्यवायादर्शनाद् इति

atra kāraṇam āha -- pratyakṣāder iti. nānārthatve pratyakṣādīni kramante. na cāpramāṇako 'rthaḥ kalpayituṃ śakyata iti. pratyakṣādyaśaktim eva darśayati -- na hīti. na hi trivṛtpānavirekayor iva sādhyasādhanabhāvo hiṃsāpratyavāyayoḥ pratyakṣaḥ, tadānīṃ pratyavāyādarśanād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् असत्य् अपि दोषदर्शने बाह्यहिंसानाम् अनर्थत्वदर्शनाच् चोदितास्व् अपि विचिकित्सा जायत एव, अत आह -- बाह्ये ऽपीति। अयम् अभिप्रायः -- नात्र विचिकित्सायां किञ्चित् कारणम्। शास्त्राद् एव बाह्ये ऽपि विचिकित्सा। अङ्गहिंसापि शास्त्रविहितैवेति निर्विचिकित्सम् अनुष्ठातव्येति। ननु प्रत्यक्षम् एव हिंस्यमानस्य दुःखितत्वम् उपलभ्यते। अतः कर्तुर् अपि ततो दुःखित्वम् अनुमास्यामहे। क्रियानुरूपं हि कर्तॄणां फलम् इति महाजनप्रसिद्धम्। यथा चाहुः -- तथा च नारीष्व् अपि सिद्धम् एतत् करोति यो यल्लभते ऽप्य् असौ तत् । यत् कर्मबीजं वपते मनुष्यस् तस्यानुरूपाणि फलानि भुङ्क्ते ॥ इति। अतः क्रियानुरूप्येणैव हिंसानर्थकरीत्य् अनुमास्यते, अत आह -- हिंस्यमानस्येति स्यादन्तेन। अयम् अभिप्रायः -- यद् एतद् हिंस्यमानस्य दुःखित्वदर्शनं, तेन कर्तुः दुःखित्वानुमानम् अयुक्तम्। व्याप्तलिङ्गदर्शनाभावात्। न हि हिंस्यमानस्य दुःखिता कर्तुर् भविष्यता दुःखेन व्याप्तावगतेति। प्रत्यक्षदर्शनानुसारेण तु विपर्यय एव तावदनुमातुं शक्यते, तदानीं हि कर्तुः १,१८३ स्फुटं सुखम् एवोपलभ्यते। अतः कालान्तरे ऽपि हिंसा सुखकरी, हिंसात्वाद् अद्यवद् इति शक्यते प्रयोगो वक्तुम् इत्य् अभिप्रायेणाह -- तदानीम् इति

nanv asaty api doṣadarśane bāhyahiṃsānām anarthatvadarśanāc coditāsv api vicikitsā jāyata eva, ata āha -- bāhye 'pīti. ayam abhiprāyaḥ -- nātra vicikitsāyāṃ kiñcit kāraṇam. śāstrād eva bāhye 'pi vicikitsā. aṅgahiṃsāpi śāstravihitaiveti nirvicikitsam anuṣṭhātavyeti. nanu pratyakṣam eva hiṃsyamānasya duḥkhitatvam upalabhyate. ataḥ kartur api tato duḥkhitvam anumāsyāmahe. kriyānurūpaṃ hi kartṝṇāṃ phalam iti mahājanaprasiddham. yathā cāhuḥ -- tathā ca nārīṣv api siddham etat karoti yo yallabhate 'py asau tat | yat karmabījaṃ vapate manuṣyas tasyānurūpāṇi phalāni bhuṅkte || iti. ataḥ kriyānurūpyeṇaiva hiṃsānarthakarīty anumāsyate, ata āha -- hiṃsyamānasyeti syādantena. ayam abhiprāyaḥ -- yad etad hiṃsyamānasya duḥkhitvadarśanaṃ, tena kartuḥ duḥkhitvānumānam ayuktam. vyāptaliṅgadarśanābhāvāt. na hi hiṃsyamānasya duḥkhitā kartur bhaviṣyatā duḥkhena vyāptāvagateti. pratyakṣadarśanānusāreṇa tu viparyaya eva tāvadanumātuṃ śakyate, tadānīṃ hi kartuḥ 1,183 sphuṭaṃ sukham evopalabhyate. ataḥ kālāntare 'pi hiṃsā sukhakarī, hiṃsātvād adyavad iti śakyate prayogo vaktum ity abhiprāyeṇāha -- tadānīm iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कश्चिद् अनुमानकुशल आह -- क्रियाविशेषाः खलु विषयानुरूपफलदायिनो दृष्टाः। यथा दानादयः शास्त्रोक्ताः। दानं हि सम्प्रदानापरनामानं विषयं सुखयतीति प्रत्यक्षम् अवगतम्। तच् च कालान्तरे दातुः परां प्रीतिमाधास्यतीति शास्त्राद् अवगम्यते। हिंसापि च क्रियाविशेषः। अतो यादृगस्या विषये हिंस्ये कर्मणि फलं दुःखात्मकं, तादृग् एव[५६०]कर्तुर् अनुमीयत इति, तद् एतद् उपन्यस्यति -- विषय इति

atra kaścid anumānakuśala āha -- kriyāviśeṣāḥ khalu viṣayānurūpaphaladāyino dṛṣṭāḥ. yathā dānādayaḥ śāstroktāḥ. dānaṃ hi sampradānāparanāmānaṃ viṣayaṃ sukhayatīti pratyakṣam avagatam. tac ca kālāntare dātuḥ parāṃ prītimādhāsyatīti śāstrād avagamyate. hiṃsāpi ca kriyāviśeṣaḥ. ato yādṛgasyā viṣaye hiṃsye karmaṇi phalaṃ duḥkhātmakaṃ, tādṛg eva[560]kartur anumīyata iti, tad etad upanyasyati -- viṣaya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र दूषणम् आह -- य एवम् इति। एवंवादिनो हेतुर् अनैकान्तिकः। क्रियाविशेषाणाम् अपि गुर्वङ्गनागमनादीनां विषयानुरूपफलदायित्वाभावात्। दुःखफलत्वात् तेषाम्। विषये च गुर्वङ्गनादौ तदात्वे प्रीतिदर्शनात्। सुरापानस्यापि यदि पेया सुरैव विषयः, न तस्य दुःखम् अदुःखं वेति विषयानुरूपफलदायित्वम् एवम् आदीनां असिद्धम् इति विपक्षैर् एभिर् व्यभिचारिता हेतोर् इति

atra dūṣaṇam āha -- ya evam iti. evaṃvādino hetur anaikāntikaḥ. kriyāviśeṣāṇām api gurvaṅganāgamanādīnāṃ viṣayānurūpaphaladāyitvābhāvāt. duḥkhaphalatvāt teṣām. viṣaye ca gurvaṅganādau tadātve prītidarśanāt. surāpānasyāpi yadi peyā suraiva viṣayaḥ, na tasya duḥkham aduḥkhaṃ veti viṣayānurūpaphaladāyitvam evam ādīnāṃ asiddham iti vipakṣair ebhir vyabhicāritā hetor iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धश् चायं हेतुर् इत्य् आह -- विरुद्धेति। कथं विरुद्धता, अत आह -- यादृग् इति। दृष्टान्तानुसारेण हि हेतुर् गमको भवति। दानं चात्र दृष्टान्तः। अतो यादृशं दाने फलम् अवगतं, हिंसायाम् अपि तादृग् एव फलं भवेद् इति। तादृक्त्वम् एव फलस्य दर्शयति -- विधिगम्येति। दाने हि विधिगम्यफलावाप्तिर् अवगता। तद् इदं व्याप्तिबलेन हिंसायाम् अपि प्राप्नोतीति। विधिबलेन त्व् अर्थफलत्वम् एव हिंसाया अवगम्यते। अतो नानर्थत्वं सिध्यतीति सिसाधयिषितानर्थफलत्वविपरीतार्थफलत्वसाधनाद् विरुद्धो ऽयं हेतुर् इत्यभिप्रायेणाह १,१८४ -- अदुःखेति। तथेति। विधिगम्यफलावाप्तौ सत्याम् अगुःखात्मतेत्य् अर्थः। न हि दुःखात्मके फले विधिः प्रमाणं भवतीति

viruddhaś cāyaṃ hetur ity āha -- viruddheti. kathaṃ viruddhatā, ata āha -- yādṛg iti. dṛṣṭāntānusāreṇa hi hetur gamako bhavati. dānaṃ cātra dṛṣṭāntaḥ. ato yādṛśaṃ dāne phalam avagataṃ, hiṃsāyām api tādṛg eva phalaṃ bhaved iti. tādṛktvam eva phalasya darśayati -- vidhigamyeti. dāne hi vidhigamyaphalāvāptir avagatā. tad idaṃ vyāptibalena hiṃsāyām api prāpnotīti. vidhibalena tv arthaphalatvam eva hiṃsāyā avagamyate. ato nānarthatvaṃ sidhyatīti sisādhayiṣitānarthaphalatvaviparītārthaphalatvasādhanād viruddho 'yaṃ hetur ityabhiprāyeṇāha 1,184 -- aduḥkheti. tatheti. vidhigamyaphalāvāptau satyām aguḥkhātmatety arthaḥ. na hi duḥkhātmake phale vidhiḥ pramāṇaṃ bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावद्धेतुदोषाव् उक्तौ। इदानीं दृष्टान्तदोषं दर्शयति -- न चेति। विषयानुरूपफलदायिता ह्य् अत्र साध्यते। दाने च सम्प्रदानं विषयः। न च दानं दातरि तदनुरूपं फलम् अभिनिष्पादयति, ततो विशिष्टतमस्य महतो ऽभ्युदयस्य दातरि निष्पत्तेः। अल्पा हि प्रीतिर् गां गृहीतवतो भवति। दातुस् तु तां पात्रसात्कृतवतः सवत्सरोमसम्मितानि तानि वत्सराणि स्वर्गो भवतीति शास्त्रानुसारेणावगम्यते। क्वचित् तु समद्विगुणसाहस्रानन्तानि फलान्य् अब्राह्मणब्राह्मणश्रोत्रियवेदपारगेभ्यः इति साध्यहीनो दृष्टान्त इति। अपि चैकार्थेनैव साध्यपदेन पक्षसपक्षयोर् व्याप्तिः कथ्यते। इह च दृष्टान्ते दाने सम्प्रदानं विषयशब्दस्यार्थः। हिंसने तु हिंस्यमानं कर्म। न चैतद् युक्तम् इत्यभिप्रायेणाह -- सम्प्रदानम् इति वैषम्यमन्तेन। यदि तु वैषम्यपरिहारार्थं पक्षे ऽपि सम्प्रदानम् एव विषयशब्दस्यार्थो भवेत्, ततः सिसाधयिषितानर्थविपरीतप्रतिज्ञानाद् विरुद्धः पक्षो भवेद् इत्य् आह -- सम्प्रदाने इति। विरुद्धताम् एव स्फुटयति -- प्रीयत इति। अग्नीषोमदेवतासम्प्रदानको हि पशुयागः। तत्र चाग्नीषोमौ देवता[५६१]प्रीयते[५६२]इति विषयानुरूपफलप्रतिज्ञाने हिंसाकर्तुर् अपि प्रीतिकरी हिंसेति प्रतिज्ञातं भवेत्। एवञ् च नानर्थकरत्वं सिध्यति, प्रीतिफलस्यानर्थत्वासम्भवात्। अतो विरुद्धः पक्षो भवेद् इति। किं पुनर् इदं देवताधिकरणविपरीतविग्रहवत्त्वम् इहाभिप्रेत्य देवता[५६३]प्रीयत[५६४]इत्य् उच्यते। यद्य् अपि अनिराकरणात्मकं सम्प्रदानं देवता स्यात्, तथापि नासौ प्रीयते। १,१८५ श्रुतिसमवायित्वात् कर्मसु। अत आह -- इति स्थितं तवेति। सत्यं, नायं सिद्धान्तः। तव तु साङ्ख्यस्य स्थितम् इदं[५६५]यद् देवता प्रीयत इति। अतस् ते पक्षो विरुद्ध इति

evaṃ tāvaddhetudoṣāv uktau. idānīṃ dṛṣṭāntadoṣaṃ darśayati -- na ceti. viṣayānurūpaphaladāyitā hy atra sādhyate. dāne ca sampradānaṃ viṣayaḥ. na ca dānaṃ dātari tadanurūpaṃ phalam abhiniṣpādayati, tato viśiṣṭatamasya mahato 'bhyudayasya dātari niṣpatteḥ. alpā hi prītir gāṃ gṛhītavato bhavati. dātus tu tāṃ pātrasātkṛtavataḥ savatsaromasammitāni tāni vatsarāṇi svargo bhavatīti śāstrānusāreṇāvagamyate. kvacit tu samadviguṇasāhasrānantāni phalāny abrāhmaṇabrāhmaṇaśrotriyavedapāragebhyaḥ iti sādhyahīno dṛṣṭānta iti. api caikārthenaiva sādhyapadena pakṣasapakṣayor vyāptiḥ kathyate. iha ca dṛṣṭānte dāne sampradānaṃ viṣayaśabdasyārthaḥ. hiṃsane tu hiṃsyamānaṃ karma. na caitad yuktam ityabhiprāyeṇāha -- sampradānam iti vaiṣamyamantena. yadi tu vaiṣamyaparihārārthaṃ pakṣe 'pi sampradānam eva viṣayaśabdasyārtho bhavet, tataḥ sisādhayiṣitānarthaviparītapratijñānād viruddhaḥ pakṣo bhaved ity āha -- sampradāne iti. viruddhatām eva sphuṭayati -- prīyata iti. agnīṣomadevatāsampradānako hi paśuyāgaḥ. tatra cāgnīṣomau devatā[561]prīyate[562]iti viṣayānurūpaphalapratijñāne hiṃsākartur api prītikarī hiṃseti pratijñātaṃ bhavet. evañ ca nānarthakaratvaṃ sidhyati, prītiphalasyānarthatvāsambhavāt. ato viruddhaḥ pakṣo bhaved iti. kiṃ punar idaṃ devatādhikaraṇaviparītavigrahavattvam ihābhipretya devatā[563]prīyata[564]ity ucyate. yady api anirākaraṇātmakaṃ sampradānaṃ devatā syāt, tathāpi nāsau prīyate. 1,185 śrutisamavāyitvāt karmasu. ata āha -- iti sthitaṃ taveti. satyaṃ, nāyaṃ siddhāntaḥ. tava tu sāṅkhyasya sthitam idaṃ[565]yad devatā prīyata iti. atas te pakṣo viruddha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं तावद् उभयत्र सम्प्रदाने विषयशब्दार्थे दोष उक्तः। कर्मवचनत्वे दोषम् आह -- दृष्टान्त इति। यदि हि दाने कर्मैव विषयो भवेत्, ततस् तस्य दीयमानस्य गवादेर् न किञ्चित् फलम् इति न तदनुरूपफलसाधनं युक्तम् इत्य् अभिप्रायः। विरुद्धाव्यभिचारी चायं हेतुर् इत्य् आह -- जपहोमादीति। जपादयो हि क्रियाविशेषा न परेषां पीडानुग्रहयोर् वर्तन्ते। चोदितत्वमात्रेणैव[५६६] तु ते ऽर्थतयावगताः। अतस् तद्दृष्टान्तेनैव चोदिता हिंसा अर्थ इति शक्यते साधयितुम्। अतो विरुद्धाव्यभिचारिता। न चात्र विषयानुरूपम् एतत् फलम् इति शक्यते वक्तुम्। विषये फलादर्शनात्। जपस्य यदि तावज्जप्यमानं विषयः, किं तस्य फलम्। अन्यस्य तु न कस्यचित् पीडानुग्रहौ दृश्येते। अत एवोक्तं परपीडादिवर्जनाद् इति। एवंविधं दृष्टान्तम् आसाद्य चोदितत्वस्य हेतुत्वं सम्भवतीति विरुद्धाव्यभिचारी हेतुर् भवति। भवति च प्रयोगः -- दैक्षपशुहिंसा अर्थः, विहितत्वाज् जपादिवद् इति

pūrvaṃ tāvad ubhayatra sampradāne viṣayaśabdārthe doṣa uktaḥ. karmavacanatve doṣam āha -- dṛṣṭānta iti. yadi hi dāne karmaiva viṣayo bhavet, tatas tasya dīyamānasya gavāder na kiñcit phalam iti na tadanurūpaphalasādhanaṃ yuktam ity abhiprāyaḥ. viruddhāvyabhicārī cāyaṃ hetur ity āha -- japahomādīti. japādayo hi kriyāviśeṣā na pareṣāṃ pīḍānugrahayor vartante. coditatvamātreṇaiva[566] tu te 'rthatayāvagatāḥ. atas taddṛṣṭāntenaiva coditā hiṃsā artha iti śakyate sādhayitum. ato viruddhāvyabhicāritā. na cātra viṣayānurūpam etat phalam iti śakyate vaktum. viṣaye phalādarśanāt. japasya yadi tāvajjapyamānaṃ viṣayaḥ, kiṃ tasya phalam. anyasya tu na kasyacit pīḍānugrahau dṛśyete. ata evoktaṃ parapīḍādivarjanād iti. evaṃvidhaṃ dṛṣṭāntam āsādya coditatvasya hetutvaṃ sambhavatīti viruddhāvyabhicārī hetur bhavati. bhavati ca prayogaḥ -- daikṣapaśuhiṃsā arthaḥ, vihitatvāj japādivad iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च विधिनिषेधप्रमाणकयोर् धर्माधर्मयोर् अनुमानोपन्यासो ऽतिदूरम् अपभ्रष्ट इत्य् आह -- विहितेति

api ca vidhiniṣedhapramāṇakayor dharmādharmayor anumānopanyāso 'tidūram apabhraṣṭa ity āha -- vihiteti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च विषयानुरूपफलवादिना पीडानुग्रहनिबन्धनं धर्माधर्मत्वम् आश्रितम्। एवञ् च जपे शीधुपाने चान्यतराभावाद् उभयानुग्रहता न स्याद् इत्य् आह -- अनुग्रहाद् इति

api ca viṣayānurūpaphalavādinā pīḍānugrahanibandhanaṃ dharmādharmatvam āśritam. evañ ca jape śīdhupāne cānyatarābhāvād ubhayānugrahatā na syād ity āha -- anugrahād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१८६ गुरुदारगामिनां[५६७]च परानुग्रहाद् एव महान् धर्मो भवेद् इत्य् आह -- क्रोशतेति। गुरुदाराभिगामिनो हि ससाध्वसस्य हृदयं शब्दायत इवेति क्रोशतेत्य् उक्तम्। यदि ब्रूयाद् गुर्वङ्गनागामिनो हि ब्राह्मणम् इव घ्नतो हृदयक्रोशनम् उपलभ्यते। हिंसा च विषयानुरूपफलदायितयानर्थ इति स्थितम्। अतो ऽनर्थफलकर्मानुष्ठायिनाम् एव हृदयक्रोशनोपगम्यत[५६८]इति गुरुदाराभिगामिनो ऽप्य् अधर्मोत्पत्तिर् अवगम्यत इति। तत्रेदम् उत्तरं क्रोशता हृदयेनापीति। एवं हि मन्यते -- विषयानुरूपं चेत् कर्मणां फलम्, एवं सति क्रोशतापि हृदयेन गुर्वङ्गनागामी विषयस्याङ्गनाया महान्तम् उपकारं जनयतीति धार्मिको भवेत्। हृदयक्रोशनाद् अस्याधर्मो ऽप्य् अनुमीयत इति चेद्, न तर्हि विषयानुरूपं (फलं) क्रियाणाम् इति व्याप्त्यसिद्धिः। अतश् चानैकान्तिको हेतुः। विरुद्धार्थहेतुद्वयसमावेशे[५६९]च धर्माधर्मत्वसंशयो भवेत्। अतो न पीडानुग्रहनिबन्धनं धर्माधर्मत्वम् इति

1,186 gurudāragāmināṃ[567]ca parānugrahād eva mahān dharmo bhaved ity āha -- krośateti. gurudārābhigāmino hi sasādhvasasya hṛdayaṃ śabdāyata iveti krośatety uktam. yadi brūyād gurvaṅganāgāmino hi brāhmaṇam iva ghnato hṛdayakrośanam upalabhyate. hiṃsā ca viṣayānurūpaphaladāyitayānartha iti sthitam. ato 'narthaphalakarmānuṣṭhāyinām eva hṛdayakrośanopagamyata[568]iti gurudārābhigāmino 'py adharmotpattir avagamyata iti. tatredam uttaraṃ krośatā hṛdayenāpīti. evaṃ hi manyate -- viṣayānurūpaṃ cet karmaṇāṃ phalam, evaṃ sati krośatāpi hṛdayena gurvaṅganāgāmī viṣayasyāṅganāyā mahāntam upakāraṃ janayatīti dhārmiko bhavet. hṛdayakrośanād asyādharmo 'py anumīyata iti ced, na tarhi viṣayānurūpaṃ (phalaṃ) kriyāṇām iti vyāptyasiddhiḥ. ataś cānaikāntiko hetuḥ. viruddhārthahetudvayasamāveśe[569]ca dharmādharmatvasaṃśayo bhavet. ato na pīḍānugrahanibandhanaṃ dharmādharmatvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च अनुमानप्रधानस्यास्य वादिनो ऽनपेक्षितनिषेधशास्त्रस्य हृदयक्रोशने ऽपि न कारणम् उपलभामहे। अधर्मानुष्ठानबुद्ध्या हि तद् भवति। आनुमानिकधर्माधर्मवादिनश् च नाधर्मबुद्धौ किञ्चिन् निबन्धनम् अस्ति। शास्त्रानुसारेण हि तन्निश्चयः। उच्छास्त्रं प्रवर्तमानस्याधर्मम् आचरामीति हृत्कम्पो न जायते। इतरथा तु परोपकारित्वाद् अस्य हृदयस्य प्रसाद एव जायत इत्य् आह -- अनुमानेति

api ca anumānapradhānasyāsya vādino 'napekṣitaniṣedhaśāstrasya hṛdayakrośane 'pi na kāraṇam upalabhāmahe. adharmānuṣṭhānabuddhyā hi tad bhavati. ānumānikadharmādharmavādinaś ca nādharmabuddhau kiñcin nibandhanam asti. śāstrānusāreṇa hi tanniścayaḥ. ucchāstraṃ pravartamānasyādharmam ācarāmīti hṛtkampo na jāyate. itarathā tu paropakāritvād asya hṛdayasya prasāda eva jāyata ity āha -- anumāneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु यद् एव स्वस्मिन् परस्मिन् वानुष्ठीयमानं पीडाम् आवहति, स एवाधर्मः। अत एवात्महिंसाप्य् अधर्मः। तद् इह यद् अपि परोपकारो दृश्यते, स्वस्य १,१८७ तु हृदयक्रोशात् पीडोपलभ्यत इत्य् अधर्मत्वम्। एवञ् चाधर्मत्वे पीडोपपत्तिर् इत्य् अत आह -- पीडात इति। अनपेक्षितशास्त्रस्य प्रागधर्मज्ञानोत्पत्तिनिमित्ताभावात् किंकृता पीडेति वक्तव्यम्। अधर्मत्वबुद्धिकृतेति चेत्, तद् एव किन् निमित्तम्। सैव पीडा अधर्मत्वे निमित्तम् इति चेत्, तद् इह पीडाधर्मत्वयोर् एकतरस्यापि मूलान्तरासम्भवाद् दुरुत्तरम् इतरेतराश्रयम् अशास्त्रपरतन्त्रस्यापद्यत इति

nanu yad eva svasmin parasmin vānuṣṭhīyamānaṃ pīḍām āvahati, sa evādharmaḥ. ata evātmahiṃsāpy adharmaḥ. tad iha yad api paropakāro dṛśyate, svasya 1,187 tu hṛdayakrośāt pīḍopalabhyata ity adharmatvam. evañ cādharmatve pīḍopapattir ity ata āha -- pīḍāta iti. anapekṣitaśāstrasya prāgadharmajñānotpattinimittābhāvāt kiṃkṛtā pīḍeti vaktavyam. adharmatvabuddhikṛteti cet, tad eva kin nimittam. saiva pīḍā adharmatve nimittam iti cet, tad iha pīḍādharmatvayor ekatarasyāpi mūlāntarāsambhavād duruttaram itaretarāśrayam aśāstraparatantrasyāpadyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च[५७०]यदि सत्य् अपि परोपकारे कर्तुर् उद्वेगदर्शनाद् गुर्वङ्गनागमनम् अधर्मः, तर्हि यस्यातो म्लेच्छादेर् उद्वेगो न जायते तस्याधर्मोत्पत्तिर् न स्याद् इत्य् आह -- एवमादाव् इति। शास्त्रज्ञस्यैव शास्त्रानुसार्युद्वेगो जायते। तदनभिज्ञस्य तदभावाद् अप्रमाणको ऽधर्मयोग इति

api ca[570]yadi saty api paropakāre kartur udvegadarśanād gurvaṅganāgamanam adharmaḥ, tarhi yasyāto mlecchāder udvego na jāyate tasyādharmotpattir na syād ity āha -- evamādāv iti. śāstrajñasyaiva śāstrānusāryudvego jāyate. tadanabhijñasya tadabhāvād apramāṇako 'dharmayoga iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो विमुच्यानुग्रहपीडे तदभावं च धर्माधर्मज्ञानार्थिभिर् विधिनिषेधाव् एवानुसर्तव्याव् इत्य् उपसंहरति -- तस्माद् इति। अयम् अर्थः -- नानुग्रहो धर्मत्वे कारणं पीडा वा अधर्मत्वे, अनुग्रहाभावो वा पीडाभावमात्रं वा धर्माधर्मत्व इति

ato vimucyānugrahapīḍe tadabhāvaṃ ca dharmādharmajñānārthibhir vidhiniṣedhāv evānusartavyāv ity upasaṃharati -- tasmād iti. ayam arthaḥ -- nānugraho dharmatve kāraṇaṃ pīḍā vā adharmatve, anugrahābhāvo vā pīḍābhāvamātraṃ vā dharmādharmatva iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वदन्ति -- नानुमानेन हिंसादीनाम् अधर्मत्वं साध्यते। किन् तु शास्त्रानुसारेणैव। निषेधशास्त्रेण हिंसायाः प्रत्यवायशक्तिर् अवगता। सर्वा च १,१८८ तीर्थातीर्थगता हिंसैव। अतः कथं हिंसा सती काचित् प्रत्यवायं न जनयिष्यति। न हि दैक्षपशुहिंसाविधानं वस्तुनः शक्तिम् उत्सारयितुम् उत्सहते विद्यमानद्रव्य[५७१]गुणादिशक्तिमात्रोपदेशित्वात् शास्त्राणाम्। नैषां शक्त्यावापोद्वापयोर् व्यापारः। अतस् तद् एवेदं न हिंस्याद् इति शास्त्रोपदर्शितप्रत्यवायहेतुत्वं दैक्षपशुहिंसाक(?र्मे।र्मणी)ति[५७२]शास्त्रानुधावनेनैव हिंसादीनाम् अधर्मत्वं कल्प्यत इति। तद् एतद् उपन्यस्यति -- क्वचिद् इति त्रयेण। क्वचिद् बाह्यहिंसायां निषिद्धत्वात् प्रत्यवायहेतुत्वे हिंसायाः शक्तिर् बोधिता न विधानाद् अपगच्छतीति सम्बन्ध इति

atra vadanti -- nānumānena hiṃsādīnām adharmatvaṃ sādhyate. kin tu śāstrānusāreṇaiva. niṣedhaśāstreṇa hiṃsāyāḥ pratyavāyaśaktir avagatā. sarvā ca 1,188 tīrthātīrthagatā hiṃsaiva. ataḥ kathaṃ hiṃsā satī kācit pratyavāyaṃ na janayiṣyati. na hi daikṣapaśuhiṃsāvidhānaṃ vastunaḥ śaktim utsārayitum utsahate vidyamānadravya[571]guṇādiśaktimātropadeśitvāt śāstrāṇām. naiṣāṃ śaktyāvāpodvāpayor vyāpāraḥ. atas tad evedaṃ na hiṃsyād iti śāstropadarśitapratyavāyahetutvaṃ daikṣapaśuhiṃsāka(?rme/rmaṇī)ti[572]śāstrānudhāvanenaiva hiṃsādīnām adharmatvaṃ kalpyata iti. tad etad upanyasyati -- kvacid iti trayeṇa. kvacid bāhyahiṃsāyāṃ niṣiddhatvāt pratyavāyahetutve hiṃsāyāḥ śaktir bodhitā na vidhānād apagacchatīti sambandha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उपन्यस्य निरस्यति -- एवम् इति द्वयेन। एवंवादिनो हि न सुरां पिबेद् इति निषेधशास्त्रात् सुरापानस्य प्रत्यवायशक्तिर् अवगतेति शूद्रो ऽपि तां पिबन् प्रत्यवेयात्। तथा वैश्यस्तोमेन वैश्यस्य यजमानस्य विधिनाभ्युदयसिद्धिर् दर्शितेति वैश्यस्तोमशक्त्यनुसारेण विप्रराजन्ययोर् अपि तत्फलं भवेत्। न चैतद् इष्यते। तथा कालभेदेन शक्तिभेदो दृष्टः। इष्ट्योर् दर्शपूर्णमासयोः पर्वणि शक्तेः पञ्चम्यां चाशक्तेः। अग्निहोत्रस्य सायंप्रातरनुष्ठितस्य फलसाधनत्वान् मध्याह्ने च तदभावात्। अतो यथाशास्त्रम् एव शक्तिसद्भावो ऽभ्युपेयत इति

evam upanyasya nirasyati -- evam iti dvayena. evaṃvādino hi na surāṃ pibed iti niṣedhaśāstrāt surāpānasya pratyavāyaśaktir avagateti śūdro 'pi tāṃ piban pratyaveyāt. tathā vaiśyastomena vaiśyasya yajamānasya vidhinābhyudayasiddhir darśiteti vaiśyastomaśaktyanusāreṇa viprarājanyayor api tatphalaṃ bhavet. na caitad iṣyate. tathā kālabhedena śaktibhedo dṛṣṭaḥ. iṣṭyor darśapūrṇamāsayoḥ parvaṇi śakteḥ pañcamyāṃ cāśakteḥ. agnihotrasya sāyaṃprātaranuṣṭhitasya phalasādhanatvān madhyāhne ca tadabhāvāt. ato yathāśāstram eva śaktisadbhāvo 'bhyupeyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् शास्त्रानुसारेणैव कर्मणां फलशक्तिर् आस्थेयेत्य् उपसंहरति। -- तस्माद् इति

tasmāt śāstrānusāreṇaiva karmaṇāṃ phalaśaktir āstheyety upasaṃharati. -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं साधनोपायांशद्वयातिरिक्तायां हिंसायां न हिंस्याद् इति प्रतिषेधाज् १,१८९ जातं प्रत्यवायहेतुत्वज्ञानम् अन्यत्र तीर्थेषु यो दीक्षितः यद् अग्नीषोमीयं पशुम् आलभेतेत्यादिविधिना वार्यत इत्य् आह -- हिंसेति

evaṃ sādhanopāyāṃśadvayātiriktāyāṃ hiṃsāyāṃ na hiṃsyād iti pratiṣedhāj 1,189 jātaṃ pratyavāyahetutvajñānam anyatra tīrtheṣu yo dīkṣitaḥ yad agnīṣomīyaṃ paśum ālabhetetyādividhinā vāryata ity āha -- hiṃseti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तूक्तं न वस्तुशक्त्यावापोद्वापयोः शास्त्रस्य व्यापार इति, तद् इष्यत एव। केवलं शास्त्रानुसारेणैव तत्तत्क्रियाभेदव्यवस्थिता एव शक्तयो ऽवगम्यन्ते। अतो नातिप्रसङ्ग इत्यभिप्रायेणाह -- ज्ञानम् इति

yat tūktaṃ na vastuśaktyāvāpodvāpayoḥ śāstrasya vyāpāra iti, tad iṣyata eva. kevalaṃ śāstrānusāreṇaiva tattatkriyābhedavyavasthitā eva śaktayo 'vagamyante. ato nātiprasaṅga ityabhiprāyeṇāha -- jñānam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथम् एकस्य कर्मणः शक्तिभावाभावाव् इति चेत्। लौकिकानि कर्माणि विदाङ् कुर्वन्तु भवन्तः। यथा तावद् एकम् एव भोजनं स्वस्थातुर् अकर्तृकं भिन्नशक्तिकं दृष्टम्। स्वस्थेन हि तत् क्रियमाणं रसलोहितमांसपरिणामपरम्परया शरीरं वर्धयति। आतुरेण तु क्रियमाणम् असम्यग्धातुपरिणामात् कृशी करोति। एवम् अदृष्टार्थेष्व् अपि कर्मसु भविष्यतीत्यभिप्रायेणाह -- व्यवस्था इति

katham ekasya karmaṇaḥ śaktibhāvābhāvāv iti cet. laukikāni karmāṇi vidāṅ kurvantu bhavantaḥ. yathā tāvad ekam eva bhojanaṃ svasthātur akartṛkaṃ bhinnaśaktikaṃ dṛṣṭam. svasthena hi tat kriyamāṇaṃ rasalohitamāṃsapariṇāmaparamparayā śarīraṃ vardhayati. ātureṇa tu kriyamāṇam asamyagdhātupariṇāmāt kṛśī karoti. evam adṛṣṭārtheṣv api karmasu bhaviṣyatītyabhiprāyeṇāha -- vyavasthā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा भोजनत्वाभेदे ऽपि स्वस्थातुर् अकर्तृभेदनिबन्धनं[५७३]व्यक्तिभेदम् आश्रित्य तत्र शक्तिभेदः समाधीयते, एवम् इहापि हिंसात्वेनाभेदे ऽपि रूपस्येयम् अङ्गहिंसा इयं बाह्यहिंसेति व्यक्तिभेदावगतेर् उपपन्नः शक्तिभेद इत्यभिप्रायेणाह -- रूपाभेद इति

yathā bhojanatvābhede 'pi svasthātur akartṛbhedanibandhanaṃ[573]vyaktibhedam āśritya tatra śaktibhedaḥ samādhīyate, evam ihāpi hiṃsātvenābhede 'pi rūpasyeyam aṅgahiṃsā iyaṃ bāhyahiṃseti vyaktibhedāvagater upapannaḥ śaktibheda ityabhiprāyeṇāha -- rūpābheda iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि त्व् अवान्तरभेदम् अनङ्गीकृत्य रूपाभेदमात्रेणैकफलत्वम् इष्यते, एवं सति सर्वलौकिकवैदिकक्रियाणां क्रियात्वाद् एकफलत्वं स्यात्। तत्रेदं स्वर्गफलम् इदं पुत्रफलम् इत्याद्यसङ्करो न सिध्यतीत्यभिप्रायेणाह -- तथापीति। आस्तां तावन्महासामान्येनैकत्वात् फलसङ्करो भवतीति। यजित्वाद्यवान्तरसामान्याभेदाद् अपि चित्रादीनां कर्मणां फलतुल्यता भवेद् इत्य् आह -- यजित्वेति

yadi tv avāntarabhedam anaṅgīkṛtya rūpābhedamātreṇaikaphalatvam iṣyate, evaṃ sati sarvalaukikavaidikakriyāṇāṃ kriyātvād ekaphalatvaṃ syāt. tatredaṃ svargaphalam idaṃ putraphalam ityādyasaṅkaro na sidhyatītyabhiprāyeṇāha -- tathāpīti. āstāṃ tāvanmahāsāmānyenaikatvāt phalasaṅkaro bhavatīti. yajitvādyavāntarasāmānyābhedād api citrādīnāṃ karmaṇāṃ phalatulyatā bhaved ity āha -- yajitveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तु तत्र व्यवस्थावान्तरभेदाश्रयाभिधीयते, सेहापि समानेत्य् आह -- भेदाद् इति। ननु विहिता नामाङ्गहिंसा। तथापि किं नानर्थः। न विधिनानर्थफलेन न भवितव्यम् इति राजाज्ञा। अत आह -- विधीनाम् इति। अयम् अभिप्रायः -- नेयं राजाज्ञा। शब्दशक्तिर् एव। विधिर् हि कर्तव्यताबुद्धेर् हेतुः। इष्टाभ्युपायं च कर्तव्यतया लोको बुध्यते। अतो ऽवश्यम् एव साक्षाद् व्यवहितो[५७४]ऽपि वा विधेयानां पुरुषार्थः फलम् इत्य् अवसीयते। साक्षात् प्रधानानां, व्यवहितो ऽङ्गानाम्। तस्मान् नातो विधेर् अनर्थफलत्वम् अवसीयते। विधिबलाद् अवगम्यमानं विधीनां फलम् इत्य् आहेति। अपि च, अनर्थकर्यङ्गहिंसेति नेदं सान्दृष्टिकम्। न चानर्थसमभिव्याहारो ऽस्याः श्रूयते। अतः कथम् अनर्थसाधनम् इत्य् आह -- न चैष्व् इति। नन्व् अश्रूयमाणो ऽपि कलञ्जभक्षणादिवत् कल्पयिष्यते, अत आह -- निषेधाद् इति। तत्र निषेधः कल्पनायां कारणं, नासाव् इह सम्भवति। अभावाद् एव विधानदर्शनाद् इति

yadi tu tatra vyavasthāvāntarabhedāśrayābhidhīyate, sehāpi samānety āha -- bhedād iti. nanu vihitā nāmāṅgahiṃsā. tathāpi kiṃ nānarthaḥ. na vidhinānarthaphalena na bhavitavyam iti rājājñā. ata āha -- vidhīnām iti. ayam abhiprāyaḥ -- neyaṃ rājājñā. śabdaśaktir eva. vidhir hi kartavyatābuddher hetuḥ. iṣṭābhyupāyaṃ ca kartavyatayā loko budhyate. ato 'vaśyam eva sākṣād vyavahito[574]'pi vā vidheyānāṃ puruṣārthaḥ phalam ity avasīyate. sākṣāt pradhānānāṃ, vyavahito 'ṅgānām. tasmān nāto vidher anarthaphalatvam avasīyate. vidhibalād avagamyamānaṃ vidhīnāṃ phalam ity āheti. api ca, anarthakaryaṅgahiṃseti nedaṃ sāndṛṣṭikam. na cānarthasamabhivyāhāro 'syāḥ śrūyate. ataḥ katham anarthasādhanam ity āha -- na caiṣv iti. nanv aśrūyamāṇo 'pi kalañjabhakṣaṇādivat kalpayiṣyate, ata āha -- niṣedhād iti. tatra niṣedhaḥ kalpanāyāṃ kāraṇaṃ, nāsāv iha sambhavati. abhāvād eva vidhānadarśanād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि चाङ्गहिंसानां पुरुषार्थत्वे सिद्धे कदाचिद् अनर्थो ऽपि फलतया कल्प्यते। न च तासां पुरुषार्थः फलम्। प्रकरणे पाठात्। प्रकरणविधिविनियोगेन क्रत्वर्थत्वाद् इत्यभिप्रायेणाह -- न चेति। किं नाम[५७५]तत् कल्प्यम् अत आह -- कर्मोपकार इति। यत् खलु प्रकरणस्थं, ततः प्रधानकर्मोपकार एव कल्प्यते दृष्टो ऽदृष्टो वा। यथावघातस्य व्रीहीणां वितुषीभावो विध्यपेक्षितो दृष्टः। अदृष्टो वा यथा प्रयाजादिजन्य इति

api cāṅgahiṃsānāṃ puruṣārthatve siddhe kadācid anartho 'pi phalatayā kalpyate. na ca tāsāṃ puruṣārthaḥ phalam. prakaraṇe pāṭhāt. prakaraṇavidhiviniyogena kratvarthatvād ityabhiprāyeṇāha -- na ceti. kiṃ nāma[575]tat kalpyam ata āha -- karmopakāra iti. yat khalu prakaraṇasthaṃ, tataḥ pradhānakarmopakāra eva kalpyate dṛṣṭo 'dṛṣṭo vā. yathāvaghātasya vrīhīṇāṃ vituṣībhāvo vidhyapekṣito dṛṣṭaḥ. adṛṣṭo vā yathā prayājādijanya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१९१ अतो नात्रानर्थकल्पनावसरो ऽस्तीत्य् आह -- कल्पनेति। नाङ्गहिंसासु फलम् अपेक्षितं, क्रतूपकारेण निराकाङ्क्षत्वाद् इति भावः। क्रत्वर्थे ऽपि चायं विशेषः यद् अयं पशुसंस्कार एव, न तु प्रयाजादिवदाराद् उपकारो ऽङ्गहिंसा, तत्पुरस्सरं विशसनादिसंस्कारानुष्ठानात्। अत एव संज्ञपने पशुर् व्रीहिवत् प्रधानतया श्रुतः पशुं संज्ञपयतीति। तद् एतद् आह -- क्रत्वर्थ इति। सन्निपत्योपकारप्रदर्शनेन[५७६]क्रत्वर्थतैव बलीयसीति दर्शितं भवति। आराद् उपकारकत्वे यावान् क्लेशो भवेद् न च तावान् अप्य् अस्तीति

1,191 ato nātrānarthakalpanāvasaro 'stīty āha -- kalpaneti. nāṅgahiṃsāsu phalam apekṣitaṃ, kratūpakāreṇa nirākāṅkṣatvād iti bhāvaḥ. kratvarthe 'pi cāyaṃ viśeṣaḥ yad ayaṃ paśusaṃskāra eva, na tu prayājādivadārād upakāro 'ṅgahiṃsā, tatpurassaraṃ viśasanādisaṃskārānuṣṭhānāt. ata eva saṃjñapane paśur vrīhivat pradhānatayā śrutaḥ paśuṃ saṃjñapayatīti. tad etad āha -- kratvartha iti. sannipatyopakārapradarśanena[576]kratvarthataiva balīyasīti darśitaṃ bhavati. ārād upakārakatve yāvān kleśo bhaved na ca tāvān apy astīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्कारत्वे ऽपि चास्यायं विशेषः यद् अयं दृष्टार्थ एवावघातादिवत्। न तु[५७७]प्रोक्षणादिवददृष्टार्थः, क्रत्वपेक्षितैकादशावदाननिष्पत्तेः। दैक्षे हि पशौ हृदयस्याग्रे ऽवद्यति। अथ जिह्वायाः। अथ वक्षसः इत्यादिभिर् एकादशावदानसाध्यो याग उक्तः। न चासति हिंसासंस्कारे पशोर् एकादशावदाननिष्पत्तिः सम्भवति। अतो दृष्टार्थत्वाद् अङ्गहिंसाया नानर्थकल्पनावसरो ऽस्तीत्यभिप्रायेणाह -- दृष्टेति। एवं तावज्ज्योतिष्टोमोपायांशस्था हिंसा नाधर्म इत्य् उक्तम्। ये चाभिचारयज्ञाः श्येनादयः, तत्राप्य् एकाहानां ज्योतिष्टोमप्रकृतित्वाच् चोदकप्राप्ताङ्गहिंसा नाधर्म इत्य् आह -- अभिचार इति

saṃskāratve 'pi cāsyāyaṃ viśeṣaḥ yad ayaṃ dṛṣṭārtha evāvaghātādivat. na tu[577]prokṣaṇādivadadṛṣṭārthaḥ, kratvapekṣitaikādaśāvadānaniṣpatteḥ. daikṣe hi paśau hṛdayasyāgre 'vadyati. atha jihvāyāḥ. atha vakṣasaḥ ityādibhir ekādaśāvadānasādhyo yāga uktaḥ. na cāsati hiṃsāsaṃskāre paśor ekādaśāvadānaniṣpattiḥ sambhavati. ato dṛṣṭārthatvād aṅgahiṃsāyā nānarthakalpanāvasaro 'stītyabhiprāyeṇāha -- dṛṣṭeti. evaṃ tāvajjyotiṣṭomopāyāṃśasthā hiṃsā nādharma ity uktam. ye cābhicārayajñāḥ śyenādayaḥ, tatrāpy ekāhānāṃ jyotiṣṭomaprakṛtitvāc codakaprāptāṅgahiṃsā nādharma ity āha -- abhicāra iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽनङ्गभूतायाम् एव फलांशस्थायां हिंसायाम् एतद् अनर्थत्वम् इत्य् उपसंहरति -- तस्माद् इति। ननु च फलांशस्थापि हिंसा श्येनाद्युद्देशेन विधीयमाणा[५७८]कथम् अनर्थः अत आह -- उद्देशाद् इति। अयम् अभिप्रायः -- नात्र श्येनोद्देशेन फलं विधीयते, फलत्वेन हिंसाया एवोद्देशात्। फलं ह्य् उद्दिश्य साधनं विधीयते, न तु विपर्ययः। ननूद्देश्ययोर् अपि देशकालयोर् विधानम् १,१९२ इष्यत एव। सत्यम्। अन्यतस् तयोर् अप्राप्तेः। फले तु रागतः प्रवृत्तः पुरुषो न विधिना प्रवर्त्यत इत्य् उक्तम् एवेति

ato 'naṅgabhūtāyām eva phalāṃśasthāyāṃ hiṃsāyām etad anarthatvam ity upasaṃharati -- tasmād iti. nanu ca phalāṃśasthāpi hiṃsā śyenādyuddeśena vidhīyamāṇā[578]katham anarthaḥ ata āha -- uddeśād iti. ayam abhiprāyaḥ -- nātra śyenoddeśena phalaṃ vidhīyate, phalatvena hiṃsāyā evoddeśāt. phalaṃ hy uddiśya sādhanaṃ vidhīyate, na tu viparyayaḥ. nanūddeśyayor api deśakālayor vidhānam 1,192 iṣyata eva. satyam. anyatas tayor aprāpteḥ. phale tu rāgataḥ pravṛttaḥ puruṣo na vidhinā pravartyata ity uktam eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं पुनस् त्र्यंशभावनाविधाने विधेयाविधेयभेदः शक्यते[५७९]वक्तुम्। अत एव भावनान्तर्गतत्वाद्[५८०]अनर्थत्वाक्षेपो निदर्शितः। तत्रोत्तरम् आह -- भावनेति। अयम् अभिप्रायः -- विधिर् हि हंस इवोदकात् क्षीरं विविच्य प्राप्तपरिहारेणाप्राप्तं गृह्णाति। तथा च वक्ष्यति -- तद्गुणास् तु विधीयेरन्न् अविभागाद् विधानार्थे[५८१]न चेद् अन्येन शिष्टाः (१।४।९) इति। अतो विशिष्टभावनाविधाव् अपि साधनेतिकर्तव्यतामात्रपरत्वात् फलांशान् निवर्तत इति। अतः सिद्धं न स्वरूपेण श्येनो धर्मः। नाप्य् अधर्मः। फलस्यैव त्व् अनर्थानुबन्धित्वात् तद्द्वारेणानर्थ इत्य् उपचर्यत इत्य् उपसंहरति -- अत इति

kathaṃ punas tryaṃśabhāvanāvidhāne vidheyāvidheyabhedaḥ śakyate[579]vaktum. ata eva bhāvanāntargatatvād[580]anarthatvākṣepo nidarśitaḥ. tatrottaram āha -- bhāvaneti. ayam abhiprāyaḥ -- vidhir hi haṃsa ivodakāt kṣīraṃ vivicya prāptaparihāreṇāprāptaṃ gṛhṇāti. tathā ca vakṣyati -- tadguṇās tu vidhīyerann avibhāgād vidhānārthe[581]na ced anyena śiṣṭāḥ (1.4.9) iti. ato viśiṣṭabhāvanāvidhāv api sādhanetikartavyatāmātraparatvāt phalāṃśān nivartata iti. ataḥ siddhaṃ na svarūpeṇa śyeno dharmaḥ. nāpy adharmaḥ. phalasyaiva tv anarthānubandhitvāt taddvāreṇānartha ity upacaryata ity upasaṃharati -- ata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु च विधीनां पुरुषार्थफलत्वात् श्येनस्य च विधिविषयत्वात् तद्बलेनार्थात्मकम् एव फलान्तरं विश्वजिदादिवत् किं न कल्प्यते। अतः स्वरूपेण धर्मो भविष्यतीत्य् आह -- निराकाङ्क्षस्येति। अयम् अर्थः -- भ्रातृव्यवधेनैकेन स्वर्गाद् अपि प्रियतरेण निराकाङ्क्षस्य श्येनस्य न फलान्तरकल्पना सम्भवति। भावनाकाङ्क्षा हि तत्कल्पनाबीजम्। एका च भावनैकेनैव भाव्येन निराकाङ्क्षेति न भाव्यान्तरसम्बन्धं लभते। तथा च वक्ष्यति -- एकं वा चोदनैकत्वात् (४।३।१४) इति। अतः सिद्धम् १,१९३ अनर्थफलस्य तद्द्वारेणानर्थत्वम् इत्य् आह -- तस्माद् इति। किं पुनः कारणं, फलानर्थानुबन्धित्वात् श्येनो न धर्म इत्य् अत आह -- फलत इति। ईदृशे कर्माणि लोके धर्मशब्दः प्रसिद्ध इति[५८२]

nanu ca vidhīnāṃ puruṣārthaphalatvāt śyenasya ca vidhiviṣayatvāt tadbalenārthātmakam eva phalāntaraṃ viśvajidādivat kiṃ na kalpyate. ataḥ svarūpeṇa dharmo bhaviṣyatīty āha -- nirākāṅkṣasyeti. ayam arthaḥ -- bhrātṛvyavadhenaikena svargād api priyatareṇa nirākāṅkṣasya śyenasya na phalāntarakalpanā sambhavati. bhāvanākāṅkṣā hi tatkalpanābījam. ekā ca bhāvanaikenaiva bhāvyena nirākāṅkṣeti na bhāvyāntarasambandhaṃ labhate. tathā ca vakṣyati -- ekaṃ vā codanaikatvāt (4.3.14) iti. ataḥ siddham 1,193 anarthaphalasya taddvāreṇānarthatvam ity āha -- tasmād iti. kiṃ punaḥ kāraṇaṃ, phalānarthānubandhitvāt śyeno na dharma ity ata āha -- phalata iti. īdṛśe karmāṇi loke dharmaśabdaḥ prasiddha iti[582]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चोदयति -- ननु चेति। अयम् अभिप्रायः -- किं पुनः कारणं स्वतो न धर्मत्वं श्येनादेः, नाप्य् अधर्मतेति। इष्टाभ्युपायो हि चोदनालक्षणो धर्मः। तथा श्येनः फलस्यानर्थानुबन्धित्वे ऽपि। अतो धर्म इत्य् एवायं वक्तव्य इति। अत्रोभयरूपरहितः श्येन इत्य् अभिप्रेत्य सम्प्रधारणाम् अवतारयति -- फलम् इति। स्थितं तावत् श्येनफलं हिंसा। हिंसा च न धर्म इति। श्येनादिस्वरूपम् इदानीं लोकप्रसिद्ध्यनुसारेणावधारयामः धर्मो ऽधर्मो वेति

atra codayati -- nanu ceti. ayam abhiprāyaḥ -- kiṃ punaḥ kāraṇaṃ svato na dharmatvaṃ śyenādeḥ, nāpy adharmateti. iṣṭābhyupāyo hi codanālakṣaṇo dharmaḥ. tathā śyenaḥ phalasyānarthānubandhitve 'pi. ato dharma ity evāyaṃ vaktavya iti. atrobhayarūparahitaḥ śyena ity abhipretya sampradhāraṇām avatārayati -- phalam iti. sthitaṃ tāvat śyenaphalaṃ hiṃsā. hiṃsā ca na dharma iti. śyenādisvarūpam idānīṃ lokaprasiddhyanusāreṇāvadhārayāmaḥ dharmo 'dharmo veti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रान्यतरनिर्धारणाय पक्षद्वयम् उपन्यस्यति -- यदीति द्वयेन। लोकप्रसिद्धिर् हि नः सर्वशब्दार्थावधारणे मूलम्। तद् असाव् एव निरूपणीया। तत्र यद्य् अनिष्टानुबन्धरहितेष्टाभ्युपायश् चोदनालक्षणो धर्म इति लोकेनोच्यते, ततः श्येनादीनाम् अधर्मत्वेन वर्जनं, परम्परयानर्थानुबन्धित्वात्। यदि त्व् अनादृत्य परम्परयानर्थानुबन्धित्वम् आहत्य प्रीतिफलं लौकिका धर्मशब्देनोपचरन्ति चोदनासमधिगम्यं, तथा सति श्येनो ऽपि तादृशत्वाद् धर्मो भवेत्। कार्याकार्यानपेक्षयेति। यद् एव हि प्रीतिमात्रानुबन्धि तत् कार्यम् इति विवेकिनो बुध्यन्ते, विपरीतम् अकार्यम् इति भावः। प्रसिद्धिविभागकथनेनैव चात्र निर्धारणम् उक्तम्। यथाप्रसिद्धि तावद् धर्मशब्दो ऽभ्युपगन्तव्य इति स्थितम्। प्रसिद्धिश् चानिष्टाननुबन्धीष्टसाधनविषयैव धर्मशब्दस्येति श्येनादिवर्जनम् एवावसीयत इति

tatrānyataranirdhāraṇāya pakṣadvayam upanyasyati -- yadīti dvayena. lokaprasiddhir hi naḥ sarvaśabdārthāvadhāraṇe mūlam. tad asāv eva nirūpaṇīyā. tatra yady aniṣṭānubandharahiteṣṭābhyupāyaś codanālakṣaṇo dharma iti lokenocyate, tataḥ śyenādīnām adharmatvena varjanaṃ, paramparayānarthānubandhitvāt. yadi tv anādṛtya paramparayānarthānubandhitvam āhatya prītiphalaṃ laukikā dharmaśabdenopacaranti codanāsamadhigamyaṃ, tathā sati śyeno 'pi tādṛśatvād dharmo bhavet. kāryākāryānapekṣayeti. yad eva hi prītimātrānubandhi tat kāryam iti vivekino budhyante, viparītam akāryam iti bhāvaḥ. prasiddhivibhāgakathanenaiva cātra nirdhāraṇam uktam. yathāprasiddhi tāvad dharmaśabdo 'bhyupagantavya iti sthitam. prasiddhiś cāniṣṭānanubandhīṣṭasādhanaviṣayaiva dharmaśabdasyeti śyenādivarjanam evāvasīyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१९४ नन्व् एवम् अधर्म एवानिष्टानुबन्धित्वात् श्येनः फलद्वारेण, अत आह -- यदीति। अयम् अभिप्रायः -- अधर्मपदप्रयोगो ऽपि लौकिकानां सम्प्रधारणीयः किंविषय इति। तद् यदि चोदनार्थो ऽपि साक्षाद् व्यवधानेन वाप्रीतिहेतुर् अधर्म इति प्रसिद्धः, ततः श्येनो ऽप्य् अधर्मः। अथ वेदविहिते नाधर्मशब्दम् अप्रीतिकरे ऽपि परम्परया लोकः प्रयुङ्क्ते, ततो नाधर्मः। न च वेदविहितगोचरो ऽधर्मशब्दप्रयोगो लौकिकानां दृष्ट इति नाधर्मः स्वरूपेण श्येनादय इति भावः

1,194 nanv evam adharma evāniṣṭānubandhitvāt śyenaḥ phaladvāreṇa, ata āha -- yadīti. ayam abhiprāyaḥ -- adharmapadaprayogo 'pi laukikānāṃ sampradhāraṇīyaḥ kiṃviṣaya iti. tad yadi codanārtho 'pi sākṣād vyavadhānena vāprītihetur adharma iti prasiddhaḥ, tataḥ śyeno 'py adharmaḥ. atha vedavihite nādharmaśabdam aprītikare 'pi paramparayā lokaḥ prayuṅkte, tato nādharmaḥ. na ca vedavihitagocaro 'dharmaśabdaprayogo laukikānāṃ dṛṣṭa iti nādharmaḥ svarūpeṇa śyenādaya iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् तु वदति -- विहिता नामांशद्वयगामिनी हिंसा। तथापि प्रतिबद्धलिङ्गदर्शनेन तस्यानर्थहेतुत्वम् अनुमास्यामहे। तथा हि हिंसात्वम् अनर्थत्वेन प्रतिबद्धं बाह्यहिंसास्व् अवगतं, तद् धि विहितास्व् अपि दृश्यमानम् अनर्थत्वम् अनुमापययतीति। तद् एतद् उपन्यस्य दूषयति -- यस् त्व् इति। अयं चागमबाधो ऽनुमाने प्रपञ्चयिष्यत इति

yas tu vadati -- vihitā nāmāṃśadvayagāminī hiṃsā. tathāpi pratibaddhaliṅgadarśanena tasyānarthahetutvam anumāsyāmahe. tathā hi hiṃsātvam anarthatvena pratibaddhaṃ bāhyahiṃsāsv avagataṃ, tad dhi vihitāsv api dṛśyamānam anarthatvam anumāpayayatīti. tad etad upanyasya dūṣayati -- yas tv iti. ayaṃ cāgamabādho 'numāne prapañcayiṣyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगमानादरे त्व् अनवस्था भवतीत्य् आह -- तम् इति

āgamānādare tv anavasthā bhavatīty āha -- tam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.