क्अ इ,३९३।२०-३९४।२४ रो इइ,६०९-६१२ किम् पुनः द्विगुसञ्ज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोः भवति । एवम् भवितुम् अर्हति । द्विगुसञ्ज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोः चेत् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः । द्विगुसञ्ज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोः चेत् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः । का एतरेतराश्रयता । द्विगुनिमित्ते प्रत्ययोत्तरपदे प्रत्ययोत्तरपदनिमित्ता च द्विगुसञ्ज्ञा । तत् एतत् इतरेतराश्रयम् । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । एवम् तर्हि अर्थे इत् वक्ष्यामि । अर्थे चेत् तद्धितानुत्पत्तिः बहुव्रीहिवत् । अर्थे चेत् तद्धितोत्पत्तिः न प्राप्नोति । पाञ्चनापितिः , द्विमातुरः , त्रैमातुरः । किम् कारणम् । द्विगुना उक्तत्वात् बहुव्रीहिवत् । तत् यथा चित्रगुः इति बहुव्रीहिणोक्तत्वात् मत्वर्थस्य मत्वर्थीयः न भवति । एवम् तर्हि समासतद्धितविधौ इति वक्ष्यामि । समासतद्धितविधौ इति चेत् अन्यत्र समाससञ्ज्ञाभावः । समासतद्धितविधौ इति चेत् अन्यत्र समाससञ्ज्ञा न प्राप्नोति । क्व अन्यत्र । स्वरे । पञ्चारत्निः , दशारत्निः । इगन्ते द्विगौ इति एषः स्वरः न प्राप्नोति । सिद्धम् तु प्रत्ययोत्तरपदयोः च इति वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रत्ययोत्तरपदयोः च इति वचनात् । प्रत्ययोत्तरपदयोः द्विगुसञ्ज्ञा भवति इति वक्तव्यम् । ननु च उक्तम् द्विगुसञ्ज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोः चेत् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः इति । न एषः दोषः । इतरेतराश्रयमात्रम् एतत् चोदितम् सर्वाणि च इतरेतराश्रयाणि एकत्वेन परिहृतानि सिद्धम् तु नित्यशब्दत्वात् इति । न इदम् तुल्यम् अन्यैः इतरेतराश्रयैः । न हि सञ्ज्ञा नित्या । एवम् तर्हि भाविनी सञ्ज्ञा विज्ञास्यते । तत् यथा : कः चित् कम् चित् तन्तुवायम् आह : अस्य सूत्रस्य शाटकम् वय इति । सः पश्यति । यदि शाटकः न वातव्यः अथ वातव्यः न शाटकः । शाटकः वातव्यः च इति विप्रतिषिद्धम् । भाविनी खलु अस्य सञ्ज्ञा अभिप्रेता । सः मन्ये वातव्यः यस्मिन् उते शाटकः इति एतत् भवति इति । एवम् इह अपि तस्मिन् द्विगुः भवति यस्य अभिनिर्वृत्तस्य प्रत्यय उत्तरपदम् इति च एते सञ्ज्ञे भविष्यतः । अथ वा पुनः अस्तु अर्थे इति । ननु च उक्तम् अर्थे चेत् तद्धितानुत्पत्तिः बहुव्रीहिवत् इति । न एषः दोषः । न अवश्यम् अर्थशब्दः अभिधेये एव वर्तते । किम् तर्हि । स्यादर्थे अपि वर्तते । तत् यथा । दारार्थम् घटामहे । धनार्थम् भिक्षामहे । दाराः नः स्युः । धनानि नः स्युः इति । एवम् इह अपि तद्धितार्थे द्विगुः भवति तद्धितः स्यात् इति । द्विगोः वा लुग्वचनम् ज्ञापकम् तद्धितोत्पत्तेः । अथ वा यत् अयम् द्विगोः लुक् अनपत्ये इति द्विगोः उत्तरस्य तद्धितस्य लुकम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः उत्पद्यते द्विगोः तद्धितः इति।
KA I,393.20-394.24 Ro II,609-612 kim punaḥ dvigusañjñā pratyayottarapadayoḥ bhavati . evam bhavitum arhati . dvigusañjñā pratyayottarapadayoḥ cet itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ . dvigusañjñā pratyayottarapadayoḥ cet itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ . kā etaretarāśrayatā . dvigunimitte pratyayottarapade pratyayottarapadanimittā ca dvigusañjñā . tat etat itaretarāśrayam . itaretarāśrayāṇi ca na prakalpante . evam tarhi arthe it vakṣyāmi . arthe cet taddhitānutpattiḥ bahuvrīhivat . arthe cet taddhitotpattiḥ na prāpnoti . pāñcanāpitiḥ , dvimāturaḥ , traimāturaḥ . kim kāraṇam . dvigunā uktatvāt bahuvrīhivat . tat yathā citraguḥ iti bahuvrīhiṇoktatvāt matvarthasya matvarthīyaḥ na bhavati . evam tarhi samāsataddhitavidhau iti vakṣyāmi . samāsataddhitavidhau iti cet anyatra samāsasañjñābhāvaḥ . samāsataddhitavidhau iti cet anyatra samāsasañjñā na prāpnoti . kva anyatra . svare . pañcāratniḥ , daśāratniḥ . igante dvigau iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti . siddham tu pratyayottarapadayoḥ ca iti vacanāt . siddham etat . katham . pratyayottarapadayoḥ ca iti vacanāt . pratyayottarapadayoḥ dvigusañjñā bhavati iti vaktavyam . nanu ca uktam dvigusañjñā pratyayottarapadayoḥ cet itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . itaretarāśrayamātram etat coditam sarvāṇi ca itaretarāśrayāṇi ekatvena parihṛtāni siddham tu nityaśabdatvāt iti . na idam tulyam anyaiḥ itaretarāśrayaiḥ . na hi sañjñā nityā . evam tarhi bhāvinī sañjñā vijñāsyate . tat yathā : kaḥ cit kam cit tantuvāyam āha : asya sūtrasya śāṭakam vaya iti . saḥ paśyati . yadi śāṭakaḥ na vātavyaḥ atha vātavyaḥ na śāṭakaḥ . śāṭakaḥ vātavyaḥ ca iti vipratiṣiddham . bhāvinī khalu asya sañjñā abhipretā . saḥ manye vātavyaḥ yasmin ute śāṭakaḥ iti etat bhavati iti . evam iha api tasmin dviguḥ bhavati yasya abhinirvṛttasya pratyaya uttarapadam iti ca ete sañjñe bhaviṣyataḥ . atha vā punaḥ astu arthe iti . nanu ca uktam arthe cet taddhitānutpattiḥ bahuvrīhivat iti . na eṣaḥ doṣaḥ . na avaśyam arthaśabdaḥ abhidheye eva vartate . kim tarhi . syādarthe api vartate . tat yathā . dārārtham ghaṭāmahe . dhanārtham bhikṣāmahe . dārāḥ naḥ syuḥ . dhanāni naḥ syuḥ iti . evam iha api taddhitārthe dviguḥ bhavati taddhitaḥ syāt iti . dvigoḥ vā lugvacanam jñāpakam taddhitotpatteḥ . atha vā yat ayam dvigoḥ luk anapatye iti dvigoḥ uttarasya taddhitasya lukam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ utpadyate dvigoḥ taddhitaḥ iti.
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.