क्अ इइइ,२३६।१७-२३८।१३ रो व्,३-७ युवोः अनाकौ इति चेत् धातुप्रतिषेधः । युवोः अनाकौ इति चेत् धातुप्रतिषेधः वक्तव्यः । युत्वा युतः युतवान् युतिः । भुज्य्वादीनाम् च । भुज्य्वादीनाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः । भुज्युः कंयुः शंयुः इति । अनुनासिकपरत्वात् सिद्धम् । अनुनासिकपरयोः युवोः ग्रहणम् न च एतौ अनुनासिकपरौ । यदि अनुनासिकपरयोः ग्रहणम् नन्दनः कारकः अत्र न प्राप्नुतः न हि एताभ्याम् युशब्दवुशब्दाभ्याम् अनुनासिकम् परम् पश्यामः । अनुनासिकपरत्वात् इति न एवम् विज्ञायते अनुनासिकः परः आभ्याम् तौ इमौ अनुनासिकपरौ अनुनासिकपरत्वात् इति । कथम् तर्हि । अनुनासिकः परः अनयोः तौ इमौ अनुनासिकपरौ अनुनासिकपरत्वात् इति । यदि अनुनासिकपरयोः ग्रहणम् इत्सञ्ज्ञा प्राप्नोति । तत्र कः दोषः । तत्र ङीब्नुमोः प्रतिषेधः । ङीब्नुमः प्रतिषेधः वक्तव्यः । नन्दनः कारकः । नन्दना कारिका । उगिल्लक्षणौ ङीब्नुमौ प्राप्नुतः । धात्वन्तस्य च । धात्वन्तस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः । दिवु सिवु । षिट्टित्करणम् तु ज्ञापकम् उगित्कार्याभावस्य । यत् अयम् युशब्दवुशब्दौ षिट्टितौ करोति शिल्पिनि ष्वुन् ट्युट्युलौ तुट् च इति तत् ज्ञापयति आचार्यः न युवोः उगित्कार्यम् भवति इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् षिट्टित्करणे एतत् प्रयोजनम् षिट्टितः इति इकारः यथा स्यात् । यदि च अत्र उगित्कार्यम् स्यात् षिट्टित्करणम् अनर्थकम् स्यात् । पश्यति तु आचार्यः न युवोः उगित्कार्यम् भवति इति ततः युशब्दवुशब्दौ षिट्टितौ करोति । न वा षित्करणम् ङीष्विधानार्थम् । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अस्ति हि अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । षित्करणम् क्रियते ङीष्विधानार्थम् । षितः इति ङीष् यथा स्यात् । टित्करणम् अनुपसर्जनार्थम् । टित्करणे अपि अन्यत् प्रयोजनम् अस्ति । किम् । अनुपसर्जनात् टितः इति ईकारः यथा स्यात् । टितः अनुपसर्जनात् भवति उगितः उपसर्जनात् च अनुपसर्जनात् च । एवम् तर्हि विप्रतिषेधात् तु टापः बलीयस्त्वम् । विप्रतिषेधात् तु टापः बलीयस्त्वम् भविष्यति । टापः अवकाशः खट्वा माला । ङीपः अवकाशः गोमती यवमती । इह उभयम् प्राप्नोति नन्दना कारिका । टाप् भवति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । विप्रतिषेधे परम् इति उच्यते पूर्वः च टाप् परः ङीप् । ङीपः परः टाप् करिष्यते । सूत्रविपर्यासः कृतः भवति । एवम् तर्हि उगितः ङीप् भवति इति अत्र अपि अतः टाप् इति अनुवर्तिष्यते । एवम् अपि अकारान्तात् उगितः इह एव स्यात् नन्दना कारिका । गोमती यवमती इति अत्र न स्यात् । एवम् तर्हि सम्बन्धानुवृत्तिः करिष्यते । अजाद्यतः टाप् ऋन्नेभ्यः ङीप् अतः टाप् । उगितः च ङीप् भवति अतः टाप् । वनः र च वनः ङीप् भवति उगितः अतः टाप् । पादः अन्यतरस्याम् ङीप् भवति उगितः अतः टाप् । ततः ऋचि । ऋचि च टाप् भवति । प्रकृतम् अनुवर्तते । सिध्यति एवम् यदि वार्त्तिककारः पठति विप्रतिषेधात् तु टापः बलीयस्त्वम् इति एतत् असङ्गृहीतम् भवति । एतत् च सङ्गृहीतम् भवति । कथम् । इष्टवाची परशब्दः । विप्रतिषेधे परम् यत् इष्टम् तत् भवति इति । धात्वन्तस्य च अर्थवद्ग्रहणात् । अर्थवतोः युवोः ग्रहणम् न च धात्वन्तः अर्थवान् ।
KA III,236.17-238.13 Ro V,3-7 yuvoḥ anākau iti cet dhātupratiṣedhaḥ . yuvoḥ anākau iti cet dhātupratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . yutvā yutaḥ yutavān yutiḥ . bhujyvādīnām ca . bhujyvādīnām ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . bhujyuḥ kaṃyuḥ śaṃyuḥ iti . anunāsikaparatvāt siddham . anunāsikaparayoḥ yuvoḥ grahaṇam na ca etau anunāsikaparau . yadi anunāsikaparayoḥ grahaṇam nandanaḥ kārakaḥ atra na prāpnutaḥ na hi etābhyām yuśabdavuśabdābhyām anunāsikam param paśyāmaḥ . anunāsikaparatvāt iti na evam vijñāyate anunāsikaḥ paraḥ ābhyām tau imau anunāsikaparau anunāsikaparatvāt iti . katham tarhi . anunāsikaḥ paraḥ anayoḥ tau imau anunāsikaparau anunāsikaparatvāt iti . yadi anunāsikaparayoḥ grahaṇam itsañjñā prāpnoti . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra ṅībnumoḥ pratiṣedhaḥ . ṅībnumaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . nandanaḥ kārakaḥ . nandanā kārikā . ugillakṣaṇau ṅībnumau prāpnutaḥ . dhātvantasya ca . dhātvantasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . divu sivu . ṣiṭṭitkaraṇam tu jñāpakam ugitkāryābhāvasya . yat ayam yuśabdavuśabdau ṣiṭṭitau karoti śilpini ṣvun ṭyuṭyulau tuṭ ca iti tat jñāpayati ācāryaḥ na yuvoḥ ugitkāryam bhavati iti . katham kṛtvā jñāpakam ṣiṭṭitkaraṇe etat prayojanam ṣiṭṭitaḥ iti ikāraḥ yathā syāt . yadi ca atra ugitkāryam syāt ṣiṭṭitkaraṇam anarthakam syāt . paśyati tu ācāryaḥ na yuvoḥ ugitkāryam bhavati iti tataḥ yuśabdavuśabdau ṣiṭṭitau karoti . na vā ṣitkaraṇam ṅīṣvidhānārtham . na etat asti jñāpakam . asti hi anyat etasya vacane prayojanam . kim . ṣitkaraṇam kriyate ṅīṣvidhānārtham . ṣitaḥ iti ṅīṣ yathā syāt . ṭitkaraṇam anupasarjanārtham . ṭitkaraṇe api anyat prayojanam asti . kim . anupasarjanāt ṭitaḥ iti īkāraḥ yathā syāt . ṭitaḥ anupasarjanāt bhavati ugitaḥ upasarjanāt ca anupasarjanāt ca . evam tarhi vipratiṣedhāt tu ṭāpaḥ balīyastvam . vipratiṣedhāt tu ṭāpaḥ balīyastvam bhaviṣyati . ṭāpaḥ avakāśaḥ khaṭvā mālā . ṅīpaḥ avakāśaḥ gomatī yavamatī . iha ubhayam prāpnoti nandanā kārikā . ṭāp bhavati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . vipratiṣedhe param iti ucyate pūrvaḥ ca ṭāp paraḥ ṅīp . ṅīpaḥ paraḥ ṭāp kariṣyate . sūtraviparyāsaḥ kṛtaḥ bhavati . evam tarhi ugitaḥ ṅīp bhavati iti atra api ataḥ ṭāp iti anuvartiṣyate . evam api akārāntāt ugitaḥ iha eva syāt nandanā kārikā . gomatī yavamatī iti atra na syāt . evam tarhi sambandhānuvṛttiḥ kariṣyate . ajādyataḥ ṭāp ṛnnebhyaḥ ṅīp ataḥ ṭāp . ugitaḥ ca ṅīp bhavati ataḥ ṭāp . vanaḥ ra ca vanaḥ ṅīp bhavati ugitaḥ ataḥ ṭāp . pādaḥ anyatarasyām ṅīp bhavati ugitaḥ ataḥ ṭāp . tataḥ ṛci . ṛci ca ṭāp bhavati . prakṛtam anuvartate . sidhyati evam yadi vārttikakāraḥ paṭhati vipratiṣedhāt tu ṭāpaḥ balīyastvam iti etat asaṅgṛhītam bhavati . etat ca saṅgṛhītam bhavati . katham . iṣṭavācī paraśabdaḥ . vipratiṣedhe param yat iṣṭam tat bhavati iti . dhātvantasya ca arthavadgrahaṇāt . arthavatoḥ yuvoḥ grahaṇam na ca dhātvantaḥ arthavān .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.