क्अ इ,३६७।१०-३६८।२४ रो इइ,५३२-५३७ आख्यातम् साव्ययकारकविशेषणम् वाक्यम् । आख्यातम् साव्ययम् सकारकम् सकारकविशेषणम् वाक्यसञ्ज्ञम् भवति वक्तव्यम् । साव्ययम् । उच्चैः पठति । नीचैः पठति । सकारकम् । ओदनम् पचति । सकारकविशेषणम् । ओदनम् मृदु विशदम् पचति । सक्रियाविशेषणम् च इति वक्तव्यम् । सुष्ठु पचति । दुष्ठु पचति । अपरः आह : आख्यातम् सविशेषणम् इति एव । सर्वाणि हि एतानि क्रियाविशेषणानि । एकतिङ् । एकतिङ् वाक्यसञ्ज्ञम् भवति वक्तव्यम् । ब्रूहि ब्रूहि । समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशाः । समानवाक्ये इति प्रकृत्य निघातयुष्मदस्मदादेशाः वक्तव्याः । किम् प्रयोजनम् । नानावाक्ये मा भूवन् निघातादयः इति । अयम् दण्डः । हर अनेन । ओदनम् पच । तव भविष्यति । ओदनम् पच । मम भविष्यति । योगे प्रतिषेधः चादिभिः । चादिभिः योगे प्रतिषेधः वक्तव्यः । ग्रामः तव च स्वम् मम च स्वम् । किमर्थम् इचम् उच्यते । यथान्यासम् एव चादिभिः योगे प्रतिषेधः उच्यते । इदम् अद्य अपूर्वम् क्रियते वाक्यसञ्ज्ञा समानवाक्याधिकारः च । तत् द्वेष्यम् विजानीयात् : सर्वम् एतत् विकल्पते इति । तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्टे चादिभिः योगे यथान्यासम् एव भवति इति । समर्थनिघाते हि समानाधिकरणयुक्तयुक्तेषु उपसङ्ख्यानम् असमर्थत्वात् । समर्थनिघाते हि समानाधिकरणयुक्तयुक्तेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् स्यात् । समानाधिकरणे । पटवे ते दास्यामि । म्र्दवे ते दास्यामि । समानाधिकरणे । युक्तयुक्ते । नद्याः तिष्ठति कूले । वृक्षस्य लम्बते शाखा । शालीनाम् ते ओदनम् ददामि । शालीनाम् मे ओदनम् ददाति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । असमर्थत्वात् । राजगवीक्षीरे द्विसमासप्रसङ्गः द्विषष्ठीभावात् । राजगवीक्षीरे द्विसमासप्रसङ्गः । किम् कारणम् । द्विषष्ठीभावात् । द्वे हि अत्र षष्ठ्यौ । राज्ञः गोः क्षीरम् इति । किम् उच्यते द्विसमासप्रसङ्गः इति यावता सुप् सह सुपा इति वर्तते । द्विसमासप्रसङ्गः इति न एवम् विज्ञायते द्वयोः सुबन्तयोः समासप्रसङ्गः द्विसमासप्रसङ्गः इति । कथम् तर्हि । द्विप्रकारस्य समासस्य प्रसङ्गः द्विसमासप्रसङ्गः इति । राजगोक्षीरम् इति अपि प्राप्नोति न च एवम् भवितव्यम् । भवितव्यम् च यदा एतत् वाक्यम् भवति गोः क्षीरम् गोक्षीरम् राज्ञः गोक्षीरम् राजगोक्षीरम् इति । यदा तु एतत् वाक्यम् भवति राज्ञः गोः क्षीरम् इति तदा न भवितव्यम् तदा च प्राप्नोति । तदा कस्मात् न भवति । सिद्धम् तु राजविशिष्टायाः गोः क्षीरेण सामर्थ्यात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । राजविशिष्टायाः गोः क्षीरेण सह समासः भवति न केवलायाः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । यथा एव अयम् गवि यतते न क्षीरमात्रेण सन्तोषम् करोति एवम् राजनि अपि यतते । राज्ञः या गौः तस्याः यत् क्षीरम् इति । न एव वा पुनः अत्र गोः राजानम् अपेक्षमाणायाः क्षीरेण सह समासः प्राप्नोति । किम् कारणम् । असामर्थ्यात् । कथम् असामर्थ्यम् । सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । कथम् तर्हि गोः क्षीरम् अपेक्षमाणायाः राज्ञा सह समासः भवति । प्रधानम् अत्र तद गौः भवति । भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्य अपि समासः ।
KA I,367.10-368.24 Ro II,532-537 ākhyātam sāvyayakārakaviśeṣaṇam vākyam . ākhyātam sāvyayam sakārakam sakārakaviśeṣaṇam vākyasañjñam bhavati vaktavyam . sāvyayam . uccaiḥ paṭhati . nīcaiḥ paṭhati . sakārakam . odanam pacati . sakārakaviśeṣaṇam . odanam mṛdu viśadam pacati . sakriyāviśeṣaṇam ca iti vaktavyam . suṣṭhu pacati . duṣṭhu pacati . aparaḥ āha : ākhyātam saviśeṣaṇam iti eva . sarvāṇi hi etāni kriyāviśeṣaṇāni . ekatiṅ . ekatiṅ vākyasañjñam bhavati vaktavyam . brūhi brūhi . samānavākye nighātayuṣmadasmadādeśāḥ . samānavākye iti prakṛtya nighātayuṣmadasmadādeśāḥ vaktavyāḥ . kim prayojanam . nānāvākye mā bhūvan nighātādayaḥ iti . ayam daṇḍaḥ . hara anena . odanam paca . tava bhaviṣyati . odanam paca . mama bhaviṣyati . yoge pratiṣedhaḥ cādibhiḥ . cādibhiḥ yoge pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . grāmaḥ tava ca svam mama ca svam . kimartham icam ucyate . yathānyāsam eva cādibhiḥ yoge pratiṣedhaḥ ucyate . idam adya apūrvam kriyate vākyasañjñā samānavākyādhikāraḥ ca . tat dveṣyam vijānīyāt : sarvam etat vikalpate iti . tat ācāryaḥ suhṛt bhūtvā anvācaṣṭe cādibhiḥ yoge yathānyāsam eva bhavati iti . samarthanighāte hi samānādhikaraṇayuktayukteṣu upasaṅkhyānam asamarthatvāt . samarthanighāte hi samānādhikaraṇayuktayukteṣu upasaṅkhyānam kartavyam syāt . samānādhikaraṇe . paṭave te dāsyāmi . mrdave te dāsyāmi . samānādhikaraṇe . yuktayukte . nadyāḥ tiṣṭhati kūle . vṛkṣasya lambate śākhā . śālīnām te odanam dadāmi . śālīnām me odanam dadāti . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . asamarthatvāt . rājagavīkṣīre dvisamāsaprasaṅgaḥ dviṣaṣṭhībhāvāt . rājagavīkṣīre dvisamāsaprasaṅgaḥ . kim kāraṇam . dviṣaṣṭhībhāvāt . dve hi atra ṣaṣṭhyau . rājñaḥ goḥ kṣīram iti . kim ucyate dvisamāsaprasaṅgaḥ iti yāvatā sup saha supā iti vartate . dvisamāsaprasaṅgaḥ iti na evam vijñāyate dvayoḥ subantayoḥ samāsaprasaṅgaḥ dvisamāsaprasaṅgaḥ iti . katham tarhi . dviprakārasya samāsasya prasaṅgaḥ dvisamāsaprasaṅgaḥ iti . rājagokṣīram iti api prāpnoti na ca evam bhavitavyam . bhavitavyam ca yadā etat vākyam bhavati goḥ kṣīram gokṣīram rājñaḥ gokṣīram rājagokṣīram iti . yadā tu etat vākyam bhavati rājñaḥ goḥ kṣīram iti tadā na bhavitavyam tadā ca prāpnoti . tadā kasmāt na bhavati . siddham tu rājaviśiṣṭāyāḥ goḥ kṣīreṇa sāmarthyāt . siddham etat . katham . rājaviśiṣṭāyāḥ goḥ kṣīreṇa saha samāsaḥ bhavati na kevalāyāḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . yathā eva ayam gavi yatate na kṣīramātreṇa santoṣam karoti evam rājani api yatate . rājñaḥ yā gauḥ tasyāḥ yat kṣīram iti . na eva vā punaḥ atra goḥ rājānam apekṣamāṇāyāḥ kṣīreṇa saha samāsaḥ prāpnoti . kim kāraṇam . asāmarthyāt . katham asāmarthyam . sāpekṣam asamartham bhavati iti . katham tarhi goḥ kṣīram apekṣamāṇāyāḥ rājñā saha samāsaḥ bhavati . pradhānam atra tada gauḥ bhavati . bhavati ca pradhānasya sāpekṣasya api samāsaḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.