Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 9

किम् इति न युज्येत, अत आह -- न दृष्टेति। नात्यन्तम् असतः साधनत्वं दृष्टं शशविषाणवद् इत्य् अनुमानम् अन्तर्णीतं, क्वचिद् दृष्टस्यापि रूपस्यान्यत्रोपचरितस्य परमार्थोपायता नास्ति। किम् उतात्यन्तासतो हेत्वादेर् इत्य् आह -- बाष्पादिनेति

kim iti na yujyeta, ata āha -- na dṛṣṭeti. nātyantam asataḥ sādhanatvaṃ dṛṣṭaṃ śaśaviṣāṇavad ity anumānam antarṇītaṃ, kvacid dṛṣṭasyāpi rūpasyānyatropacaritasya paramārthopāyatā nāsti. kim utātyantāsato hetvāder ity āha -- bāṣpādineti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपसंहरति -- तस्माद् इति

upasaṃharati -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु वर्णात्मना असत्यानाम् अपि रेखादीनां परमार्थवर्णोपायता दृष्टा, अतो नैकान्तिको ऽसत्यत्वं हेतुर् अत आह -- ये ऽपीति। विपक्षवृत्तिर् हि हेतुर् अनैकान्तिको भवति। न च परमार्थोपायेषु रेखादिष्व् असत्यत्वम् अस्ति, स्वरूपसत्यत्वात्। तेन च रूपेण वर्णबोधोपायत्वात्। तद्दर्शिनो हि स्मृतसङ्केतस्य वर्णा बुद्धौ भवन्तीति

nanu varṇātmanā asatyānām api rekhādīnāṃ paramārthavarṇopāyatā dṛṣṭā, ato naikāntiko 'satyatvaṃ hetur ata āha -- ye 'pīti. vipakṣavṛttir hi hetur anaikāntiko bhavati. na ca paramārthopāyeṣu rekhādiṣv asatyatvam asti, svarūpasatyatvāt. tena ca rūpeṇa varṇabodhopāyatvāt. taddarśino hi smṛtasaṅketasya varṇā buddhau bhavantīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु भवन्तु स्वरूपसन्तः। वर्णात्मना तावदसत्या एव, अत आह -- वर्णेति। सर्वे हि भावाः स्वरूपेण सन्तः पररूपेणासन्तः। केनचिद् विशेषेण रेखोदाहरणम् इति

nanu bhavantu svarūpasantaḥ. varṇātmanā tāvadasatyā eva, ata āha -- varṇeti. sarve hi bhāvāḥ svarūpeṇa santaḥ pararūpeṇāsantaḥ. kenacid viśeṣeṇa rekhodāharaṇam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

२,८० न चैष प्रकारो ऽत्यन्तासतां हेत्वादीनां सम्भवतीत्य् आह -- स्वरूप इति। असत्यम् अपि केनचिद् रूपेण सद् एव रूपान्तरेण भवति। न हि निस्स्वभावम् इति नाप्य् असत्यतेत्य् उक्तम् इति

2,80 na caiṣa prakāro 'tyantāsatāṃ hetvādīnāṃ sambhavatīty āha -- svarūpa iti. asatyam api kenacid rūpeṇa sad eva rūpāntareṇa bhavati. na hi nissvabhāvam iti nāpy asatyatety uktam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् एव स्फुटयति -- हेत्वादीनाम् इति। अत्र च बाष्पादीनाम् इवाग्न्यादाव् उपायत्वं हेत्वादीनां, न परमार्थेन तु लेख्यवद् इत्य् आह -- तेनेति। हेतुत्वाभावप्रतिपादनपरम् इदम् इति

etad eva sphuṭayati -- hetvādīnām iti. atra ca bāṣpādīnām ivāgnyādāv upāyatvaṃ hetvādīnāṃ, na paramārthena tu lekhyavad ity āha -- teneti. hetutvābhāvapratipādanaparam idam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चोदयति -- उपायानाम् इति। किम् इदं निस्स्वभावत्वम् उपायानाम् आपद्यते। संवृत्यात्मका हि ते। तेन च रूपेण सन्त एवेति

atra codayati -- upāyānām iti. kim idaṃ nissvabhāvatvam upāyānām āpadyate. saṃvṛtyātmakā hi te. tena ca rūpeṇa santa eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिहरति -- संवृत्येति। सांवृतं हि रूपं वाङ्मात्रनिर्मितं, न परमार्थोपायो भवतीति

pariharati -- saṃvṛtyeti. sāṃvṛtaṃ hi rūpaṃ vāṅmātranirmitaṃ, na paramārthopāyo bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च, परमार्थाल् लोकस्य संवृतिसत्यस्य भेदे न हेतुर् अस्ति, तद्भेदग्राहिणो ऽपि ज्ञानस्य मिथ्यात्वाद् इत्य् आह -- परमार्थेति। अपि च यदि परमार्थो ऽपि लौकिकोपायगम्यः, न तर्हि परमार्थः, लौकिकोपायगम्यत्वाद् बाष्पादिवाग्निर् अवगम्यमान इत्य् आह -- लौकिकेति। पूर्वं च सत्यभेदो निराकृतः। इदानीं सांवृतस्य परमार्थोपायतेति विवेकः। नन्व् असत एव श्रुत्यादिप्रपञ्चात् प्रपञ्चविलयात्मनो ब्रह्मणो निरूपणं वेदान्तविद्भिर् इष्यते। यथाहुः -- २,८१ भेदप्रपञ्चविलयद्वारेण च निरूपणम् । इति। विद्यां चाविद्यां च यस् तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतम् अश्नुते ॥ इति। किम् उक्तम्। विद्यारूपं च ब्रह्म, अविद्यारूपं च श्रुत्यादि। तदुभयम् अपि यः सह वेद सो ऽविद्योपलक्षितं मृत्युं तीर्त्वा विद्यारूपेणोपलक्षितं ब्रह्मानन्दं प्रतिपद्यत इति। तद् एवम् अविद्यात एव विद्याप्राप्तिर् इष्यते इति। किम् अपराद्धम् एवं ब्रुवाणैर् अस्माभिः। नैष नः सिद्धान्तः यद् असन्न् एव श्रुत्यादिप्रपञ्चो ब्रह्मणि प्रमाणम् इति। तेषाम् अपि प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धानाम् अशक्यापह्नवत्वात्। यथा हि सो ऽयम् इति प्रत्यक्षसिद्धः प्रत्यगात्मा, एवं तेष्व् इति तद्वद् एव सम्यञ्चो भवितुम् अर्हन्ति। तस्य च पूर्वोत्तरकर्मनिरोधानुत्पादाभ्यां विगलितभोगभोगायतनस्य कैवल्यं मोक्षम् आचक्ष्महे, न प्रपञ्चविलयम्। एकम् एवाद्वितीयम् इत्यादिवेदान्तास् त्व् अर्थवादान्तरवद् विषयवैराग्यप्रतिपादनपरतया कथञ्चिद् गमयितव्याः। स एष नेति नेतीतिकरणेन स्पष्टम् एव बहिर्विषयसद्भावम् उपदर्शयति। एष इत्य् अपरोक्षनिर्दिष्टस्य ब्रह्मणो विषयविवेकमात्रं कथयति न तदभावम्। श्रुत्यादिषु चाविद्यावादो ब्रह्मणः प्रशंसार्थः। अपशवो ऽन्ये गोश्वेभ्यः इतिवत् पश्वन्तरेष्व् अपशुवादः। अतो न क्वचिदपरमार्थस्य परमार्थोपायता। अस्तु वा नित्यनिर्दोषवेदान्तसिद्धम् अप्रपञ्चं ब्रह्म। न तु क्षणिकसंवेदनप्रवाहात्मकं द्वैतं कुतश्चित् प्रमाणाद् अवगच्छाम इत्य् अलम्बनेनापि

api ca, paramārthāl lokasya saṃvṛtisatyasya bhede na hetur asti, tadbhedagrāhiṇo 'pi jñānasya mithyātvād ity āha -- paramārtheti. api ca yadi paramārtho 'pi laukikopāyagamyaḥ, na tarhi paramārthaḥ, laukikopāyagamyatvād bāṣpādivāgnir avagamyamāna ity āha -- laukiketi. pūrvaṃ ca satyabhedo nirākṛtaḥ. idānīṃ sāṃvṛtasya paramārthopāyateti vivekaḥ. nanv asata eva śrutyādiprapañcāt prapañcavilayātmano brahmaṇo nirūpaṇaṃ vedāntavidbhir iṣyate. yathāhuḥ -- 2,81 bhedaprapañcavilayadvāreṇa ca nirūpaṇam | iti. vidyāṃ cāvidyāṃ ca yas tadvedobhayaṃ saha | avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtam aśnute || iti. kim uktam. vidyārūpaṃ ca brahma, avidyārūpaṃ ca śrutyādi. tadubhayam api yaḥ saha veda so 'vidyopalakṣitaṃ mṛtyuṃ tīrtvā vidyārūpeṇopalakṣitaṃ brahmānandaṃ pratipadyata iti. tad evam avidyāta eva vidyāprāptir iṣyate iti. kim aparāddham evaṃ bruvāṇair asmābhiḥ. naiṣa naḥ siddhāntaḥ yad asann eva śrutyādiprapañco brahmaṇi pramāṇam iti. teṣām api pratyakṣādipramāṇasiddhānām aśakyāpahnavatvāt. yathā hi so 'yam iti pratyakṣasiddhaḥ pratyagātmā, evaṃ teṣv iti tadvad eva samyañco bhavitum arhanti. tasya ca pūrvottarakarmanirodhānutpādābhyāṃ vigalitabhogabhogāyatanasya kaivalyaṃ mokṣam ācakṣmahe, na prapañcavilayam. ekam evādvitīyam ityādivedāntās tv arthavādāntaravad viṣayavairāgyapratipādanaparatayā kathañcid gamayitavyāḥ. sa eṣa neti netītikaraṇena spaṣṭam eva bahirviṣayasadbhāvam upadarśayati. eṣa ity aparokṣanirdiṣṭasya brahmaṇo viṣayavivekamātraṃ kathayati na tadabhāvam. śrutyādiṣu cāvidyāvādo brahmaṇaḥ praśaṃsārthaḥ. apaśavo 'nye gośvebhyaḥ itivat paśvantareṣv apaśuvādaḥ. ato na kvacidaparamārthasya paramārthopāyatā. astu vā nityanirdoṣavedāntasiddham aprapañcaṃ brahma. na tu kṣaṇikasaṃvedanapravāhātmakaṃ dvaitaṃ kutaścit pramāṇād avagacchāma ity alambanenāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यवस्थानान्तरम् इदानीं बौद्धस्योपन्यस्यति -- नन्व् इति। एवं हि मन्यन्ते -- यद्य् अपि बाह्यो हेत्वादिर् अर्थो नास्ति, तथापि बुद्ध्यारूढेनैव हेत्वादिनानुमानानुमेयव्यवहारः सेत्स्यति। अनादिवासनोपप्लाविता हि हेत्वादिविकल्पविभागा भवन्ति हेतुर् अयं दृष्टान्तो ऽयम् इत्यादयः। विकल्प इति सविकल्पिकां बुद्धिम् आचक्ष्महे। अतो वासनाभेदाद् बुद्धिभेदः, तद्भेदाद् धेत्वादिभेद इत्य् उक्तं भवति। अवश्याभ्युपगम(?नियम।नीय)श् चायं भवद्भिर् अपि। बुद्धिनिबन्धनो धर्म्यादिभेदः। न ह्य् अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् इति २,८२ परस्परं धर्मिणो वा भिन्नयोर् हेतुसाध्ययोर् अवगतिर् अस्ति। अतो ज्ञानभेदनिबन्धन एवात्र भिन्नत्वव्यवहारः। सर्वत्रैव च ज्ञानम् एव भेदनिबन्धनम्। सुदूरम् अपि गत्वा युक्तिभिर् अनुसंहितो भेदो ज्ञान एव पर्यवस्यति। अतो ऽस्तु तन्निबन्धन एव सर्वत्र भेदः। देशादिभेदाद् अपि हि भेदं ब्रुवाणस् तद्भेदं पर्यनुयुक्तो ज्ञानभेदम् एवालम्बते। तावतापि व्यवहारसिद्धौ किं प्रकारान्तरेण भेदो ऽनुस्रियत इति। अत्राप्य् अग्निधूमादौ कृतकानित्यत्वविलक्षणः स्फुटो भेदावग्रहो भवति। तत्रापि न जातिभेदो निबन्धनम् इति वाच्यम्। सो ऽपि चाग्निधूमशब्दनिर्मित एव। न हि संवृतिकल्पनाद् अन्येन प्रकारेण जातिभेदम् उपलभामहे। अतः शब्दभेदे ऽर्थविकल्पविलासिता एवाग्नित्वादय इति। इदं च बाह्यनिराकरणपरतयानास्थयोक्तम्। न शब्दभेदो ऽपि विज्ञानभेदाद् विना सम्भवति। सो ऽपि ज्ञानमात्रप्रभावित एवाभ्युपेत्य बाह्यहेत्वादिविकल्पविभागार्थम् उक्त इति

pratyavasthānāntaram idānīṃ bauddhasyopanyasyati -- nanv iti. evaṃ hi manyante -- yady api bāhyo hetvādir artho nāsti, tathāpi buddhyārūḍhenaiva hetvādinānumānānumeyavyavahāraḥ setsyati. anādivāsanopaplāvitā hi hetvādivikalpavibhāgā bhavanti hetur ayaṃ dṛṣṭānto 'yam ityādayaḥ. vikalpa iti savikalpikāṃ buddhim ācakṣmahe. ato vāsanābhedād buddhibhedaḥ, tadbhedād dhetvādibheda ity uktaṃ bhavati. avaśyābhyupagama(?niyama/nīya)ś cāyaṃ bhavadbhir api. buddhinibandhano dharmyādibhedaḥ. na hy anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād iti 2,82 parasparaṃ dharmiṇo vā bhinnayor hetusādhyayor avagatir asti. ato jñānabhedanibandhana evātra bhinnatvavyavahāraḥ. sarvatraiva ca jñānam eva bhedanibandhanam. sudūram api gatvā yuktibhir anusaṃhito bhedo jñāna eva paryavasyati. ato 'stu tannibandhana eva sarvatra bhedaḥ. deśādibhedād api hi bhedaṃ bruvāṇas tadbhedaṃ paryanuyukto jñānabhedam evālambate. tāvatāpi vyavahārasiddhau kiṃ prakārāntareṇa bhedo 'nusriyata iti. atrāpy agnidhūmādau kṛtakānityatvavilakṣaṇaḥ sphuṭo bhedāvagraho bhavati. tatrāpi na jātibhedo nibandhanam iti vācyam. so 'pi cāgnidhūmaśabdanirmita eva. na hi saṃvṛtikalpanād anyena prakāreṇa jātibhedam upalabhāmahe. ataḥ śabdabhede 'rthavikalpavilāsitā evāgnitvādaya iti. idaṃ ca bāhyanirākaraṇaparatayānāsthayoktam. na śabdabhedo 'pi vijñānabhedād vinā sambhavati. so 'pi jñānamātraprabhāvita evābhyupetya bāhyahetvādivikalpavibhāgārtham ukta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयम् एवास्मदीयतन्त्रकाराणां सिद्धान्त इत्य् आह -- न्यायविद्भिर् इति। न्यायविद्भिर् हि दिङ्नागाचार्यैर् इदम् उक्तं सर्व एवायम् अनुमानानुमेयव्यवहारो बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिन्यायेन बहिः सदसत्त्वम् अपेक्षत इति

ayam evāsmadīyatantrakārāṇāṃ siddhānta ity āha -- nyāyavidbhir iti. nyāyavidbhir hi diṅnāgācāryair idam uktaṃ sarva evāyam anumānānumeyavyavahāro buddhyārūḍhena dharmadharminyāyena bahiḥ sadasattvam apekṣata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् अपि दूषयति -- अस्तीति। नासतः शशविषाणादेः शब्दनिबन्धनः तज्जनितबुद्धिनिबन्धनो वा भेदो दृष्ट इति दुरुक्तम् इदम् अपरेषां बुद्ध्यारूढेनानुमानानुमेयव्यवहार इति

etad api dūṣayati -- astīti. nāsataḥ śaśaviṣāṇādeḥ śabdanibandhanaḥ tajjanitabuddhinibandhano vā bhedo dṛṣṭa iti duruktam idam apareṣāṃ buddhyārūḍhenānumānānumeyavyavahāra iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च अस्तु बुद्धिशब्दभेदनिबन्धनो हेत्वादिभेदः, तयोर् एव तु कथम् अकस्माद् उद्भवः। न ह्य् अकारणिका कार्योत्पत्तिः सम्भवति। न च शून्ये जगति २,८३ तयोः कारणम् उत्प्रेक्षितुम् अपि शक्यत इत्य् आह -- निर्वस्तुक इति। यश् चायं शब्दभेदो हेत्वादिभेदहेतुतयोपवर्णितः, सो ऽपि तदभावाद् अनुपपन्न इत्य् आह -- शब्देति

api ca astu buddhiśabdabhedanibandhano hetvādibhedaḥ, tayor eva tu katham akasmād udbhavaḥ. na hy akāraṇikā kāryotpattiḥ sambhavati. na ca śūnye jagati 2,83 tayoḥ kāraṇam utprekṣitum api śakyata ity āha -- nirvastuka iti. yaś cāyaṃ śabdabhedo hetvādibhedahetutayopavarṇitaḥ, so 'pi tadabhāvād anupapanna ity āha -- śabdeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ् च यद्य् अविद्यमान एव बुद्धिमात्रकल्पितः साध्यादिभेदो ऽनुमानव्यवहाराय कल्प्यते, ततो दूषणव्यवहारो ऽपि तद्वद् एव स्यात्। उत्पद्यते खल्व् अस्मिन् साधने हेत्वादिन्यूनतोक्तिमात्राद् एव दूषणबुद्धिर् इत्य् आह -- यदि वेति द्वयेन

kiñ ca yady avidyamāna eva buddhimātrakalpitaḥ sādhyādibhedo 'numānavyavahārāya kalpyate, tato dūṣaṇavyavahāro 'pi tadvad eva syāt. utpadyate khalv asmin sādhane hetvādinyūnatoktimātrād eva dūṣaṇabuddhir ity āha -- yadi veti dvayena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्यते च वदितुम् एवम् अपि सर्व एवायं दूष्यदूषणव्यवहारो बुद्ध्यारूढेन दूष्यदूषणन्यायेन, न बहिः सदसत्त्वम् अपेक्षत इत्य् आह -- यश् चेति

śakyate ca vaditum evam api sarva evāyaṃ dūṣyadūṣaṇavyavahāro buddhyārūḍhena dūṣyadūṣaṇanyāyena, na bahiḥ sadasattvam apekṣata ity āha -- yaś ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् एवम् अप्य् आवयोर् अविशेष एव, यथा हि नो दूषणज्ञानम् उत्पन्नम् एवं भवतो ऽपि साधनज्ञानम्। अतः कथं विजयसे अत आह -- बुद्धीति। अयम् आवयोर् विशेषः बुद्धिमात्रव्यवहारिणो भवतो मदुक्तदूषणं सिद्धम् इति न ते पक्षः सिध्यति। त्वदुक्तं तु साधनम् अस्माकम् असिद्धम् इति न साध्यं प्रतिपद्यामह इति

nanv evam apy āvayor aviśeṣa eva, yathā hi no dūṣaṇajñānam utpannam evaṃ bhavato 'pi sādhanajñānam. ataḥ kathaṃ vijayase ata āha -- buddhīti. ayam āvayor viśeṣaḥ buddhimātravyavahāriṇo bhavato maduktadūṣaṇaṃ siddham iti na te pakṣaḥ sidhyati. tvaduktaṃ tu sādhanam asmākam asiddham iti na sādhyaṃ pratipadyāmaha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं साधनम् असिद्धम् अत आह -- बाह्येति। बाह्यार्थव्यवहारिणो हि वयं, न त्वम् इव ज्ञानैकशरणाः। तत्र कथम् असति बाह्ये बुध्यामह इति

kathaṃ sādhanam asiddham ata āha -- bāhyeti. bāhyārthavyavahāriṇo hi vayaṃ, na tvam iva jñānaikaśaraṇāḥ. tatra katham asati bāhye budhyāmaha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

२,८४ पुनर् अपि परश् चोदयति -- नन्व् इति। यथा हि मे साधनम् असिद्धम्, एवं दूषणम् अपीति न दुष्टं साधनम् इति

2,84 punar api paraś codayati -- nanv iti. yathā hi me sādhanam asiddham, evaṃ dūṣaṇam apīti na duṣṭaṃ sādhanam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मीमांसकस् तु पाशुपतो ऽयम् एवंवादी यद् विहाय साधनम् अभावाद् दूषणस्याप्य् अदुष्टत्वम् आतिष्ठत इति सापहासम् आह -- नेदानीम् इति

mīmāṃsakas tu pāśupato 'yam evaṃvādī yad vihāya sādhanam abhāvād dūṣaṇasyāpy aduṣṭatvam ātiṣṭhata iti sāpahāsam āha -- nedānīm iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश् च वासनाभेदनिबन्धनो विकल्पप्रविभागो वर्णितः, सो ऽपि तद्भेदनिमित्ताभावाद् अनुपपन्न इत्य् आह -- न चेति। ननु ज्ञानभेदाद् एव वासनाभेदो भविष्यति, कथं निमित्ताभावः। न, तद्भेदस्यैव निर्निमित्तत्वाद्, वासनानिबन्धने तु तद्भेदे ऽन्योन्याश्रयत्वम् इत्य् आशङ्कया सहाह -- ज्ञानेति। ननु स्वभावभिन्नम् एव ज्ञानं वासनाभेदनिबन्धनं भविष्यति, कथम् अन्योन्याश्रयत्वम् अत आह -- स्वच्छस्येति। स्वच्छस्य हि ज्ञानात्मनः स्वयम् अनुपलभ्यमानभेदस्यानादिवासनोपप्लावितनीलाद्याकारकलुषितत्वम् एव भेदकारणम् इति बौद्धैर् आश्रितम्, अतो दुरुत्तरम् इतरेतराश्रयम् इति

yaś ca vāsanābhedanibandhano vikalpapravibhāgo varṇitaḥ, so 'pi tadbhedanimittābhāvād anupapanna ity āha -- na ceti. nanu jñānabhedād eva vāsanābhedo bhaviṣyati, kathaṃ nimittābhāvaḥ. na, tadbhedasyaiva nirnimittatvād, vāsanānibandhane tu tadbhede 'nyonyāśrayatvam ity āśaṅkayā sahāha -- jñāneti. nanu svabhāvabhinnam eva jñānaṃ vāsanābhedanibandhanaṃ bhaviṣyati, katham anyonyāśrayatvam ata āha -- svacchasyeti. svacchasya hi jñānātmanaḥ svayam anupalabhyamānabhedasyānādivāsanopaplāvitanīlādyākārakaluṣitatvam eva bhedakāraṇam iti bauddhair āśritam, ato duruttaram itaretarāśrayam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अनादित्वाद् एव बीजाग्कुरवद् इतरेतराश्रयपरिहारो भविष्यत्य् अत आह -- प्रमाणम् इति। प्रसिद्धात्मनोर् हि बीजाङ्कुरयोर् अनादित्वाद् भवति दोषपरिहारः। वासना त्व् अस्ति भिन्ना चेति न किञ्चित् प्रमाणं क्रमते। यो हि २,८५ बहिर्देशसम्बद्धं प्रत्यक्षम् अर्थम् अवजानीते, स कथं वासनाम् अनुजानाति। तदनुज्ञाने वा किम् अपराद्धं भावान्तरैर् इति। अपि च पूर्वानुभवप्रभावितं स्मरणहेतुसंस्कारम् एव वासनाम् आचक्ष्महे। तद् असौ सत्य् अपि ग्राहकं ज्ञानम् एव विविधम् उपकल्पयति। यत् तु विचित्रा बहिर्भावा भासन्ते तत् कस्य हेतोर् इति न ज्ञायत इत्य् आह -- कुर्याद् इति

nanv anāditvād eva bījāgkuravad itaretarāśrayaparihāro bhaviṣyaty ata āha -- pramāṇam iti. prasiddhātmanor hi bījāṅkurayor anāditvād bhavati doṣaparihāraḥ. vāsanā tv asti bhinnā ceti na kiñcit pramāṇaṃ kramate. yo hi 2,85 bahirdeśasambaddhaṃ pratyakṣam artham avajānīte, sa kathaṃ vāsanām anujānāti. tadanujñāne vā kim aparāddhaṃ bhāvāntarair iti. api ca pūrvānubhavaprabhāvitaṃ smaraṇahetusaṃskāram eva vāsanām ācakṣmahe. tad asau saty api grāhakaṃ jñānam eva vividham upakalpayati. yat tu vicitrā bahirbhāvā bhāsante tat kasya hetor iti na jñāyata ity āha -- kuryād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ग्राह्यभेदे वासना कारणम् इत्य् अत्रोपपत्तिम् आह -- संवित्त्येति। स्मृतिहेतुर् हि वासना। न चानुभूतात् स्मृतिर् अधिकं मात्रयापि गोचरयति। न च बहिरत्यन्तासन्तो भावाः क्वचिद् अपि गृहीतपूर्वा इति न तान् वासना स्मारयितुं प्रभवतीति। किञ् च, अतश् च वासना नोपपद्यते यत् कारणं क्षणिकानि ज्ञानानि निरन्वयविनाशीनि परस्परम् असहितानि चेत्य् आह -- क्षणिकेष्व् इति। यथा तावत् क्षणिकानां निरन्वयविनाशिनां च न वासना, तथोपरिष्टाद् वक्ष्यतीति

na grāhyabhede vāsanā kāraṇam ity atropapattim āha -- saṃvittyeti. smṛtihetur hi vāsanā. na cānubhūtāt smṛtir adhikaṃ mātrayāpi gocarayati. na ca bahiratyantāsanto bhāvāḥ kvacid api gṛhītapūrvā iti na tān vāsanā smārayituṃ prabhavatīti. kiñ ca, ataś ca vāsanā nopapadyate yat kāraṇaṃ kṣaṇikāni jñānāni niranvayavināśīni parasparam asahitāni cety āha -- kṣaṇikeṣv iti. yathā tāvat kṣaṇikānāṃ niranvayavināśināṃ ca na vāsanā, tathopariṣṭād vakṣyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असाहित्यान् न वासनेत्य् उक्तार्थम् एव प्रपञ्चयति -- पूर्वेति। साहित्याभ्युपगमे ऽपि समवायाद्यन्यतमलक्षणसम्बन्धाभावाद् वासना नोपपद्यते। न ह्य् असम्बन्धः कालागरुधूमो ऽगारं वासयतीत्य् आह -- साहित्येति

asāhityān na vāsanety uktārtham eva prapañcayati -- pūrveti. sāhityābhyupagame 'pi samavāyādyanyatamalakṣaṇasambandhābhāvād vāsanā nopapadyate. na hy asambandhaḥ kālāgarudhūmo 'gāraṃ vāsayatīty āha -- sāhityeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणिकत्वान् न वासनेत्य् उक्तम्, अत्र कारणम् आह -- क्षणिकत्वाद् इति। व्यापारनिबन्धनो हि वास्यवासकभावः कारकविशेषत्वात् तस्य। न च क्षणिकं पूर्वम् उत्तरं वा तयोर् एव व्याप्रियत इति सम्भवति। ननु जन्मैव बुद्धेर् २,८६ अर्थपरिच्छेदे व्यापार इत्य् उक्तम्, तद्वद् वासनायाम् अपि भविष्यति। न, दुष्टत्वाद् उपपत्तेः। दृश्यते खलूत्पद्यमानै(?र् ए)व बुद्धिर् अर्थं परिच्छिन्दन्ती। न ह्य् असौ क्षणम् अप्य् उदास्ते। न चार्थपरिच्छेदाद् अन्यत्र व्याप्रियत इति युक्तम्। जन्मनैव व्यापारेण कारकत्वं, न ज्ञानान्तरं वासयन्ती जायमाना बुद्धिर् दृश्यत इति कथं वासनायां जन्मना कारणत्वम्। न च जन्मापि किञ्चिद् बौद्धा मन्यन्ते यन्निबन्धनः कारणभावो भवेत्। अस्माकं तु समवायिकारणदशाविशेषः को ऽपि कार्यस्य जन्मेति मतम्। स च जायमानान्नात्यन्तभिन्न इति युक्तं क्रियाकार(?का।क)भाव इति। निरन्वयविनाशित्वान् न वासनेत्य् उक्तम्। तत्र कारणम् आह -- विनश्यद् इति। यद् धि स्वलक्षण एव निरुद्धं न केनचिद्रूपेणान्वेति न तत् तदीयं वा रूपं वास्यत इति सम्भवति। तथा वासकम् अपि यन्निरन्वयविनष्टं तत् केनात्मना परं वासयति। अवस्थिता एव हि भावा गृहादयो ऽवस्थितैर् एवागरुधूमादिभिर् वास्यन्त इति दृष्टम्। अयं चावीतहेतुर् उन्नेतव्य इति

kṣaṇikatvān na vāsanety uktam, atra kāraṇam āha -- kṣaṇikatvād iti. vyāpāranibandhano hi vāsyavāsakabhāvaḥ kārakaviśeṣatvāt tasya. na ca kṣaṇikaṃ pūrvam uttaraṃ vā tayor eva vyāpriyata iti sambhavati. nanu janmaiva buddher 2,86 arthaparicchede vyāpāra ity uktam, tadvad vāsanāyām api bhaviṣyati. na, duṣṭatvād upapatteḥ. dṛśyate khalūtpadyamānai(?r e)va buddhir arthaṃ paricchindantī. na hy asau kṣaṇam apy udāste. na cārthaparicchedād anyatra vyāpriyata iti yuktam. janmanaiva vyāpāreṇa kārakatvaṃ, na jñānāntaraṃ vāsayantī jāyamānā buddhir dṛśyata iti kathaṃ vāsanāyāṃ janmanā kāraṇatvam. na ca janmāpi kiñcid bauddhā manyante yannibandhanaḥ kāraṇabhāvo bhavet. asmākaṃ tu samavāyikāraṇadaśāviśeṣaḥ ko 'pi kāryasya janmeti matam. sa ca jāyamānānnātyantabhinna iti yuktaṃ kriyākāra(?kā/ka)bhāva iti. niranvayavināśitvān na vāsanety uktam. tatra kāraṇam āha -- vinaśyad iti. yad dhi svalakṣaṇa eva niruddhaṃ na kenacidrūpeṇānveti na tat tadīyaṃ vā rūpaṃ vāsyata iti sambhavati. tathā vāsakam api yanniranvayavinaṣṭaṃ tat kenātmanā paraṃ vāsayati. avasthitā eva hi bhāvā gṛhādayo 'vasthitair evāgarudhūmādibhir vāsyanta iti dṛṣṭam. ayaṃ cāvītahetur unnetavya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चोदयति -- अवस्थित इति। अवस्थान्तरोपजननापाययोस् तदभिन्नस्यावस्थावतो नाशोत्पादाभ्याम् अवस्थितत्वानुपपत्तिः। अवस्थितत्वे वा पूर्वावस्थायाम् इवोत्तरत्रापि अवासनाप्रसङ्ग इति। अस्मन्मते तु भङ्गुरम् उत्तरं पूर्वं च ज्ञानं, नावस्थितः कश्चिद् एको ज्ञाताप्रच्युतप्राच्यरूपः। तद् इह भङ्गुरपक्षे पूर्वसादृश्यात् ततो भिन्नस्योत्तरस्य युक्तैव वासना। एषैव तु वासना यत् पूर्वसारूप्यम् उत्तरस्य। यथा लाक्षारसोपसिक्ते बीजपूरकुसुमे फलं तद्रूपं जायमानं तत्त्वान्वितम् इत्य् उच्यते। यत् तु व्यापारविरहाद् अकारकत्वम् उक्तं, तद् अयुक्तम्। न व्यापारतः कारकत्वम्, अपि तर्हि पूर्वभावात्। भावातिरेकिणो व्यापारस्यानुपपत्तेः। यच् चेदं पूर्वस्योत्तरकारणत्वम् इदम् एव वासकत्वं पूर्वेणोत्तरं २,८७ वास्यत इति। को ऽर्थः। स्वरूपं जन्यत इति। अतो भङ्गुरवादिनाम् एव वासनोपपत्तिमती न स्थिरवादिनाम् इत्य् आह -- भङ्गुर इति

atra codayati -- avasthita iti. avasthāntaropajananāpāyayos tadabhinnasyāvasthāvato nāśotpādābhyām avasthitatvānupapattiḥ. avasthitatve vā pūrvāvasthāyām ivottaratrāpi avāsanāprasaṅga iti. asmanmate tu bhaṅguram uttaraṃ pūrvaṃ ca jñānaṃ, nāvasthitaḥ kaścid eko jñātāpracyutaprācyarūpaḥ. tad iha bhaṅgurapakṣe pūrvasādṛśyāt tato bhinnasyottarasya yuktaiva vāsanā. eṣaiva tu vāsanā yat pūrvasārūpyam uttarasya. yathā lākṣārasopasikte bījapūrakusume phalaṃ tadrūpaṃ jāyamānaṃ tattvānvitam ity ucyate. yat tu vyāpāravirahād akārakatvam uktaṃ, tad ayuktam. na vyāpārataḥ kārakatvam, api tarhi pūrvabhāvāt. bhāvātirekiṇo vyāpārasyānupapatteḥ. yac cedaṃ pūrvasyottarakāraṇatvam idam eva vāsakatvaṃ pūrveṇottaraṃ 2,87 vāsyata iti. ko 'rthaḥ. svarūpaṃ janyata iti. ato bhaṅguravādinām eva vāsanopapattimatī na sthiravādinām ity āha -- bhaṅgura iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इह स्वमतसाधनम् उपेक्ष्यैव तावत् परमतदूषणम् अभिधीयते। दूषिते हि तस्मिन् सुखेन सिद्धान्तो ऽभिधीयते। तत्र यत् तावदुक्तं सद्रूपज्ञानजनकत्वम् एव वासनेति। तद् अयुक्तम्। यदि हि पूर्वज्ञानम् उत्तरस्य जनकं भवति, ततो ऽनुरूपं विरूपं वा जनयति, न तदुत्तरस्य जनकम्। अनुत्पन्नस्यासतो जनकत्वायोगात्। एवं विनष्टस्यापि, अजातातिवृत्तयोर् अनतिभेदात्। न च निष्पन्नस्य क्षणम् अप्य् अवस्थानम् अस्तीति कदा जनयिष्यतीति जनकत्वानुपपत्तौ दूरोत्सारितम् अनुरूपजननम्। न हि निरन्वयविनष्टस्य किञ्चिद् अनुरूपं सम्भवति, धर्मान्वयो हि आनुरूप्यम्। न पूर्वधर्मान्वय उत्तरज्ञाने ऽस्ति, तदुपगमे निरन्वयविनाशायोगात्। न च समानधर्मताम् अन्तरेणास्ति स प्रकारो येनानुरूप्यं भवतीति। तद् एतत् सर्वम् आह -- नैतद् अस्तीति सार्धतृतीयेन। ननु पूर्वभावितैव कारकत्वम् इत्य् उक्तं किं क्षणान्तरावस्थानेन। न च व्यापारकारणभावः येन तत्सम्बन्धार्थं क्षणान्तरावस्थानम् इष्यते तदभावाद् इत्य् उक्तम् एव। मैवम्। न हि पूर्वभावितामात्रं कारणत्वम् इष्यते। मा भूद् गवाश्वस्यापि पौर्वापर्यमात्रात् कार्यकारणभाव इति पौर्वापर्यनियमे तु कार्यकारणत्वम्।[७२०]न चासौ क्षणिकेषु सम्भवति। व्यापारस् तु प्रत्यक्षादिप्रमाणको नापह्नोतुं शक्यत इति

tad iha svamatasādhanam upekṣyaiva tāvat paramatadūṣaṇam abhidhīyate. dūṣite hi tasmin sukhena siddhānto 'bhidhīyate. tatra yat tāvaduktaṃ sadrūpajñānajanakatvam eva vāsaneti. tad ayuktam. yadi hi pūrvajñānam uttarasya janakaṃ bhavati, tato 'nurūpaṃ virūpaṃ vā janayati, na taduttarasya janakam. anutpannasyāsato janakatvāyogāt. evaṃ vinaṣṭasyāpi, ajātātivṛttayor anatibhedāt. na ca niṣpannasya kṣaṇam apy avasthānam astīti kadā janayiṣyatīti janakatvānupapattau dūrotsāritam anurūpajananam. na hi niranvayavinaṣṭasya kiñcid anurūpaṃ sambhavati, dharmānvayo hi ānurūpyam. na pūrvadharmānvaya uttarajñāne 'sti, tadupagame niranvayavināśāyogāt. na ca samānadharmatām antareṇāsti sa prakāro yenānurūpyaṃ bhavatīti. tad etat sarvam āha -- naitad astīti sārdhatṛtīyena. nanu pūrvabhāvitaiva kārakatvam ity uktaṃ kiṃ kṣaṇāntarāvasthānena. na ca vyāpārakāraṇabhāvaḥ yena tatsambandhārthaṃ kṣaṇāntarāvasthānam iṣyate tadabhāvād ity uktam eva. maivam. na hi pūrvabhāvitāmātraṃ kāraṇatvam iṣyate. mā bhūd gavāśvasyāpi paurvāparyamātrāt kāryakāraṇabhāva iti paurvāparyaniyame tu kāryakāraṇatvam.[720]na cāsau kṣaṇikeṣu sambhavati. vyāpāras tu pratyakṣādipramāṇako nāpahnotuṃ śakyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

२,८८ दूषणान्तरम् आह -- यदीति सार्धेन। यद्य् अपि ह्य् आनुरूप्याद् वासनेत्य् उच्यते यदा तर्हि गोबुद्धेर् अनन्तरं हस्तिबुद्धिर् उत्पद्यते तत्रैव वैलक्षण्याद् वासना न स्यात्। ततो ऽपि परस्ताद् गोज्ञानं निर्बीजं न सम्भवेद् इति। प्रदर्शनार्थं च गोहस्तिज्ञान उक्ते सर्वम् एव विलक्षणाद् विलक्षणज्ञानं न स्याद् इत्य् आह -- सर्वम् इति

2,88 dūṣaṇāntaram āha -- yadīti sārdhena. yady api hy ānurūpyād vāsanety ucyate yadā tarhi gobuddher anantaraṃ hastibuddhir utpadyate tatraiva vailakṣaṇyād vāsanā na syāt. tato 'pi parastād gojñānaṃ nirbījaṃ na sambhaved iti. pradarśanārthaṃ ca gohastijñāna ukte sarvam eva vilakṣaṇād vilakṣaṇajñānaṃ na syād ity āha -- sarvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावद् आनुरूप्यवासनापक्षो निराकृतः। इदानीं पुनर् अपि ज्ञानातिरिक्तवासनापक्षम् एवोपसङ्क्रम्य दूषणान्तरम् आह -- बाह्येति। बाह्यार्थवादिनां हि पूर्वज्ञानजनिता आत्मस्था वासनाः किञ्चिद् एव सदृशदर्शनाद्यपेक्ष्य लब्धोद्बोधाः कार्यं जनयन्ति क्रमेणेति युक्तम्। ज्ञानमात्रवादिनस् तु न किञ्चिद् वासनानां कार्यजनने ऽनुग्राहकम् अस्ति यद् अपेक्षया विलम्बन्ते। अतो युगपद् एव सर्वाः सर्वं कार्यम् आरभेरन्न् इति न क्रमेण जानानि दृश्येरन्। एकदैव विश्वज्ञानम् उत्पन्नम् इति क्षणान्तरे न किञ्चित् स्यात्। न चासां किञ्चिद् रूपम् अन्वेति यत् पुनः कार्यं जनयेत्। निरन्वयविनाशित्वान् न क्वचिद् अन्यत्र वासनानां पारार्थ्यं यथास्माकम् आत्मनि, संस्कार्यान्तराभावात्। अतः पारार्थ्येन वशीकाराभावाद् अपि न क्रमो युक्तः। पारार्थ्येन ह्य् अस्माकम् इव बोद्धुर् अवधानाद्यपेक्षया स्मृतिक्रम इव ज्ञानक्रमो भवेद् अपि। न त्व् एतत् सर्वम् अस्तीति कार्यक्रमानुपपत्तिर् इति

evaṃ tāvad ānurūpyavāsanāpakṣo nirākṛtaḥ. idānīṃ punar api jñānātiriktavāsanāpakṣam evopasaṅkramya dūṣaṇāntaram āha -- bāhyeti. bāhyārthavādināṃ hi pūrvajñānajanitā ātmasthā vāsanāḥ kiñcid eva sadṛśadarśanādyapekṣya labdhodbodhāḥ kāryaṃ janayanti krameṇeti yuktam. jñānamātravādinas tu na kiñcid vāsanānāṃ kāryajanane 'nugrāhakam asti yad apekṣayā vilambante. ato yugapad eva sarvāḥ sarvaṃ kāryam ārabherann iti na krameṇa jānāni dṛśyeran. ekadaiva viśvajñānam utpannam iti kṣaṇāntare na kiñcit syāt. na cāsāṃ kiñcid rūpam anveti yat punaḥ kāryaṃ janayet. niranvayavināśitvān na kvacid anyatra vāsanānāṃ pārārthyaṃ yathāsmākam ātmani, saṃskāryāntarābhāvāt. ataḥ pārārthyena vaśīkārābhāvād api na kramo yuktaḥ. pārārthyena hy asmākam iva boddhur avadhānādyapekṣayā smṛtikrama iva jñānakramo bhaved api. na tv etat sarvam astīti kāryakramānupapattir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चैता वासनाः क्वचिद् आश्रिता न वा। यद्य् आश्रिताः, ज्ञानातिरिक्तस्य २,८९ कस्यचिदभावात् तदाश्रिता वाच्याः। तत्रैकज्ञाननाशे सकलतदाधारवासनाविनाशः। कारणविनाशाद् एव कार्यारम्भ इति वः सिद्धान्तः, प्रकारान्तरकारणत्वायोगात्। विनश्यद् एव हि कारणं कार्यं जनयतीति युगपन्नश्यन्तीभिर् वासनाभिः सकृद् एव सर्वाकारज्ञानम् उत्थापितं तथावस्थितं च एकदैवैकक्षणे विनष्टम् इति क्षणान्तरे न किञ्चिद् भवेद् इत्य् आह -- विनाश इति द्वयेन

kiñcaitā vāsanāḥ kvacid āśritā na vā. yady āśritāḥ, jñānātiriktasya 2,89 kasyacidabhāvāt tadāśritā vācyāḥ. tatraikajñānanāśe sakalatadādhāravāsanāvināśaḥ. kāraṇavināśād eva kāryārambha iti vaḥ siddhāntaḥ, prakārāntarakāraṇatvāyogāt. vinaśyad eva hi kāraṇaṃ kāryaṃ janayatīti yugapannaśyantībhir vāsanābhiḥ sakṛd eva sarvākārajñānam utthāpitaṃ tathāvasthitaṃ ca ekadaivaikakṣaṇe vinaṣṭam iti kṣaṇāntare na kiñcid bhaved ity āha -- vināśa iti dvayena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि त्व् आश्रयभूतज्ञानविनाशे ऽपि शक्तिर् वासना न नश्यन्तीत्य् उच्यते, ततः क्षणिकत्वसिद्धान्तहानिः। स्थिरस्य च क्रमयौगपद्याभ्याम् अर्थक्रियानुपपत्तेः कार्यानारम्भप्रसङ्ग इत्य् आह -- यदीति

yadi tv āśrayabhūtajñānavināśe 'pi śaktir vāsanā na naśyantīty ucyate, tataḥ kṣaṇikatvasiddhāntahāniḥ. sthirasya ca kramayaugapadyābhyām arthakriyānupapatteḥ kāryānārambhaprasaṅga ity āha -- yadīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तु स्वतन्त्रा एव ज्ञानवद् वासनाः प्रवृत्ता इत्य् उच्यते, ततो ज्ञानवासनयोर् इतरेतरकार्यकारणभावानुपपत्तिर् इत्य् आह -- वासनेति

yadi tu svatantrā eva jñānavad vāsanāḥ pravṛttā ity ucyate, tato jñānavāsanayor itaretarakāryakāraṇabhāvānupapattir ity āha -- vāsaneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् इति न स्याद् अत आह -- कुर्याताम् इति। सदृशम् एव हि तदा ज्ञानवासने कार्यम् आरभेयातां ज्ञानं ज्ञानं वासना वासनां न पुनर् अन्योन्यम् इति। ननु विजातीयकारणोपनिपाताद् विसदृशकार्योत्पादो भविष्यत्य् अत आह -- नान्य इति। द्वयातिरिक्तवस्त्वभावाद् इति भावः

kim iti na syād ata āha -- kuryātām iti. sadṛśam eva hi tadā jñānavāsane kāryam ārabheyātāṃ jñānaṃ jñānaṃ vāsanā vāsanāṃ na punar anyonyam iti. nanu vijātīyakāraṇopanipātād visadṛśakāryotpādo bhaviṣyaty ata āha -- nānya iti. dvayātiriktavastvabhāvād iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः संवृतिसत्यरूप इव वासना कल्पिता न परमार्थतः २,९० काचिदस्तीत्य् आह -- तस्माद् इति। न चैवञ् जातीयकं कस्मैचित् कार्याय घटत इति प्राग् एव वर्णितम् इत्य् आह -- न चेति

ataḥ saṃvṛtisatyarūpa iva vāsanā kalpitā na paramārthataḥ 2,90 kācidastīty āha -- tasmād iti. na caivañ jātīyakaṃ kasmaicit kāryāya ghaṭata iti prāg eva varṇitam ity āha -- na ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वमत इदानीं वासनाम् उपपादयति -- यस्य त्व् इति। अवस्थितो हि ज्ञाता यज्ज्ञानाभ्यासेन वासनाधारो भवति तद् युज्यते। क्षणिकं तु न वासयितुं शक्यम्। न च तदासना प्रयोजनवती, क्वचिद् उपयोगाभावात्। न च वासितः पूर्वावस्थातो ऽत्यन्तं भिद्यते, येनान्यत्वं प्रतिपद्यते। न च प्राग्वदविशिष्टः, येन वासना न स्यात्। न चावस्थान्तरोत्पादे ऽवस्थितत्वानुपपत्तिः, पूर्वापरयोर् अवस्थयोर् अनुगतस्य बोद्धुः प्रत्यभिज्ञानात्। तद् इहावस्थातद्वतोर् अभेदविवक्षायां पूर्वज्ञानाहितसंस्कारः पुमान् एव वासना भवेत्। भेदविवक्षायां तु तदाधार इति

svamata idānīṃ vāsanām upapādayati -- yasya tv iti. avasthito hi jñātā yajjñānābhyāsena vāsanādhāro bhavati tad yujyate. kṣaṇikaṃ tu na vāsayituṃ śakyam. na ca tadāsanā prayojanavatī, kvacid upayogābhāvāt. na ca vāsitaḥ pūrvāvasthāto 'tyantaṃ bhidyate, yenānyatvaṃ pratipadyate. na ca prāgvadaviśiṣṭaḥ, yena vāsanā na syāt. na cāvasthāntarotpāde 'vasthitatvānupapattiḥ, pūrvāparayor avasthayor anugatasya boddhuḥ pratyabhijñānāt. tad ihāvasthātadvator abhedavivakṣāyāṃ pūrvajñānāhitasaṃskāraḥ pumān eva vāsanā bhavet. bhedavivakṣāyāṃ tu tadādhāra iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्त्वानुरूप्यवासनापक्षे लाक्षोपसिक्तं बीजपूरकुसुमम् उपवर्णितं, तत् तद्रूपसङ्क्रान्तेर् उपपन्नम्, न तु ज्ञानस्य किञ्चिद्रूपं ज्ञानान्तरं सङ्क्रामति निरन्वयविनाशित्वाद् इत्य् उक्तम् एवेत्य् आह -- कुसुमेति तस्यान्तेन। प्रकरणार्थम् उपसंहरति -- इत्य् अवासनेति

yattvānurūpyavāsanāpakṣe lākṣopasiktaṃ bījapūrakusumam upavarṇitaṃ, tat tadrūpasaṅkrānter upapannam, na tu jñānasya kiñcidrūpaṃ jñānāntaraṃ saṅkrāmati niranvayavināśitvād ity uktam evety āha -- kusumeti tasyāntena. prakaraṇārtham upasaṃharati -- ity avāsaneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चेयं वासना तत्त्वदर्शिभिर् बौद्धैर् वस्तुतो वर्णितेति नेदं सम्भावयामः। असतीम् एव तु युक्त्यानुपेतां युक्तिशून्यां वासनां विकल्प्य विषयेष्व् आस्थां २,९१ निवर्तयितुम् अर्थनिराकरणम् उक्तम् एकम् एवाद्वितीयम् इत्याद्युपनिषद्भिर् इव। तत्रैव त्व् अर्वाचीनानां भ्रान्त्या सिद्धान्तावग्रह इति निराकृतं वादिनम् आश्वासयतीति -- युक्त्येति

kiñceyaṃ vāsanā tattvadarśibhir bauddhair vastuto varṇiteti nedaṃ sambhāvayāmaḥ. asatīm eva tu yuktyānupetāṃ yuktiśūnyāṃ vāsanāṃ vikalpya viṣayeṣv āsthāṃ 2,91 nivartayitum arthanirākaraṇam uktam ekam evādvitīyam ityādyupaniṣadbhir iva. tatraiva tv arvācīnānāṃ bhrāntyā siddhāntāvagraha iti nirākṛtaṃ vādinam āśvāsayatīti -- yuktyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.