क्अ इइइ,३००।२-१६ रो व्,१४७ किमर्थम् इदम् उच्यते । वस्वेकाजाद्घसांवचनम् नियमार्थम् । नियमार्थः अयम् आरम्भः । वसौ एकाजात् घसाम् एव । क्व मा भूत् । बिभिद्वान् । किम् उच्यते नियमार्थम् इति न पुनः विध्यर्थः अपि स्यात् । प्रतिषेधः अपि हि अत्र प्राप्नोति न इट् वशि कृति इति । कृत् च एव हि अयम् वशादिः च । एवम् तर्हि कृसृभृवृस्तुद्रुश्रुस्रुवः लिटि इति एतस्मात् नियमात् अत्र इट् भविष्यति । न अत्र तेन परिप्रापणम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । प्रकृतिलक्षणस्य प्रतिषेधस्य सः प्रत्यारम्भः प्रत्ययलक्षणः च अयम् प्रतिषेधः । उभयोः सः प्रत्यारम्भः । कथम् ज्ञायते । वृङ्वृञोः ग्रहणात् । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । इमौ वृङ्वृञौ उदात्तौ तयोः प्रकृतिलक्षणः प्रतिषेधः न प्राप्नोति । पश्यति तु आचार्यः उभयोः सः प्रत्यारम्भः इति ततः वृङ्वृञोः ग्रहणम् करोति । न खलु अपि कः चित् उभयवान् प्रतिषेधः प्रकृतिलक्षणः प्रत्ययलक्षणः च । तुल्यजातीये असति यथा एव प्रकृतिलक्षणसय नियामकः भवति एवम् प्रत्ययलक्षणस्य अपि नियामकः भविष्यति । अथ यावता वसौ एकाज्भ्यः इटा भवितव्यम् कः नु अत्र विशेषः नियमार्थे वा सति विध्यर्थे वा । न खलु कः चित् विशेषः । आहोपुरुषिकामात्रम् तु भवान् आह विध्यर्थम् इति । वयम् तु ब्रूमः नियमार्थम् इति ।
KA III,300.2-16 Ro V,147 kimartham idam ucyate . vasvekājādghasāṃvacanam niyamārtham . niyamārthaḥ ayam ārambhaḥ . vasau ekājāt ghasām eva . kva mā bhūt . bibhidvān . kim ucyate niyamārtham iti na punaḥ vidhyarthaḥ api syāt . pratiṣedhaḥ api hi atra prāpnoti na iṭ vaśi kṛti iti . kṛt ca eva hi ayam vaśādiḥ ca . evam tarhi kṛsṛbhṛvṛstudruśrusruvaḥ liṭi iti etasmāt niyamāt atra iṭ bhaviṣyati . na atra tena pariprāpaṇam prāpnoti . kim kāraṇam . prakṛtilakṣaṇasya pratiṣedhasya saḥ pratyārambhaḥ pratyayalakṣaṇaḥ ca ayam pratiṣedhaḥ . ubhayoḥ saḥ pratyārambhaḥ . katham jñāyate . vṛṅvṛñoḥ grahaṇāt . katham kṛtvā jñāpakam . imau vṛṅvṛñau udāttau tayoḥ prakṛtilakṣaṇaḥ pratiṣedhaḥ na prāpnoti . paśyati tu ācāryaḥ ubhayoḥ saḥ pratyārambhaḥ iti tataḥ vṛṅvṛñoḥ grahaṇam karoti . na khalu api kaḥ cit ubhayavān pratiṣedhaḥ prakṛtilakṣaṇaḥ pratyayalakṣaṇaḥ ca . tulyajātīye asati yathā eva prakṛtilakṣaṇasaya niyāmakaḥ bhavati evam pratyayalakṣaṇasya api niyāmakaḥ bhaviṣyati . atha yāvatā vasau ekājbhyaḥ iṭā bhavitavyam kaḥ nu atra viśeṣaḥ niyamārthe vā sati vidhyarthe vā . na khalu kaḥ cit viśeṣaḥ . āhopuruṣikāmātram tu bhavān āha vidhyartham iti . vayam tu brūmaḥ niyamārtham iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३००।१७-२७ रो व्,१४८-१४९ अथ एकाज्ग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । बिभिद्वान् , चिच्छिद्वान् इति । क्रियमाणे अपि वा एकाज्ग्रहणे अत्र प्राप्नोति । एषः अपि हि एकाच् । एवम् तर्हि कृते द्विर्वचने यः एकाच् । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । एकाज्ग्रहणसामर्थ्यात् । न हि कः चित् अकृते चिर्वचने एनकाच् अस्ति यदर्थम् एकाज्ग्रहणम् क्रियते । ननु च अयम् अस्ति जागर्तिः । गागृवांसः अनु ग्मन् । यत् तर्हि आकारग्रहणम् करोति न हि कः चित् अकृते द्विर्वचने आकारान्तः अनेकाच् अस्ति । ननु च अयम् अस्ति दरिद्रातिः । न दरिद्रातेः इटा भवितव्यम् । किम् कारणम् । उक्तम् एतत् दरिद्रातेः आर्धधातुके लोपः सिद्धः च प्रत्ययविधौ इति । यः च इदानीम् प्रत्ययविधौ सिद्धः सिद्धः असौ इड्विधौ । एवम् अपि भूतपूर्वगतिः विज्ञायेत । आकारान्तः यः भूतपूर्वः इति । एकाज्ग्रहणम् एव तर्हि ज्ञापकम् । ननु च उक्तम् जागर्त्यर्थम् एतत् स्यात् । न एकम् उदाहरणम् एकाज्ग्रहणम् प्रयोजयति । यदि एतावत् प्रयोजनम् स्यात् जागर्तेः न इति एव भ्रूयात् ।
KA III,300.17-27 Ro V,148-149 atha ekājgrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . bibhidvān , cicchidvān iti . kriyamāṇe api vā ekājgrahaṇe atra prāpnoti . eṣaḥ api hi ekāc . evam tarhi kṛte dvirvacane yaḥ ekāc . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . ekājgrahaṇasāmarthyāt . na hi kaḥ cit akṛte cirvacane enakāc asti yadartham ekājgrahaṇam kriyate . nanu ca ayam asti jāgartiḥ . gāgṛvāṃsaḥ anu gman . yat tarhi ākāragrahaṇam karoti na hi kaḥ cit akṛte dvirvacane ākārāntaḥ anekāc asti . nanu ca ayam asti daridrātiḥ . na daridrāteḥ iṭā bhavitavyam . kim kāraṇam . uktam etat daridrāteḥ ārdhadhātuke lopaḥ siddhaḥ ca pratyayavidhau iti . yaḥ ca idānīm pratyayavidhau siddhaḥ siddhaḥ asau iḍvidhau . evam api bhūtapūrvagatiḥ vijñāyeta . ākārāntaḥ yaḥ bhūtapūrvaḥ iti . ekājgrahaṇam eva tarhi jñāpakam . nanu ca uktam jāgartyartham etat syāt . na ekam udāharaṇam ekājgrahaṇam prayojayati . yadi etāvat prayojanam syāt jāgarteḥ na iti eva bhrūyāt .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३०१।१-११ रो व्, १५०-१५१ अथ घसिग्रहणम् किमर्थ न एकाच् इति एव सिद्धम् । घसिग्रहणम् अनच्कत्वात् । घसिग्रहणम् क्रियते लोपे कृते अनच्कत्वात् इट् न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । इट् क्रियताम् लोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् इडागमः । नित्यः लोपः । कृते अपि इटि प्राप्नोति अकृते अपि । इट् अपि नित्यः । कृते अपि लोपे प्राप्नोति अकृते अपि । अनित्यः इट् न हि कृते लोपे प्राप्नोति । किम् कारणम् । अनच्कत्वात् । एवम् तर्हि द्विर्वचने कृते अभ्यासे यः अकारः तदाश्रयः इट् भविष्यति । न सिध्यति । किम् कारणम् । द्वित्वात् लोपस्य परत्वात् । द्विर्वचनम् क्रियताम् लोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् लोपः । लोपे कृते अनच्कत्वात् द्विर्वचनम् न प्राप्नोति । घसिग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । कथम् । वचनात् इट् भविष्यति । इटि कृते द्विर्वचनम् क्रियताम् लोपः इति यदि अपि परत्वात् लोपः स्थानिवद्भावात् द्विर्वचनम् भविष्यति ।
KA III,301.1-11 Ro V, 150-151 atha ghasigrahaṇam kimartha na ekāc iti eva siddham . ghasigrahaṇam anackatvāt . ghasigrahaṇam kriyate lope kṛte anackatvāt iṭ na prāpnoti . idam iha sampradhāryam . iṭ kriyatām lopaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt iḍāgamaḥ . nityaḥ lopaḥ . kṛte api iṭi prāpnoti akṛte api . iṭ api nityaḥ . kṛte api lope prāpnoti akṛte api . anityaḥ iṭ na hi kṛte lope prāpnoti . kim kāraṇam . anackatvāt . evam tarhi dvirvacane kṛte abhyāse yaḥ akāraḥ tadāśrayaḥ iṭ bhaviṣyati . na sidhyati . kim kāraṇam . dvitvāt lopasya paratvāt . dvirvacanam kriyatām lopaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt lopaḥ . lope kṛte anackatvāt dvirvacanam na prāpnoti . ghasigrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . katham . vacanāt iṭ bhaviṣyati . iṭi kṛte dvirvacanam kriyatām lopaḥ iti yadi api paratvāt lopaḥ sthānivadbhāvāt dvirvacanam bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.