Visnusarma: Pancatantra 1

तत् तावद् अस्य चिकीर्षितं वेत्तुम् अन्यत् स्थानान्तरं गत्वा प्रतिपालयामि । कदाचिद् दमनकस् तम् आदाय मां व्यापादयितुम् इच्छति । उक्तं च- न बध्यन्ते ह्य् अविश्वस्ता बलिभिर् दुर्बला अपि । विश्वस्तास् त्व् एव बध्यन्ते बलवन्तो ऽपि दुर्बलैः

tat tāvad asya cikīrṣitaṃ vettum anyat sthānāntaraṃ gatvā pratipālayāmi | kadācid damanakas tam ādāya māṃ vyāpādayitum icchati | uktaṃ ca- na badhyante hy aviśvastā balibhir durbalā api | viśvastās tv eva badhyante balavanto 'pi durbalaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृहस्पतेर् अपि प्राज्ञो न विश्वासे व्रजेन् नरः । य इच्छेद् आत्मनो वृद्धिम् आयुष्यं च सुखानि च

bṛhaspater api prājño na viśvāse vrajen naraḥ | ya icched ātmano vṛddhim āyuṣyaṃ ca sukhāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शपथैः सन्धितस्यापि न विश्वासे व्रजेद् रिपोः । राज्य-लाभोद्यतो वृत्रः शक्रेण शपथैर् हतः

śapathaiḥ sandhitasyāpi na viśvāse vrajed ripoḥ | rājya-lābhodyato vṛtraḥ śakreṇa śapathair hataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विश्वासं विना शत्रुर् देवानाम् अपि सिद्ध्यति । विश्वासात् त्रिदशेन्द्रेण दितेर् गर्भो विदारितः

na viśvāsaṃ vinā śatrur devānām api siddhyati | viśvāsāt tridaśendreṇa diter garbho vidāritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सम्प्रधार्य स्थानान्तरं गत्वा दमनक-मार्गम् अवलोकयन्न् एकाकी तस्थौ । दमनको ऽपि सञ्जीवक-सकाशं गत्वा वृषभो ऽयम् इति परिज्ञाय हृष्ट-मना व्यचिन्तयत्- अहो शोभनम् आपतितम् । अनेनैतस्य सन्धि-विग्रह-द्वारेण मम पिङ्गलको वश्यो भविष्यतीति । उक्तं च- न कौलीन्यान् न सौहार्दान् नृपो वाक्ये प्रवर्तते । मन्त्रिणां वावद् अभ्येति व्यसनं शोकम् एव च

evaṃ sampradhārya sthānāntaraṃ gatvā damanaka-mārgam avalokayann ekākī tasthau | damanako 'pi sañjīvaka-sakāśaṃ gatvā vṛṣabho 'yam iti parijñāya hṛṣṭa-manā vyacintayat- aho śobhanam āpatitam | anenaitasya sandhi-vigraha-dvāreṇa mama piṅgalako vaśyo bhaviṣyatīti | uktaṃ ca- na kaulīnyān na sauhārdān nṛpo vākye pravartate | mantriṇāṃ vāvad abhyeti vyasanaṃ śokam eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदैवापद्गतो राजा भोग्यो भवति मन्त्रिणाम् । अतएव हि वाञ्छन्ति मन्त्रिणः सापदं नृपम्

sadaivāpadgato rājā bhogyo bhavati mantriṇām | ataeva hi vāñchanti mantriṇaḥ sāpadaṃ nṛpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा नेच्छति नीरोगः कदाचित् सुचिकित्सकम् । तथापद् रहितो राजा सचिवं नाभिवाञ्छति

yathā necchati nīrogaḥ kadācit sucikitsakam | tathāpad rahito rājā sacivaṃ nābhivāñchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विचिन्तयन् पिङ्गलकाभिमुखः प्रतस्थे । पिङ्गलको ऽपि तम् आयान्तं प्रेक्ष्य स्वाकारं रक्षन् यथा-पूर्व-स्थितः दमनको ऽपि पिङ्गलक-सकाशं गत्वा प्रणम्योपविष्टः । पिङ्गलक आह - किं दृष्टं भवता तत् सत्त्वम् ? दमनक आह- दृष्टं स्वामि-प्रसादात् । पिङ्गलक आह- अपि सत्यम् । दमनक आह- किं स्वामि-पादानाम् अग्रेऽसत्यं विज्ञाप्यते । उक्तं च- अपि स्वल्पम् असत्यं यः पुरो वदति भूभुजाम् । देवानां च विनश्यते स द्रुतं सुमहान् अपि

evaṃ vicintayan piṅgalakābhimukhaḥ pratasthe | piṅgalako 'pi tam āyāntaṃ prekṣya svākāraṃ rakṣan yathā-pūrva-sthitaḥ damanako 'pi piṅgalaka-sakāśaṃ gatvā praṇamyopaviṣṭaḥ | piṅgalaka āha - kiṃ dṛṣṭaṃ bhavatā tat sattvam ? damanaka āha- dṛṣṭaṃ svāmi-prasādāt | piṅgalaka āha- api satyam | damanaka āha- kiṃ svāmi-pādānām agre'satyaṃ vijñāpyate | uktaṃ ca- api svalpam asatyaṃ yaḥ puro vadati bhūbhujām | devānāṃ ca vinaśyate sa drutaṃ sumahān api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- सर्व-देव-मयो राजा मनुना सम्प्रकीर्तितः । तस्मात् तं देववत् पश्येन् न व्यलीकेन कर्हिचित्

tathā ca- sarva-deva-mayo rājā manunā samprakīrtitaḥ | tasmāt taṃ devavat paśyen na vyalīkena karhicit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व-देवमयस्यापि विशेषो नृपतेर् अयम् । शुभाशुभ-फलं सद्यो नृपाद् देवाद् भवान्तरे

sarva-devamayasyāpi viśeṣo nṛpater ayam | śubhāśubha-phalaṃ sadyo nṛpād devād bhavāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिङ्गलक आह- सत्यं दृष्टं भविष्यति भवता । न दीनिपरि महान्तः कुप्यन्तीति न त्वं तेन निपातितः । यतः- तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो म्र्डूनि नीचैः प्रणतानि सर्वतः । स्वभाव एवोन्नत-चेतसाम् अयं महान् महत्स्व् एव करोति विक्रमम्

piṅgalaka āha- satyaṃ dṛṣṭaṃ bhaviṣyati bhavatā | na dīnipari mahāntaḥ kupyantīti na tvaṃ tena nipātitaḥ | yataḥ- tṛṇāni nonmūlayati prabhañjano mrḍūni nīcaiḥ praṇatāni sarvataḥ | svabhāva evonnata-cetasām ayaṃ mahān mahatsv eva karoti vikramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च- गण्डस्थलेषु मद-वारिषु बद्ध-राग- मत्त-भ्रमद्-भ्रमर-पाद-तलाहतो ऽपि । कोपं न गच्छति नितान्त-बलो ऽपि नागस् तुल्ये बले तु बलवान् परिकोपम् एति

api ca- gaṇḍasthaleṣu mada-vāriṣu baddha-rāga- matta-bhramad-bhramara-pāda-talāhato 'pi | kopaṃ na gacchati nitānta-balo 'pi nāgas tulye bale tu balavān parikopam eti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमनक आह- अस्त्व् एवं स महात्मा । वयं कृपणाः । तथापि स्वामी यदि कथयति ततो भृत्यत्वे नियोजयामि । पिङ्गलक आह सोच्छ्वासम्- किं भवान् शक्नोत्य् एवं कर्तुम् । दमनक आह- किम् असाध्यं बुद्धेर् अस्ति । उक्तं च- न तच् छस्त्रैर् न नागेन्द्रैर् न हयैर् न पदातिभिः । कार्यं संसिद्धिम् अभ्येति यथा बुद्ध्या प्रसाधितम्

damanaka āha- astv evaṃ sa mahātmā | vayaṃ kṛpaṇāḥ | tathāpi svāmī yadi kathayati tato bhṛtyatve niyojayāmi | piṅgalaka āha socchvāsam- kiṃ bhavān śaknoty evaṃ kartum | damanaka āha- kim asādhyaṃ buddher asti | uktaṃ ca- na tac chastrair na nāgendrair na hayair na padātibhiḥ | kāryaṃ saṃsiddhim abhyeti yathā buddhyā prasādhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिङ्गलक आह- यद्य् एवं तर्ह्य् अमात्य-पदेऽध्यारोपितस् त्वम् । अद्य-प्रभृति प्रसाद-निग्रहादिकं त्वयेव कार्यम् इति निश्चयः । अथ दमनकः सत्वरं गत्वा साक्षेपं तम् इदम् आह- एह्य् एहीतो दुष्ट-वृषभ । स्वामी पिङ्गलकस् त्वाम् आकारयति । किं निःशङ्को भूत्वा मुहुर् मुहुर् नदसि वृथा इति । तच् छ्रुत्वा सञ्जीवको ऽब्रवीत्- भद्र को ऽयं पिङ्गलकः । दमनक आह- किं स्वामिनं पिङ्गलकम् अपि न जानासि ? तत्-क्षणम् प्रतिपालय । फलेनैव ज्ञास्यसि । नन्व् अयं सर्व-मृग-परिवृतो बट-तले स्वामी पिङ्गलक-नामा सिंहस् तिष्ठति । तच् छ्रुत्वा गतायुषम् इवात्मानम् मन्यमानः सञ्जीवकः परं विषादम् अगमत् । आह च- भद्र भवान् साधु-समाचारो वचन-पटुश् च दृश्यते । तद् यदि माम् अवश्यं तत्र नयसि तद्-अभय-प्रदानेन स्वामिनः सकाशात् प्रसादः कारयितव्यः । दमनक आह-भोः सत्यम् अभिहितं भवता । नीतिर् एषा यतः- पर्यन्तो लभ्यते भूमेः समुद्रस्य गिरेर् अपि । न कथञ्चिन् महीपस्य चित्तान्तः केनचित् क्वचित्

piṅgalaka āha- yady evaṃ tarhy amātya-pade'dhyāropitas tvam | adya-prabhṛti prasāda-nigrahādikaṃ tvayeva kāryam iti niścayaḥ | atha damanakaḥ satvaraṃ gatvā sākṣepaṃ tam idam āha- ehy ehīto duṣṭa-vṛṣabha | svāmī piṅgalakas tvām ākārayati | kiṃ niḥśaṅko bhūtvā muhur muhur nadasi vṛthā iti | tac chrutvā sañjīvako 'bravīt- bhadra ko 'yaṃ piṅgalakaḥ | damanaka āha- kiṃ svāminaṃ piṅgalakam api na jānāsi ? tat-kṣaṇam pratipālaya | phalenaiva jñāsyasi | nanv ayaṃ sarva-mṛga-parivṛto baṭa-tale svāmī piṅgalaka-nāmā siṃhas tiṣṭhati | tac chrutvā gatāyuṣam ivātmānam manyamānaḥ sañjīvakaḥ paraṃ viṣādam agamat | āha ca- bhadra bhavān sādhu-samācāro vacana-paṭuś ca dṛśyate | tad yadi mām avaśyaṃ tatra nayasi tad-abhaya-pradānena svāminaḥ sakāśāt prasādaḥ kārayitavyaḥ | damanaka āha-bhoḥ satyam abhihitaṃ bhavatā | nītir eṣā yataḥ- paryanto labhyate bhūmeḥ samudrasya girer api | na kathañcin mahīpasya cittāntaḥ kenacit kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वम् अत्रैव तिष्ठ यावद् अहं तं समये दृष्ट्वा ततः पश्चात् त्वाम् अनयामि इति । तथानुष्ठिते दमनकः पिङ्गलक-सकाशं गत्वेदम् आह-स्वामिन् न तत् प्राकृतं सत्त्वम् । स हि भगवतो महेश्वरस्य वाहन-भूतो वृषभ इति । मया पृष्ट इदम् ऊचे । महेश्वरेण परितुष्टेन कालिन्दी-परिसरे शष्पाग्राणि भक्षयितुं समादिष्टः । किं बहुना मम प्रदत्तं भगवता क्रीडार्थं वनम् इदम् । पिङ्गलक आह सभयम्-सत्यं ज्ञातं मयाधुना । न देवता-प्रसादं विना शष्प-भोजिनो व्यालाकीर्ण एवंविधे वने निःशङ्का नन्दतो भ्रमन्ति । ततस् त्वया किम् अभिहितम् । दमनक आह-स्वामिन् एतद् अभिहितं मया यद् एतद्-वनं चण्डिका-वाहन-भूतस्य पिङ्गलकस्य विषयीभूतम् । तद् भवान् अभ्यागतः प्रियो ऽतिथिः । तत् तस्य सकाशं गत्वा भ्रातृ-स्नेहेनैकत्र भक्षण-पान-विहरण-क्रियाभिर् एक-स्थानाश्रयेण कालो नेयः इति । ततस् तेनापि सर्वम् एतत् प्रतिपन्नम् । उक्तं च सहर्षं स्वामिनः सकाशाद् अभय-दक्षिणा दापयितव्या इति । तद् अत्र स्वामी प्रमाणम् । तच् छ्रुत्वा पिङ्गलक आह-साधु सुमते साधु । मन्त्रि श्रोत्रिय साधु । मम हृदयेन सह संमन्त्र्य भवएदम् अभिहितम् । तद् दत्ता मया तस्याभय-दक्षिणा । परं सो ऽपि मद्-अर्थेऽभय-दक्षिणां याचयित्वा द्रुततरम् आनीयताम् इति । अथ साधु चेदम् उच्यते- अन्तः-सारैर् अकुटिलैर् अच्छिद्रैः सुपरीक्षितैः । मन्त्रिभिर् धार्यते राज्यं सुस्तम्भैर् इव मन्दिरम्

tattvam atraiva tiṣṭha yāvad ahaṃ taṃ samaye dṛṣṭvā tataḥ paścāt tvām anayāmi iti | tathānuṣṭhite damanakaḥ piṅgalaka-sakāśaṃ gatvedam āha-svāmin na tat prākṛtaṃ sattvam | sa hi bhagavato maheśvarasya vāhana-bhūto vṛṣabha iti | mayā pṛṣṭa idam ūce | maheśvareṇa parituṣṭena kālindī-parisare śaṣpāgrāṇi bhakṣayituṃ samādiṣṭaḥ | kiṃ bahunā mama pradattaṃ bhagavatā krīḍārthaṃ vanam idam | piṅgalaka āha sabhayam-satyaṃ jñātaṃ mayādhunā | na devatā-prasādaṃ vinā śaṣpa-bhojino vyālākīrṇa evaṃvidhe vane niḥśaṅkā nandato bhramanti | tatas tvayā kim abhihitam | damanaka āha-svāmin etad abhihitaṃ mayā yad etad-vanaṃ caṇḍikā-vāhana-bhūtasya piṅgalakasya viṣayībhūtam | tad bhavān abhyāgataḥ priyo 'tithiḥ | tat tasya sakāśaṃ gatvā bhrātṛ-snehenaikatra bhakṣaṇa-pāna-viharaṇa-kriyābhir eka-sthānāśrayeṇa kālo neyaḥ iti | tatas tenāpi sarvam etat pratipannam | uktaṃ ca saharṣaṃ svāminaḥ sakāśād abhaya-dakṣiṇā dāpayitavyā iti | tad atra svāmī pramāṇam | tac chrutvā piṅgalaka āha-sādhu sumate sādhu | mantri śrotriya sādhu | mama hṛdayena saha saṃmantrya bhavaedam abhihitam | tad dattā mayā tasyābhaya-dakṣiṇā | paraṃ so 'pi mad-arthe'bhaya-dakṣiṇāṃ yācayitvā drutataram ānīyatām iti | atha sādhu cedam ucyate- antaḥ-sārair akuṭilair acchidraiḥ suparīkṣitaiḥ | mantribhir dhāryate rājyaṃ sustambhair iva mandiram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- मन्त्रिणां भिन्न-सन्धाने भिषजां सान्निपातिके । कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा स्वस्थे को वा न पण्डितः

tathā ca- mantriṇāṃ bhinna-sandhāne bhiṣajāṃ sānnipātike | karmaṇi vyajyate prajñā svasthe ko vā na paṇḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमनको ऽपि तं प्रणम्य संजीवक-सकाश प्रस्थितः सहर्षम् अचिन्तयत्- अहो प्रसाद-संमुखी नः स्वामी वचन-वशगश् च संवृत्तः । तन् नास्ति धन्यतरो मम । उक्तं च- अमृतं शिशिरे वह्निर् अमृतं प्रिय-दर्शनम् । अमृतं राज-संमानम् अमृतं क्षीर-भोजनम्

damanako 'pi taṃ praṇamya saṃjīvaka-sakāśa prasthitaḥ saharṣam acintayat- aho prasāda-saṃmukhī naḥ svāmī vacana-vaśagaś ca saṃvṛttaḥ | tan nāsti dhanyataro mama | uktaṃ ca- amṛtaṃ śiśire vahnir amṛtaṃ priya-darśanam | amṛtaṃ rāja-saṃmānam amṛtaṃ kṣīra-bhojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ संजीवक-सकाशम् आसाद्य स-प्रश्रयम् उवाच-भो मित्र प्रार्थितो ऽसौ मया भवद्-अर्थे स्वाम्य्-अभय-प्रदानम् । तद्-विश्रब्धं गम्यताम् इति । परं त्वया राज-प्रसादम् आसाद्य मया सह समय-धर्मेण वर्तितव्यम् । न गर्वम् आसाद्य स्व-प्रभुतया विचरणीयम् । अहम् अपि तव सङ्केतेन सर्वा राज्य-धुरम् अमात्य-पदवीम् आश्रित्योद्धरिष्यामि । एवं कृते द्वयोर् अप्य् आवयो राज-लक्ष्मी-भाग्या भविष्यति । यतः- आखेटकस्य धर्मेण विभवाः स्युर् वशे नॄणाम् । नृ-प्रजाः प्रेरयत्य् एको हन्त्य् अन्यो ऽत्र मृगान् इव

atha saṃjīvaka-sakāśam āsādya sa-praśrayam uvāca-bho mitra prārthito 'sau mayā bhavad-arthe svāmy-abhaya-pradānam | tad-viśrabdhaṃ gamyatām iti | paraṃ tvayā rāja-prasādam āsādya mayā saha samaya-dharmeṇa vartitavyam | na garvam āsādya sva-prabhutayā vicaraṇīyam | aham api tava saṅketena sarvā rājya-dhuram amātya-padavīm āśrityoddhariṣyāmi | evaṃ kṛte dvayor apy āvayo rāja-lakṣmī-bhāgyā bhaviṣyati | yataḥ- ākheṭakasya dharmeṇa vibhavāḥ syur vaśe nṝṇām | nṛ-prajāḥ prerayaty eko hanty anyo 'tra mṛgān iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- यो न पूजयते गर्वाद् उत्तमाधम-मध्यमान् । नृपासन्नान् स मान्यो ऽपि भ्रश्यते दन्तिलो यथा

tathā ca- yo na pūjayate garvād uttamādhama-madhyamān | nṛpāsannān sa mānyo 'pi bhraśyate dantilo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संजीवक आह-कथम् एतत् ? सो ऽब्रवीत्- कथा ३ दन्तिल-गोरम्भ-कथा अस्त्य् अत्र धरातले वर्धमानं नाम नगरम् । तत्र दन्तिलो नाम नाना-भाण्ड-पतिः सकल-पुर-नायकः प्रतिवसति स्म । तेन पुर-कार्यं नृप-कार्यं च कुर्वता तुष्टिं नीतास् तत्-पुर-वासिनो लोका नृपतिश् च । किं बहुना, न को ऽपि तादृक् केनापि चतुरो दृष्टो श्रुतो वा । अथवा सत्यम् एतद् उक्तम्- नरपति-हित-कर्ता द्वेष्यतां याति लोके जनपद-हित-कर्ता त्यज्यते पार्थिवेन्द्रैः । इति महति विरोधे वर्तमाने समाने नृपति-जन-पदानां दुर्लभः कार्य-कर्ता

saṃjīvaka āha-katham etat ? so 'bravīt- kathā 3 dantila-gorambha-kathā asty atra dharātale vardhamānaṃ nāma nagaram | tatra dantilo nāma nānā-bhāṇḍa-patiḥ sakala-pura-nāyakaḥ prativasati sma | tena pura-kāryaṃ nṛpa-kāryaṃ ca kurvatā tuṣṭiṃ nītās tat-pura-vāsino lokā nṛpatiś ca | kiṃ bahunā, na ko 'pi tādṛk kenāpi caturo dṛṣṭo śruto vā | athavā satyam etad uktam- narapati-hita-kartā dveṣyatāṃ yāti loke janapada-hita-kartā tyajyate pārthivendraiḥ | iti mahati virodhe vartamāne samāne nṛpati-jana-padānāṃ durlabhaḥ kārya-kartā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैवं गच्छति काले दनित्लस्य कदाचिद् विवाहः सम्प्रवृत्तः । तत्र तेन सर्वे पुर-निवासिनो राज-संनिधि-लोकाश् च सम्मान-पुरःसरम् आमन्त्र्य भोजिता वस्त्रादिभिः सत्-कृताश् च । ततो विवाहानन्तरं राजा सान्तःपुरः स्व-गृहम् आनीयाभ्यर्चितः । अथ तस्य नृपतेर् गृह-सम्मार्जन-कर्ता गोरम्भो नाम राज-सेवको गृहायातो ऽपि तेनानुचित-स्थान उपविष्टो ऽवज्ञायार्ध-चन्द्रं दत्त्वा निःसारितः । सो ऽपि ततः प्रभृति निश्वसन्न् अपमानान् न रात्राव् अप्य् अधिशेते । कथं मया तस्य भाण्डपते राज-प्रसाद-हानिः कर्तव्या इति चिन्तयन्न् आस्ते । अथवा किम् अनेन वृथा शरीर-शोषणेन । न किंचिन् मया तस्यापकर्तुं शक्यम् इति । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- यो ह्य् अपकर्तुम् अशक्तः कुप्यति किम् असौ नरो ऽत्र निर्लज्जः । उत्पतितो ऽपि हि चणकः शक्तः किं भ्राष्ट्रकं भङ्क्तुम्

athaivaṃ gacchati kāle danitlasya kadācid vivāhaḥ sampravṛttaḥ | tatra tena sarve pura-nivāsino rāja-saṃnidhi-lokāś ca sammāna-puraḥsaram āmantrya bhojitā vastrādibhiḥ sat-kṛtāś ca | tato vivāhānantaraṃ rājā sāntaḥpuraḥ sva-gṛham ānīyābhyarcitaḥ | atha tasya nṛpater gṛha-sammārjana-kartā gorambho nāma rāja-sevako gṛhāyāto 'pi tenānucita-sthāna upaviṣṭo 'vajñāyārdha-candraṃ dattvā niḥsāritaḥ | so 'pi tataḥ prabhṛti niśvasann apamānān na rātrāv apy adhiśete | kathaṃ mayā tasya bhāṇḍapate rāja-prasāda-hāniḥ kartavyā iti cintayann āste | athavā kim anena vṛthā śarīra-śoṣaṇena | na kiṃcin mayā tasyāpakartuṃ śakyam iti | athavā sādhv idam ucyate- yo hy apakartum aśaktaḥ kupyati kim asau naro 'tra nirlajjaḥ | utpatito 'pi hi caṇakaḥ śaktaḥ kiṃ bhrāṣṭrakaṃ bhaṅktum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कदाचित् प्रत्यूषे योग-निद्रां गतस्य राज्ञः शय्यान्ते मार्जनं कुर्वन्न् इदम् आह-अहो दन्तिलस्य महद् दृप्तत्वं यद् राज-महिषीम् आलिङ्गति । तच् छ्रुत्वा राजा स-सम्भ्रमम् उत्थाय तम् उवाच-भो भो गोरम्भ । सत्यम् एतत् यत् त्वया जल्पितम् । किं दन्तिलेन समालिङ्गिता इति । गोरम्भः प्राह-देव ! रात्रि-जागरणेन द्यूतासक्तस्य मे बलान् निद्रा समायाता । तन् न वेद्मि किं मयाभिहितम् । राजा सेर्ष्यं स्व-गतम्-एष तावद् अस्मद्-गृहेऽप्रतिहत-गतिस् तथा दन्तिलो ऽपि । तत् कदाचिद् अनेन देवी समालिङ्ग्यमाना दृष्टा भविष्यति । तेनेदम् अभिहितम् । उक्तं च- यद् वाञ्छति दिवा मर्त्यो वीक्षते वा करोति वा । तत् स्वप्नेऽपि तद्-अभ्यासाद् ब्रूते वाथ करोति वा

atha kadācit pratyūṣe yoga-nidrāṃ gatasya rājñaḥ śayyānte mārjanaṃ kurvann idam āha-aho dantilasya mahad dṛptatvaṃ yad rāja-mahiṣīm āliṅgati | tac chrutvā rājā sa-sambhramam utthāya tam uvāca-bho bho gorambha | satyam etat yat tvayā jalpitam | kiṃ dantilena samāliṅgitā iti | gorambhaḥ prāha-deva ! rātri-jāgaraṇena dyūtāsaktasya me balān nidrā samāyātā | tan na vedmi kiṃ mayābhihitam | rājā serṣyaṃ sva-gatam-eṣa tāvad asmad-gṛhe'pratihata-gatis tathā dantilo 'pi | tat kadācid anena devī samāliṅgyamānā dṛṣṭā bhaviṣyati | tenedam abhihitam | uktaṃ ca- yad vāñchati divā martyo vīkṣate vā karoti vā | tat svapne'pi tad-abhyāsād brūte vātha karoti vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- शुभं वा यदि पापं यन् नॄणां हृदि संस्थितम् । सुगूढम् अपि तज् ज्ञेयं स्वप्न-वाक्यात् तथा मदात्

tathā ca- śubhaṃ vā yadi pāpaṃ yan nṝṇāṃ hṛdi saṃsthitam | sugūḍham api taj jñeyaṃ svapna-vākyāt tathā madāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा स्त्रीणां विषये को ऽत्र सन्देहः । जल्पन्ति सार्धम् अन्येन पश्यन्त्य् अन्यं स-विभ्रमाः । हृद्-गतं चिन्तयन्त्य् अन्यं प्रियः को नाम योषिताम्

athavā strīṇāṃ viṣaye ko 'tra sandehaḥ | jalpanti sārdham anyena paśyanty anyaṃ sa-vibhramāḥ | hṛd-gataṃ cintayanty anyaṃ priyaḥ ko nāma yoṣitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- एकेन स्मित-पाटलाधर-रुचो जल्पन्त्य् अनल्पाक्षरं वीक्षन्तेऽन्यम् इतः स्फुटत्-कुमुदिनी-फुल्लोल्लसल्-लोचनाः । दूरोदार-चरित्र-चित्र-विभवं ध्यायन्ति चान्यं धिया केनेत्थं परमार्थतो ऽर्थवद् इव प्रेमास्ति वाम-भ्रुवाम्

anyac ca- ekena smita-pāṭalādhara-ruco jalpanty analpākṣaraṃ vīkṣante'nyam itaḥ sphuṭat-kumudinī-phullollasal-locanāḥ | dūrodāra-caritra-citra-vibhavaṃ dhyāyanti cānyaṃ dhiyā kenetthaṃ paramārthato 'rthavad iva premāsti vāma-bhruvām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- नाग्निस् तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्व-भूतानां न पुंसां वाम-लोचना

tathā ca- nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ | nāntakaḥ sarva-bhūtānāṃ na puṃsāṃ vāma-locanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रहो नास्ति क्षणो नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः । तेन नारद नारीणां सतीत्वम् उपजायते

raho nāsti kṣaṇo nāsti nāsti prārthayitā naraḥ | tena nārada nārīṇāṃ satītvam upajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो मोहान् मन्यते मूढो रक्तेयं मम कामिनी । स तस्या वशगो नित्यं भवेत् क्रीडा-शकुन्तवत्

yo mohān manyate mūḍho rakteyaṃ mama kāminī | sa tasyā vaśago nityaṃ bhavet krīḍā-śakuntavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां वाक्यानि कृत्यानि स्वल्पानि सुगुरूण्य् अपि । करोति सः कृतैर् लोके लघुत्वं याति सर्वतः

tāsāṃ vākyāni kṛtyāni svalpāni sugurūṇy api | karoti saḥ kṛtair loke laghutvaṃ yāti sarvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रियं च यः प्रार्थयते सन्निकर्षं च गच्छति । ईषच् च कुरुते सेवां तम् एवेच्छन्ति योषितः

striyaṃ ca yaḥ prārthayate sannikarṣaṃ ca gacchati | īṣac ca kurute sevāṃ tam evecchanti yoṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनर्थित्वान् मनुष्याणां भयात् परिजनस्य च । मर्यादायाम् अमर्यादाः स्त्रियस् तिष्ठन्ति सर्वदा

anarthitvān manuṣyāṇāṃ bhayāt parijanasya ca | maryādāyām amaryādāḥ striyas tiṣṭhanti sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासां कश्चिद् अगम्यो ऽस्ति नासां च वयसि स्थितिः । विरूपं रूपवन्तं वा पुमान् इत्य् एव भुज्यते

nāsāṃ kaścid agamyo 'sti nāsāṃ ca vayasi sthitiḥ | virūpaṃ rūpavantaṃ vā pumān ity eva bhujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तो हि जायते भोग्यो नारीणां शाटिका यथा । घृष्यन्ते यो दशालम्बी नितम्बे विनिवेशितः

rakto hi jāyate bhogyo nārīṇāṃ śāṭikā yathā | ghṛṣyante yo daśālambī nitambe viniveśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलक्तिको यथा रक्तो निष्पीड्य पुरुषस् तथा । अबलाभिर् बलाद् रक्तः पाद-मूले निपात्यते

alaktiko yathā rakto niṣpīḍya puruṣas tathā | abalābhir balād raktaḥ pāda-mūle nipātyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं स राजा बहुविधं विलप्य तत्-प्रभृति दन्तिलस्य प्रसाद-पराङ्मुखः संजातः । किं बहुना राज-द्वार-प्रवेशो ऽपि तस्य निवारितः । दन्तिलो ऽप्य् अकस्माद् एव प्रसाद-पराङ्मुखम् अवनिपतिम् अवलोक्य चिन्तयामास-अहो साधु चेदम् उच्यते- को ऽर्थान् प्राप्य न गर्वितो विषयिणः कस्यापदो ऽस्तं गताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को नामा राज्ञां प्रियः । कः कालस्य न गोचरान्तर-गतः को ऽर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जन-वागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान्

evaṃ sa rājā bahuvidhaṃ vilapya tat-prabhṛti dantilasya prasāda-parāṅmukhaḥ saṃjātaḥ | kiṃ bahunā rāja-dvāra-praveśo 'pi tasya nivāritaḥ | dantilo 'py akasmād eva prasāda-parāṅmukham avanipatim avalokya cintayāmāsa-aho sādhu cedam ucyate- ko 'rthān prāpya na garvito viṣayiṇaḥ kasyāpado 'staṃ gatāḥ strībhiḥ kasya na khaṇḍitaṃ bhuvi manaḥ ko nāmā rājñāṃ priyaḥ | kaḥ kālasya na gocarāntara-gataḥ ko 'rthī gato gauravaṃ ko vā durjana-vāgurāsu patitaḥ kṣemeṇa yātaḥ pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- काके शौचं द्यूत-कारेषु सत्यं सर्पे क्षान्तिः स्त्रीषु कामोपशान्तिः । क्लीबे धैर्यं मद्यपे तत्त्व-चिन्ता राजा मित्रं केन दृष्टं श्रुतं वा

tathā ca- kāke śaucaṃ dyūta-kāreṣu satyaṃ sarpe kṣāntiḥ strīṣu kāmopaśāntiḥ | klībe dhairyaṃ madyape tattva-cintā rājā mitraṃ kena dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं मयास्य भूपतेर् अथवान्यस्यापि कस्यचिद् राज-सम्बन्धिनः स्वप्नेऽपि नानिष्टं कृतम् । तत् किम् एतत्-पराङ्मुखो मां प्रति भूपतिः इति । एवं तं दन्तिलं कदाचिद् राज-द्वारे विष्कम्भितं विलोक्य संमार्जन-कर्ता गोरम्भो विहस्य द्वारपालान् इदम् ऊचे-भो भो द्वारपालाः ! राज-प्रसादाधिष्ठितो ऽयं दन्तिलः स्वयं निग्रहानुग्रह-कर्ता च । तद् अनेन निवारितेन यथाहं तथा यूयम् अप्य् अर्ध-चन्द्र-भाजिनो भविष्यथ । तच् छ्रुत्वा दन्तिलश् चिन्तयामास-नूनम् इदम् अस्य गोरम्भस्य चेष्टितम् । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- अकुलीनो ऽपि मूर्खो ऽपि भूपालं यो ऽत्र सेवते । अपि संमानहीनो ऽपि स सर्वत्र प्रपूज्यते

aparaṃ mayāsya bhūpater athavānyasyāpi kasyacid rāja-sambandhinaḥ svapne'pi nāniṣṭaṃ kṛtam | tat kim etat-parāṅmukho māṃ prati bhūpatiḥ iti | evaṃ taṃ dantilaṃ kadācid rāja-dvāre viṣkambhitaṃ vilokya saṃmārjana-kartā gorambho vihasya dvārapālān idam ūce-bho bho dvārapālāḥ ! rāja-prasādādhiṣṭhito 'yaṃ dantilaḥ svayaṃ nigrahānugraha-kartā ca | tad anena nivāritena yathāhaṃ tathā yūyam apy ardha-candra-bhājino bhaviṣyatha | tac chrutvā dantilaś cintayāmāsa-nūnam idam asya gorambhasya ceṣṭitam | athavā sādhv idam ucyate- akulīno 'pi mūrkho 'pi bhūpālaṃ yo 'tra sevate | api saṃmānahīno 'pi sa sarvatra prapūjyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि कापुरुषो भीरुः स्याच् चेन् नृपति-सेवकः । तथापि न पराभूतिं जनाद् आप्नोति मानवः

api kāpuruṣo bhīruḥ syāc cen nṛpati-sevakaḥ | tathāpi na parābhūtiṃ janād āpnoti mānavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं स बहु-विधं विलप्य विलक्ष-मनाः सोद्वेगो गत-प्रभावः स्व-गृहं निशामुखे गोरम्भम् आहूय वस्त्र-युगलेन संमान्येदम् उवाच-भद्र ! मया न तदा त्वं राग-वशान् निःसारितः । यतस् त्वं ब्राह्मणानाम् अग्रतो ऽनुचित-स्थाने समुपविष्टो दृष्ट इत्य् अपमानितः । तत् क्षम्यताम् । सो ऽपि स्वर्ग-राज्योपमं तद्-वस्त्र-युगलम् आसाद्य परं परितोषं गत्वा तम् उवाच-भोः श्रेष्ठिन् ! क्षान्तं मया ते तत् । तद् अस्य संमानस्य कृते पश्य मे बुद्धि-प्रभावं राज-प्रसादं च । एवम् उक्त्वा सपरितोषं निष्क्रान्तः । साधु चेदम् उच्यते- स्तोकेनोन्नतिम् आयाति स्तोकेनायात्य् अधो-गतिम् । अहो ससदृशो चेष्टा तुलायष्टेः खलस्य च

evaṃ sa bahu-vidhaṃ vilapya vilakṣa-manāḥ sodvego gata-prabhāvaḥ sva-gṛhaṃ niśāmukhe gorambham āhūya vastra-yugalena saṃmānyedam uvāca-bhadra ! mayā na tadā tvaṃ rāga-vaśān niḥsāritaḥ | yatas tvaṃ brāhmaṇānām agrato 'nucita-sthāne samupaviṣṭo dṛṣṭa ity apamānitaḥ | tat kṣamyatām | so 'pi svarga-rājyopamaṃ tad-vastra-yugalam āsādya paraṃ paritoṣaṃ gatvā tam uvāca-bhoḥ śreṣṭhin ! kṣāntaṃ mayā te tat | tad asya saṃmānasya kṛte paśya me buddhi-prabhāvaṃ rāja-prasādaṃ ca | evam uktvā saparitoṣaṃ niṣkrāntaḥ | sādhu cedam ucyate- stokenonnatim āyāti stokenāyāty adho-gatim | aho sasadṛśo ceṣṭā tulāyaṣṭeḥ khalasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् चान्ये-द्युः स गोरम्भो राज-कुले गत्वा योग-निद्रां गतस्य भूपतेः संमार्जन-क्रियां कुर्वन्न् इदम् आह-अहो अविवेको ऽस्मद्-भूपतेः । यत् पुरीषोत्सर्गम् आचरंश् चर्भटी-भक्षणं करोति । तच् छ्रुत्वा राजा स-विस्मयं तम् उवाच-रे रे गोरम्भ ! किम् अप्रस्तुतं लपसि । गृह-कर्मकरं मत्वा त्वां न व्यापादयामि । किं त्वया कदाचिद् अहम् एवंविधं कर्म समाचरन् दृष्टः ? सो ऽब्रवीत्-द्यूतासक्तस्य रात्रि-जागरणेन संमार्जनं कुर्वाणस्य मम बलान् निद्रा समायाता । तयाधिष्ठितेन मया किंचिज् जल्पितम् । तन् न वेद्मि । तत् प्रसादं करोतु स्वामी निद्रा-परवशस्य इति । एवं श्रुत्वा राजा चिन्तितवान्-यन् मया जन्मान्तरे पुरीषोत्सर्गं कुर्वता कदापि चिर्भटिका न भक्षिता । तद् यथायं व्यतिकरो ऽसम्भाव्यो ममानेन मूढेन व्याहृतः । तथा दन्तिलस्यापीति निश्चयः । तन् मया न युक्तं कृतं यत् स वराकः संमानेन वियोजितः । न तादृक्-पुरुषाणाम् एवंविधं चेष्टितं सम्भाव्यते । तद्-अभावेन राज-कृत्यानि पौर-कृत्यानि न सर्वाणि शिथिलतां व्रजन्ति । एवम् अनेकधा विमृश्य दन्तिलं समाहूय निजाङ्ग-वस्त्राभरणादिभिः संयोज्य स्वाधिकारे नियोजयामास । अतो ऽहं ब्रवीमि यो न पूजयते गर्वात् इति । संजीवक आह-भद्र एवम् एवैतत् । यद् भवताभिहितं तद् एव मया कर्तव्यम् इति । एवम् अभिहिते दमनकस् तम् आदाय पिङ्गलक-सकाशम् अगमत् । आह च-देव एष मयानीतः स संजीवकः । अधुना देवः प्रमाणम् । संजीवको ऽपि तं सादरं प्रणम्याग्रतः स-विनयं स्थितः । पिङ्गलको ऽपि तस्य पीनायत-ककुद्मतो नख-कुलिशालंकृतं दक्षिण-पाणिम् उपरि दत्त्वा मान-पुरःसरम् उवाच-अपि शिवं भवतः । कुतस् त्वम् अस्मिन् वने विजने समायातो ऽसि ? तेनाप्य् आत्मक-वृत्तान्तः कथितः । यथा वर्धमानेन सह वियोगः संजातस् तथा सर्वं निवेदितम् । तच् छ्रुत्वा पिङ्गलकः सादरतरं तम् उवाच-वयस्य न भेतव्यम् । मद्-भुज-पञ्जर-परिरक्षितेन यथेच्छं त्वयाधुना वर्तितव्यम् । अन्यच् च नित्यं मत्-समीप-वर्तिना भाव्यम् । यतः कारणाद् बह्व्-अपायं रौद्र-सत्त्व-निषेवितं वनं गुरूणाम् अपि सत्त्वानाम् असेव्यम् । कुतः शष्प-भोजिनाम् । एवम् उक्त्वा सकल-मृग-परिवृतो यमुना-कच्छम् अवतीर्योदक-ग्रहणं कृत्वा स्वेच्छया तद् एव वनं प्रविष्टः । ततश् च करकट-दमनक-निक्षिप्त-राज्य-भारः संजीविकेन सह सुभाषित-गोष्ठीम् अनुभवन्न् आस्ते । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- यदृच्छयाप्य् उपनतं सकृत् सज्जन-सङ्गतम् । भवत्य् अजरम् अत्यन्तं नाभ्यास-क्रमम् ईक्षते

tataś cānye-dyuḥ sa gorambho rāja-kule gatvā yoga-nidrāṃ gatasya bhūpateḥ saṃmārjana-kriyāṃ kurvann idam āha-aho aviveko 'smad-bhūpateḥ | yat purīṣotsargam ācaraṃś carbhaṭī-bhakṣaṇaṃ karoti | tac chrutvā rājā sa-vismayaṃ tam uvāca-re re gorambha ! kim aprastutaṃ lapasi | gṛha-karmakaraṃ matvā tvāṃ na vyāpādayāmi | kiṃ tvayā kadācid aham evaṃvidhaṃ karma samācaran dṛṣṭaḥ ? so 'bravīt-dyūtāsaktasya rātri-jāgaraṇena saṃmārjanaṃ kurvāṇasya mama balān nidrā samāyātā | tayādhiṣṭhitena mayā kiṃcij jalpitam | tan na vedmi | tat prasādaṃ karotu svāmī nidrā-paravaśasya iti | evaṃ śrutvā rājā cintitavān-yan mayā janmāntare purīṣotsargaṃ kurvatā kadāpi cirbhaṭikā na bhakṣitā | tad yathāyaṃ vyatikaro 'sambhāvyo mamānena mūḍhena vyāhṛtaḥ | tathā dantilasyāpīti niścayaḥ | tan mayā na yuktaṃ kṛtaṃ yat sa varākaḥ saṃmānena viyojitaḥ | na tādṛk-puruṣāṇām evaṃvidhaṃ ceṣṭitaṃ sambhāvyate | tad-abhāvena rāja-kṛtyāni paura-kṛtyāni na sarvāṇi śithilatāṃ vrajanti | evam anekadhā vimṛśya dantilaṃ samāhūya nijāṅga-vastrābharaṇādibhiḥ saṃyojya svādhikāre niyojayāmāsa | ato 'haṃ bravīmi yo na pūjayate garvāt iti | saṃjīvaka āha-bhadra evam evaitat | yad bhavatābhihitaṃ tad eva mayā kartavyam iti | evam abhihite damanakas tam ādāya piṅgalaka-sakāśam agamat | āha ca-deva eṣa mayānītaḥ sa saṃjīvakaḥ | adhunā devaḥ pramāṇam | saṃjīvako 'pi taṃ sādaraṃ praṇamyāgrataḥ sa-vinayaṃ sthitaḥ | piṅgalako 'pi tasya pīnāyata-kakudmato nakha-kuliśālaṃkṛtaṃ dakṣiṇa-pāṇim upari dattvā māna-puraḥsaram uvāca-api śivaṃ bhavataḥ | kutas tvam asmin vane vijane samāyāto 'si ? tenāpy ātmaka-vṛttāntaḥ kathitaḥ | yathā vardhamānena saha viyogaḥ saṃjātas tathā sarvaṃ niveditam | tac chrutvā piṅgalakaḥ sādarataraṃ tam uvāca-vayasya na bhetavyam | mad-bhuja-pañjara-parirakṣitena yathecchaṃ tvayādhunā vartitavyam | anyac ca nityaṃ mat-samīpa-vartinā bhāvyam | yataḥ kāraṇād bahv-apāyaṃ raudra-sattva-niṣevitaṃ vanaṃ gurūṇām api sattvānām asevyam | kutaḥ śaṣpa-bhojinām | evam uktvā sakala-mṛga-parivṛto yamunā-kaccham avatīryodaka-grahaṇaṃ kṛtvā svecchayā tad eva vanaṃ praviṣṭaḥ | tataś ca karakaṭa-damanaka-nikṣipta-rājya-bhāraḥ saṃjīvikena saha subhāṣita-goṣṭhīm anubhavann āste | athavā sādhv idam ucyate- yadṛcchayāpy upanataṃ sakṛt sajjana-saṅgatam | bhavaty ajaram atyantaṃ nābhyāsa-kramam īkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संजीवकेनाप्य् अनेक-शास्त्रावगाहनाद् उत्पन्न-बुद्धि-प्रागल्भ्येन स्तोकैर् एवाहोभिर् मूढ-मतिः पिङ्गलको धीमांस् तथा कृतो यथारण्य-धर्माद् वियोज्य ग्राम्य-धर्मेषु नियोजितः । किं बहुना प्रत्यहं पिङ्गलक-संजीवकाव् एव केवलं रहसि मन्त्रयतः । शेषः सर्वो ऽपि मृग-जनो दूरीभूतस् तिष्ठति । करटक-दमनकाव् अपि प्रवेशं न लभेते । अन्यच् च सिंह-पराक्रमाभावात् सर्वो ऽपि मृग-जनस् तौ च शृगालौ क्षुधा-व्याधि-बाधिता एकां दिशम् आश्रित्य स्थिताः । उक्तं च- फल-हीनं नृपं भृत्याः कुलीनम् अपि चोन्नतम् । सन्त्य् अज्यान्य् अत्र गच्छन्ति शुष्कं वृक्षम् इवाण्डजाः

saṃjīvakenāpy aneka-śāstrāvagāhanād utpanna-buddhi-prāgalbhyena stokair evāhobhir mūḍha-matiḥ piṅgalako dhīmāṃs tathā kṛto yathāraṇya-dharmād viyojya grāmya-dharmeṣu niyojitaḥ | kiṃ bahunā pratyahaṃ piṅgalaka-saṃjīvakāv eva kevalaṃ rahasi mantrayataḥ | śeṣaḥ sarvo 'pi mṛga-jano dūrībhūtas tiṣṭhati | karaṭaka-damanakāv api praveśaṃ na labhete | anyac ca siṃha-parākramābhāvāt sarvo 'pi mṛga-janas tau ca śṛgālau kṣudhā-vyādhi-bādhitā ekāṃ diśam āśritya sthitāḥ | uktaṃ ca- phala-hīnaṃ nṛpaṃ bhṛtyāḥ kulīnam api connatam | santy ajyāny atra gacchanti śuṣkaṃ vṛkṣam ivāṇḍajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- अपि संमान-संयुक्ताः कुलीना भक्ति-तत्-पराः । वृत्ति-भङ्गान् महीपालं त्यजन्त्य् एव हि सेवकाः

tathā ca- api saṃmāna-saṃyuktāḥ kulīnā bhakti-tat-parāḥ | vṛtti-bhaṅgān mahīpālaṃ tyajanty eva hi sevakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- कालातिक्रमणं वृत्तेर्यो न कुर्वीत भूपतिः । कदाचित् तं न मुञ्चन्ति भर्त्सिता अपि सेवकाः

anyac ca- kālātikramaṇaṃ vṛtteryo na kurvīta bhūpatiḥ | kadācit taṃ na muñcanti bhartsitā api sevakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च केवलं सेवका इत्थम्भूता यावत् समस्तम् अप्य् एतज् जगत् परस्परं भक्षणार्थं सामादिभिर् उपायैस् तिष्ठति । तद् यथा- देशानाम् उपरि क्ष्माभृद् आतुराणां चिकित्सकाः । वणिजो ग्राहकाणां च मूर्खाणाम् अपि पण्डिताः

tathā ca kevalaṃ sevakā itthambhūtā yāvat samastam apy etaj jagat parasparaṃ bhakṣaṇārthaṃ sāmādibhir upāyais tiṣṭhati | tad yathā- deśānām upari kṣmābhṛd āturāṇāṃ cikitsakāḥ | vaṇijo grāhakāṇāṃ ca mūrkhāṇām api paṇḍitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमादिनां तथा चौरा भिक्षुका गृह-मेधिनाम् । गणिकाः कामिनां चैव सर्व-लोकस्य शिल्पिनः

pramādināṃ tathā caurā bhikṣukā gṛha-medhinām | gaṇikāḥ kāmināṃ caiva sarva-lokasya śilpinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामादि-सज्जितैः पाशैः प्रतीक्षन्ते दिवा-निशम् । उपजीवन्ति शक्त्या हि जलजा जलदान् इव

sāmādi-sajjitaiḥ pāśaiḥ pratīkṣante divā-niśam | upajīvanti śaktyā hi jalajā jaladān iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा साध्व् इदम् उच्यते- सर्पाणां च खलानां च पर-द्रव्यापहारिणाम् । अभिप्राया न सिध्यन्ति तेनेदं वर्तते जगत्

athavā sādhv idam ucyate- sarpāṇāṃ ca khalānāṃ ca para-dravyāpahāriṇām | abhiprāyā na sidhyanti tenedaṃ vartate jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्तुं वाञ्छति शाम्भवो गणपतेर् आखुं क्षुधार्तः फणी तं च क्रौञ्च-रिपोः शिखी गिरि-सुता-सिंहो ऽपि नागाशनम् । इत्थं यत्र परिग्रहस्य घटना शम्भोर् अपि स्याद् गृहे तत्राप्य् अस्य कथं न भावि जगतो यस्मात् स्वरूपं हि तत्

attuṃ vāñchati śāmbhavo gaṇapater ākhuṃ kṣudhārtaḥ phaṇī taṃ ca krauñca-ripoḥ śikhī giri-sutā-siṃho 'pi nāgāśanam | itthaṃ yatra parigrahasya ghaṭanā śambhor api syād gṛhe tatrāpy asya kathaṃ na bhāvi jagato yasmāt svarūpaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्वामि-प्रसाद-रहितौ क्षुत्-क्षाम-कण्ठौ परस्परं करटक-दमनकौ मन्त्रयेते । तत्र दमनको ब्रूते-आर्य करटक । आवां तावद् अप्रधानतां गतौ । एष पिङ्गलकः संजीवकानुरक्तः स्व-व्यापार-पराङ्मुखः संजातः । सर्वो ऽपि परिजनो गतः । तत् किं क्रियते । करटक आह-यद्यपि त्वदीय-वचनं न करोति तथापि स्वामी स्व-दोष-नाशाय वाच्यः । उक्तं च- अशृन्वन्न् अपि बोद्धव्यो मन्त्रिभिः पृथिवी-पतिः । यथा स्व-दोष-नाशाय विदुरेणाम्बिकासुतः

tataḥ svāmi-prasāda-rahitau kṣut-kṣāma-kaṇṭhau parasparaṃ karaṭaka-damanakau mantrayete | tatra damanako brūte-ārya karaṭaka | āvāṃ tāvad apradhānatāṃ gatau | eṣa piṅgalakaḥ saṃjīvakānuraktaḥ sva-vyāpāra-parāṅmukhaḥ saṃjātaḥ | sarvo 'pi parijano gataḥ | tat kiṃ kriyate | karaṭaka āha-yadyapi tvadīya-vacanaṃ na karoti tathāpi svāmī sva-doṣa-nāśāya vācyaḥ | uktaṃ ca- aśṛnvann api boddhavyo mantribhiḥ pṛthivī-patiḥ | yathā sva-doṣa-nāśāya vidureṇāmbikāsutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- मदोन्मत्तस्य भूपस्य कुञ्जरस्य च गच्छतः । उन्मार्गं वाच्यतां यान्ति महामात्राः समीपगाः

tathā ca- madonmattasya bhūpasya kuñjarasya ca gacchataḥ | unmārgaṃ vācyatāṃ yānti mahāmātrāḥ samīpagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् त्वयैष शष्प-भोजी स्वामिनः सकाशम् आनीतः । तत् स्वहस्तेनाङ्गाराः कर्षिताः । दमनक आह-सत्यम् एतत् । ममायं दोषः । न स्वामिनः । उक्तं च- जम्बूको हुडु-युद्धेन वयं चाषाढ-भूतिना । दूतिका पर-कार्येण त्रयो दोषाः स्वयं कृताः

tat tvayaiṣa śaṣpa-bhojī svāminaḥ sakāśam ānītaḥ | tat svahastenāṅgārāḥ karṣitāḥ | damanaka āha-satyam etat | mamāyaṃ doṣaḥ | na svāminaḥ | uktaṃ ca- jambūko huḍu-yuddhena vayaṃ cāṣāḍha-bhūtinā | dūtikā para-kāryeṇa trayo doṣāḥ svayaṃ kṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटक आह-कथम् एतत् ? सो ऽब्रवीत्- कथा ४ देवशर्म-परिव्राजक-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् विविक्त-प्रदेशे मठायतनम् । तत्र देव-शर्मा नाम परिव्राजकः पर्तिवसति स्म । तस्यानेक-साधु-जन-दत्त-सूक्ष्म-वस्त्र-विक्रय-वशात् कालेन महती वित्त-मात्रा सञ्जाता । ततः स न कस्यचिद् विश्वसिति । नक्तं दिनं कक्षान्तरात् तां मात्रां न मुञ्चति । अथवा साधु चेदम् उच्यते- अर्थानाम् अर्जने दुःखम् अर्जितानां च रक्षणे । नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिग् अर्थाः कष्ट-संश्रयाः

karaṭaka āha-katham etat ? so 'bravīt- kathā 4 devaśarma-parivrājaka-kathā asti kasmiṃścid vivikta-pradeśe maṭhāyatanam | tatra deva-śarmā nāma parivrājakaḥ partivasati sma | tasyāneka-sādhu-jana-datta-sūkṣma-vastra-vikraya-vaśāt kālena mahatī vitta-mātrā sañjātā | tataḥ sa na kasyacid viśvasiti | naktaṃ dinaṃ kakṣāntarāt tāṃ mātrāṃ na muñcati | athavā sādhu cedam ucyate- arthānām arjane duḥkham arjitānāṃ ca rakṣaṇe | nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ dhig arthāḥ kaṣṭa-saṃśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाषाढ-भूतिर् नाम पर-वित्तापहारी धूर्तस् ताम् अर्थ-मात्रां तस्य कक्षान्तर-गतां लक्षयित्वा व्यचिन्तयत्-कथं मयास्येयम् अर्थ-मात्रा हर्तव्या इति । तद् अत्र मठे तावद् दृढ-शिला-सञ्चय-वशाद् भित्ति-भेदो न भवति । उच्चैस्तरत्वाच् च द्वारे प्रवेशो न स्यात् । तद् एनं माया-वचनैर् विश्वास्याहं छात्रतां व्रजामि येन स विश्वस्तः कदाचिद् विश्वासम् एति । उक्तं च- निस्पृहो नाधिकारी स्यान् नाकामी मण्डन-प्रियः । नाविदग्धः प्रियं ब्रूयात् स्फुट-वक्ता न वञ्चकः

athāṣāḍha-bhūtir nāma para-vittāpahārī dhūrtas tām artha-mātrāṃ tasya kakṣāntara-gatāṃ lakṣayitvā vyacintayat-kathaṃ mayāsyeyam artha-mātrā hartavyā iti | tad atra maṭhe tāvad dṛḍha-śilā-sañcaya-vaśād bhitti-bhedo na bhavati | uccaistaratvāc ca dvāre praveśo na syāt | tad enaṃ māyā-vacanair viśvāsyāhaṃ chātratāṃ vrajāmi yena sa viśvastaḥ kadācid viśvāsam eti | uktaṃ ca- nispṛho nādhikārī syān nākāmī maṇḍana-priyaḥ | nāvidagdhaḥ priyaṃ brūyāt sphuṭa-vaktā na vañcakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं निश्चित्य तस्यान्तिकम् उपगम्य-ॐ नमः शिवाय-इति प्रोच्चार्य साष्टाङ्गं प्रणम्य च स-प्रश्रयम् उवाच-भगवन् असारः संसारो ऽयम् । गिरि-नदी-वेगोपमं यौवनम् । तृणाग्नि-समं जीवितम् । शरद्-अभ्र-च्छाया-सदृशा भोगाः स्वप्न-सदृशो मित्र-पुत्र-कलत्र-भृत्य-वर्ग-सम्बन्धः । एवं मया सम्यक् परिज्ञातम् । तत् किं कुर्वतो मे संसार-समुद्रोत्तरणं भविष्यति । तच् छ्रुत्वा देव-शर्मा सादरम् आह-वत्स ! धन्यो ऽसि यत् प्रथमे वयस्य् एवं विरक्ती-भावः । उक्तं च- पूर्वं वयसि यः शान्तः स शान्त इति मे मतिः । धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न जायते

evaṃ niścitya tasyāntikam upagamya-oṃ namaḥ śivāya-iti proccārya sāṣṭāṅgaṃ praṇamya ca sa-praśrayam uvāca-bhagavan asāraḥ saṃsāro 'yam | giri-nadī-vegopamaṃ yauvanam | tṛṇāgni-samaṃ jīvitam | śarad-abhra-cchāyā-sadṛśā bhogāḥ svapna-sadṛśo mitra-putra-kalatra-bhṛtya-varga-sambandhaḥ | evaṃ mayā samyak parijñātam | tat kiṃ kurvato me saṃsāra-samudrottaraṇaṃ bhaviṣyati | tac chrutvā deva-śarmā sādaram āha-vatsa ! dhanyo 'si yat prathame vayasy evaṃ viraktī-bhāvaḥ | uktaṃ ca- pūrvaṃ vayasi yaḥ śāntaḥ sa śānta iti me matiḥ | dhātuṣu kṣīyamāṇeṣu śamaḥ kasya na jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ चित्ते ततः काये सतां संजायते जरा । असतां च पुनः काये नैव चित्ते कदाचन

ādau citte tataḥ kāye satāṃ saṃjāyate jarā | asatāṃ ca punaḥ kāye naiva citte kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् च मां संसार-सागरोत्तरणोपायं पृच्छसि । तच् छ्रूयताम्- शूद्रो वा यदि वान्यो ऽपि चण्डालो ऽपि जटाधरः । दीक्षितः शिव-मन्त्रेण स भस्माङ्गी शिवो भवेत्

yac ca māṃ saṃsāra-sāgarottaraṇopāyaṃ pṛcchasi | tac chrūyatām- śūdro vā yadi vānyo 'pi caṇḍālo 'pi jaṭādharaḥ | dīkṣitaḥ śiva-mantreṇa sa bhasmāṅgī śivo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्-अक्षरेण मन्त्रेण पुष्पम् एकम् अपि स्वयम् । लिङ्गस्य मूर्ध्नि यो दद्यान् न स भूयो ऽभिजायते

ṣaḍ-akṣareṇa mantreṇa puṣpam ekam api svayam | liṅgasya mūrdhni yo dadyān na sa bhūyo 'bhijāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वाषाढ-भूतिस् तत्-पादौ गृहीत्वा स-प्रश्रयम् इदम् आह-भगवन्, तर्हि दीक्षया मेऽनुग्रहं कुरु । देवशर्मा आह-वत्स अनुग्रहं ते करिष्यामि । परन्तु रात्रौ त्वया मठ-मध्ये न प्रवेष्टव्यम् । यत्-कारणं निःसङ्गता यतीनां प्रशस्यते तव च ममापि च । उक्तं च- दुर्मन्त्रान् नृपतिर् विनश्यति यतिः सङ्गात् सुतो लालसाद् विप्रो ऽनध्ययनात् कुलं कुतनयाच् छीलं खलोपासनात् । मैत्री चाप्रणयात् समृद्धिर् अनयात् स्नेहः प्रवासाश्रयात् स्त्री गर्वाद् अनवेक्षणाद् अपि कृषिस् त्यागात् प्रमादाद् धनम्

tac chrutvāṣāḍha-bhūtis tat-pādau gṛhītvā sa-praśrayam idam āha-bhagavan, tarhi dīkṣayā me'nugrahaṃ kuru | devaśarmā āha-vatsa anugrahaṃ te kariṣyāmi | parantu rātrau tvayā maṭha-madhye na praveṣṭavyam | yat-kāraṇaṃ niḥsaṅgatā yatīnāṃ praśasyate tava ca mamāpi ca | uktaṃ ca- durmantrān nṛpatir vinaśyati yatiḥ saṅgāt suto lālasād vipro 'nadhyayanāt kulaṃ kutanayāc chīlaṃ khalopāsanāt | maitrī cāpraṇayāt samṛddhir anayāt snehaḥ pravāsāśrayāt strī garvād anavekṣaṇād api kṛṣis tyāgāt pramādād dhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् त्वया व्रत-ग्रहणानन्तरं मठ-द्वारे तृण-कुटीरके शयितव्यम् इति । स आह-भगवन् ! भवद्-आदेशः प्रमाणम् । परत्र हि तेन मे प्रयोजनम् । अथ कृत-शयन-समयं देवशर्म-निग्रहं कृत्वा शास्त्रोक्त-विधिना शिष्यताम् अनयत् । सो ऽपि हस्त-पादावमर्दनादि-परिचर्यया तं परितोषम् अनयत् । पुनस् तथापि मुनिः कक्षान्तरान् मात्रां न मुञ्चति । अथैवं गच्छति काले आषाढ-भूतिश् चिन्तयामास-अहो, न कथञ्चिद् एष मे विश्वासम् आगच्छति । तत् किं दिवापि शस्त्रेण मारयामि, किं वा विषं प्रयच्छामि ? किं वा पशु-धर्मेण व्यापादयामि ? इति । एवं चिन्तयतस् तस्य देवशर्मणो ऽपि शिष्य-पुत्रः कश्चिद् ग्रामाद् आमन्त्रणार्थं समायातः । प्राह च-भगवन्, पवित्रारोपण-कृते मम गृहम् आगम्यताम् इति । तच् छ्रुत्वा देवशर्माषाढभूतिना सह प्रहृष्ट-मनाः प्रस्थितः । अथैवं तस्य गच्छतो ऽग्रे काचिन् नदी समायाता । तां दृष्ट्वा मात्रां कक्षान्तराद् अवतार्य कन्था-मध्ये सुगुप्तां निधाय स्नात्वा देवार्चनं विधाय तद्-अनन्तरम् आषाढभूतिम् इदम् आह-भो आषाढभूते ! यावद् अहं पुरीषोत्सर्गं कृत्वा समागच्छामि, तावद् एषा कन्था योगेश्वरस्य स्वावधानतया रक्षणीया । इत्य् उक्त्वा गतः । आषाढभूतिर् अपि तस्मिन्न् अदर्शनी-भूते मात्राम् आदाय सत्वरं प्रस्थितः । देवशर्मापि छात्र-गुणानुरञ्जित-मनाः सुविश्वस्तो यावद् उपविष्टस् तिष्ठति तावत् सुवर्ण-रोम-देह-यूथ-मध्ये हुडु-युद्धम् अपश्यत् । अथ रोष-वशाद् धुडु-युगलस्य दूरम् अपसरणं कृत्वा भूयो ऽपि समुपेत्य लालट-पट्टाभ्यां प्रहरतो भूरि रुधिरं पतति । तच् च जम्बूको जिह्वा-लौल्येन रङ्ग-भूमिं प्रावेश्यास्वादयति । देवशर्मापि तद् आलोक्य व्यचिन्तयत्-अहो मन्द-मतिर् अयं जम्बूकः । यदि कथम् अप्य् अनयोः सङ्घट्टे पतिष्यति तन् नूनं मृत्युम् अवाप्स्यतीति वितर्कयामि । क्षणान्तरे च तथैव रक्तास्वादन-लौल्यान् मध्ये प्रविशंस् तयोः शिरः-सम्पाते पतिओत् मृतश् च शृगालः । देवशर्मापि तं शोचमानो मात्राम् उद्दिश्य शनैः शनैः प्रस्थितो यावद् आषाढभूतिं न पश्यति ततश् चौत्सुक्येन शौचं विधाय यावत् कन्थाम् आलोकयति तावन् मात्रां न पश्यति । ततश् च-हा हा मुषितो ऽस्मि इति जल्पन् पृथिवी-तले मूर्च्छया निपपात । ततः क्षणाच् चेतनां लब्ध्वा भूयो ऽपि समुत्थाय फूत्कर्तुम् आरब्धः-भो आषाढभूते ! क्व मां वञ्चयित्वा गतो ऽसि ? तद् देहि मे प्रतिवचनम् । एवं बहु विलप्य तस्य पद-पद्धतिम् अन्वेषयन् शनैः शनैः प्रस्थितः । अथैव गच्छन् सायन्तन-समये कञ्चिद् ग्रामम् आससाद । अथ तस्माद् ग्रामात् कश्चित् कौलिकः सभार्ह्यो मद्य-पान-कृते समीप-वर्तिनि नगरे प्रस्थितः । देवशर्मापि तम् आलोक्य प्रोवाच-भो भद्र वयं सूर्योढा अतिथयस् तवान्तिकं प्राप्ताः । न कम् अप्य् अत्र ग्रामे जानीमः । तद् गृह्यताम् अतिथि-धर्मः । उक्तं च- सम्प्राप्तो यो ऽतिथिः सायं सूर्योढे गृह-मेधिनाम् । पूजया तस्य देवत्वं प्रयान्ति गृह-मेधिनः

tat tvayā vrata-grahaṇānantaraṃ maṭha-dvāre tṛṇa-kuṭīrake śayitavyam iti | sa āha-bhagavan ! bhavad-ādeśaḥ pramāṇam | paratra hi tena me prayojanam | atha kṛta-śayana-samayaṃ devaśarma-nigrahaṃ kṛtvā śāstrokta-vidhinā śiṣyatām anayat | so 'pi hasta-pādāvamardanādi-paricaryayā taṃ paritoṣam anayat | punas tathāpi muniḥ kakṣāntarān mātrāṃ na muñcati | athaivaṃ gacchati kāle āṣāḍha-bhūtiś cintayāmāsa-aho, na kathañcid eṣa me viśvāsam āgacchati | tat kiṃ divāpi śastreṇa mārayāmi, kiṃ vā viṣaṃ prayacchāmi ? kiṃ vā paśu-dharmeṇa vyāpādayāmi ? iti | evaṃ cintayatas tasya devaśarmaṇo 'pi śiṣya-putraḥ kaścid grāmād āmantraṇārthaṃ samāyātaḥ | prāha ca-bhagavan, pavitrāropaṇa-kṛte mama gṛham āgamyatām iti | tac chrutvā devaśarmāṣāḍhabhūtinā saha prahṛṣṭa-manāḥ prasthitaḥ | athaivaṃ tasya gacchato 'gre kācin nadī samāyātā | tāṃ dṛṣṭvā mātrāṃ kakṣāntarād avatārya kanthā-madhye suguptāṃ nidhāya snātvā devārcanaṃ vidhāya tad-anantaram āṣāḍhabhūtim idam āha-bho āṣāḍhabhūte ! yāvad ahaṃ purīṣotsargaṃ kṛtvā samāgacchāmi, tāvad eṣā kanthā yogeśvarasya svāvadhānatayā rakṣaṇīyā | ity uktvā gataḥ | āṣāḍhabhūtir api tasminn adarśanī-bhūte mātrām ādāya satvaraṃ prasthitaḥ | devaśarmāpi chātra-guṇānurañjita-manāḥ suviśvasto yāvad upaviṣṭas tiṣṭhati tāvat suvarṇa-roma-deha-yūtha-madhye huḍu-yuddham apaśyat | atha roṣa-vaśād dhuḍu-yugalasya dūram apasaraṇaṃ kṛtvā bhūyo 'pi samupetya lālaṭa-paṭṭābhyāṃ praharato bhūri rudhiraṃ patati | tac ca jambūko jihvā-laulyena raṅga-bhūmiṃ prāveśyāsvādayati | devaśarmāpi tad ālokya vyacintayat-aho manda-matir ayaṃ jambūkaḥ | yadi katham apy anayoḥ saṅghaṭṭe patiṣyati tan nūnaṃ mṛtyum avāpsyatīti vitarkayāmi | kṣaṇāntare ca tathaiva raktāsvādana-laulyān madhye praviśaṃs tayoḥ śiraḥ-sampāte patiot mṛtaś ca śṛgālaḥ | devaśarmāpi taṃ śocamāno mātrām uddiśya śanaiḥ śanaiḥ prasthito yāvad āṣāḍhabhūtiṃ na paśyati tataś cautsukyena śaucaṃ vidhāya yāvat kanthām ālokayati tāvan mātrāṃ na paśyati | tataś ca-hā hā muṣito 'smi iti jalpan pṛthivī-tale mūrcchayā nipapāta | tataḥ kṣaṇāc cetanāṃ labdhvā bhūyo 'pi samutthāya phūtkartum ārabdhaḥ-bho āṣāḍhabhūte ! kva māṃ vañcayitvā gato 'si ? tad dehi me prativacanam | evaṃ bahu vilapya tasya pada-paddhatim anveṣayan śanaiḥ śanaiḥ prasthitaḥ | athaiva gacchan sāyantana-samaye kañcid grāmam āsasāda | atha tasmād grāmāt kaścit kaulikaḥ sabhārhyo madya-pāna-kṛte samīpa-vartini nagare prasthitaḥ | devaśarmāpi tam ālokya provāca-bho bhadra vayaṃ sūryoḍhā atithayas tavāntikaṃ prāptāḥ | na kam apy atra grāme jānīmaḥ | tad gṛhyatām atithi-dharmaḥ | uktaṃ ca- samprāpto yo 'tithiḥ sāyaṃ sūryoḍhe gṛha-medhinām | pūjayā tasya devatvaṃ prayānti gṛha-medhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- तृणानि भूमिर् उदकं वाक्-चतुर्थी च सूनृता । सताम् एतानि हर्म्येषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन

tathā ca- tṛṇāni bhūmir udakaṃ vāk-caturthī ca sūnṛtā | satām etāni harmyeṣu nocchidyante kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वागतेनाग्नयस् तृप्ता आसनेन शतक्रतुः । पाद-शौचेन पितरः अर्घाच् छम्भुस् तथातिथेः

svāgatenāgnayas tṛptā āsanena śatakratuḥ | pāda-śaucena pitaraḥ arghāc chambhus tathātitheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौलिको ऽपि तच् छ्रुत्वा भार्याम् आह-प्रिये, गच्छ त्व् अतिथिम् आदाय गृहं प्रति पाद-शौच-भोजन-शयनादिभिः सत्कृत्य त्वं तत्रैव तिष्ठ । अहं तव कृते प्रभूत-मद्यम् आनेष्यामि । एवम् उक्त्वा प्रस्थितः । सापि भार्या पुंश्चली तम् आदाय प्रहसित-वदना देवदत्तं मनसि ध्यायन्ती गृहं प्रति प्रतस्थे । अथवा साधु चेदम् उच्यते- दुर्दिवसे घन-तिमिरे दुःसञ्चारासु नगर-वीथीषु । पत्युर् विदेश-गमने परम-सुखं जघन-चपलायाः

kauliko 'pi tac chrutvā bhāryām āha-priye, gaccha tv atithim ādāya gṛhaṃ prati pāda-śauca-bhojana-śayanādibhiḥ satkṛtya tvaṃ tatraiva tiṣṭha | ahaṃ tava kṛte prabhūta-madyam āneṣyāmi | evam uktvā prasthitaḥ | sāpi bhāryā puṃścalī tam ādāya prahasita-vadanā devadattaṃ manasi dhyāyantī gṛhaṃ prati pratasthe | athavā sādhu cedam ucyate- durdivase ghana-timire duḥsañcārāsu nagara-vīthīṣu | patyur videśa-gamane parama-sukhaṃ jaghana-capalāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- पर्यङ्केष्व् आस्तरणं पतिम् अनुकूलं मनोहरं शयनम् । तृणम् इव लघु मन्यन्ते कामिन्यश् चौर्य-रत-लुब्धाः

tathā ca- paryaṅkeṣv āstaraṇaṃ patim anukūlaṃ manoharaṃ śayanam | tṛṇam iva laghu manyante kāminyaś caurya-rata-lubdhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- केलिं प्रदहति लज्जा शृङ्गारो ऽस्थीनि चाटवः कटवः । वन्ध-त्रयाः परितोषो न किंचिद् इष्टं भवेत् पत्यौ

tathā ca- keliṃ pradahati lajjā śṛṅgāro 'sthīni cāṭavaḥ kaṭavaḥ | vandha-trayāḥ paritoṣo na kiṃcid iṣṭaṃ bhavet patyau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुल-पतनं जन-गर्हां बन्धनम् अपि जीवितव्य-सन्देहम् । अङ्गीकरोति कुलटा सततं पर-पुरुष-संसक्ता

kula-patanaṃ jana-garhāṃ bandhanam api jīvitavya-sandeham | aṅgīkaroti kulaṭā satataṃ para-puruṣa-saṃsaktā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कौलिक-भार्या गृहं गत्वा देव-शर्मणे गतास्तरणं भग्नां च खट्वां समर्प्येदम् आह-भो भगवन् ! यावद् अहं स्व-सखीं ग्रामाद् अभ्यागतां सम्भाव्य द्रुतम् आगच्छामि तावत् त्वया मद्-गृहेऽप्रमत्तेन भाव्यम् । एवम् अभिधाय शृङ्गार-विधिं विधाय यावद्-देवदत्तम् उद्दिश्य व्रजति तावत् तद्-भर्ता संमुखो मद-विह्वलाङ्गो मुक्त-केशः पदे पदे प्रस्खलन् गृहीत-मद्य-भाण्डः समभ्येति । तं च दृष्ट्वा सा द्रुततरं व्याघुट्य स्व-गृहं प्रविश्य नुक्त-शृङ्गार-वेशा यथा-पूर्वम् अभवत् । कौलिको ऽपि तां पलायमानां कृताद्भुत-शृङ्गारां विलोक्य प्राग् एव कर्ण-परम्परया तस्याः श्रुतावपवाद-क्षुभित-हृदयः स्वाकारं निगूहमानः सदैवास्ते । ततश् च तथाविधं चेष्टितम् अवलोक्य दृष्ट-प्रत्ययः क्रोध-वशगो गृहं प्रविश्य ताम् उवाच-आः पापे पुंश्चलि ! क्व प्रस्थितासि ? सा प्रोवाच-अहं त्वत्-सकाशाद् आगता न कुत्रचिद् अपि निर्गता । तत् कथं मद्य-पान-वशाद् अप्रस्तुतं वदसि ? अथवा साध्व् इदम् उच्यते- वैकल्यं धरणी-पातम् अयथोचित-जल्पनम् । संनिपातस्य चिह्नानि मद्यं सर्वाणि दर्शयेत्

atha kaulika-bhāryā gṛhaṃ gatvā deva-śarmaṇe gatāstaraṇaṃ bhagnāṃ ca khaṭvāṃ samarpyedam āha-bho bhagavan ! yāvad ahaṃ sva-sakhīṃ grāmād abhyāgatāṃ sambhāvya drutam āgacchāmi tāvat tvayā mad-gṛhe'pramattena bhāvyam | evam abhidhāya śṛṅgāra-vidhiṃ vidhāya yāvad-devadattam uddiśya vrajati tāvat tad-bhartā saṃmukho mada-vihvalāṅgo mukta-keśaḥ pade pade praskhalan gṛhīta-madya-bhāṇḍaḥ samabhyeti | taṃ ca dṛṣṭvā sā drutataraṃ vyāghuṭya sva-gṛhaṃ praviśya nukta-śṛṅgāra-veśā yathā-pūrvam abhavat | kauliko 'pi tāṃ palāyamānāṃ kṛtādbhuta-śṛṅgārāṃ vilokya prāg eva karṇa-paramparayā tasyāḥ śrutāvapavāda-kṣubhita-hṛdayaḥ svākāraṃ nigūhamānaḥ sadaivāste | tataś ca tathāvidhaṃ ceṣṭitam avalokya dṛṣṭa-pratyayaḥ krodha-vaśago gṛhaṃ praviśya tām uvāca-āḥ pāpe puṃścali ! kva prasthitāsi ? sā provāca-ahaṃ tvat-sakāśād āgatā na kutracid api nirgatā | tat kathaṃ madya-pāna-vaśād aprastutaṃ vadasi ? athavā sādhv idam ucyate- vaikalyaṃ dharaṇī-pātam ayathocita-jalpanam | saṃnipātasya cihnāni madyaṃ sarvāṇi darśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर-स्पन्दो ऽम्बर-त्यागस् तेजो-हानिः सरागता । वारुणी-सङ्गजावस्था भानुनाप्य् अनुभूयते

kara-spando 'mbara-tyāgas tejo-hāniḥ sarāgatā | vāruṇī-saṅgajāvasthā bhānunāpy anubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपि तच् छ्रुत्वा प्रतिकूल-वचनं वेश-विपर्ययं चावलोक्य तम् आह-पुंश्चलि ! चिर-कालं श्रुतो मया तवापवादः । तद् अद्य स्वयं सञ्जात-प्रत्ययस् तव यथोचितं निग्रहं करोमि । इत्य् अभिधाय लगुड-प्रहारैस् तां जर्जरित-देहां विधाय स्थूणया सह दृढ-बन्धनेन बद्ध्वा सो ऽपि मद-विह्वलो विज्ञाय तां गत्वेदम् आह-सखि ! स देवदत्तस् तस्मिन् स्थाने त्वां प्रतीक्षते । तच् छीघ्रम् आगम्यताम् इति । सा चाह-पश्य ममावस्थाम् । तत् कथं गच्छामि ? तद् गत्वा ब्रूहि तं कामिनं यद् अस्यां रात्रौ न त्वया सह समागमः । नापिती प्राह-सखि, मा मैवं वद । नायं कुलटा-धर्मः । उक्तं च- विषम-स्थ-स्वादु-फल-ग्रहण-व्यवसाय-निश्चयो येषाम् । उष्ट्राणाम् इव तेषां मन्येऽहं शंसितं जन्म

so 'pi tac chrutvā pratikūla-vacanaṃ veśa-viparyayaṃ cāvalokya tam āha-puṃścali ! cira-kālaṃ śruto mayā tavāpavādaḥ | tad adya svayaṃ sañjāta-pratyayas tava yathocitaṃ nigrahaṃ karomi | ity abhidhāya laguḍa-prahārais tāṃ jarjarita-dehāṃ vidhāya sthūṇayā saha dṛḍha-bandhanena baddhvā so 'pi mada-vihvalo vijñāya tāṃ gatvedam āha-sakhi ! sa devadattas tasmin sthāne tvāṃ pratīkṣate | tac chīghram āgamyatām iti | sā cāha-paśya mamāvasthām | tat kathaṃ gacchāmi ? tad gatvā brūhi taṃ kāminaṃ yad asyāṃ rātrau na tvayā saha samāgamaḥ | nāpitī prāha-sakhi, mā maivaṃ vada | nāyaṃ kulaṭā-dharmaḥ | uktaṃ ca- viṣama-stha-svādu-phala-grahaṇa-vyavasāya-niścayo yeṣām | uṣṭrāṇām iva teṣāṃ manye'haṃ śaṃsitaṃ janma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- सन्दिग्धे पर-लोके जनापवादे च जगति बहु-चित्रे । स्वाधीने पर-रमणे धन्यास् तारुण्य-फल-भाजः

tathā ca- sandigdhe para-loke janāpavāde ca jagati bahu-citre | svādhīne para-ramaṇe dhanyās tāruṇya-phala-bhājaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- यदि भवति देव-योगात् पुमान् विरूपो ऽपि बन्धको रहसि । न तु कृच्छ्राद् अपि भद्रं निज-कान्तं सा भजत्य् एव

anyac ca- yadi bhavati deva-yogāt pumān virūpo 'pi bandhako rahasi | na tu kṛcchrād api bhadraṃ nija-kāntaṃ sā bhajaty eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साब्रवीत्-यद्य् एवं तर्हि कथय कथं दृढ-बन्धन-बद्धा सती तत्र गच्छामि । सन्निहितश् चायं पापात्मा मत्-पतिः । नापित्य् आह-सखि, मद-विह्वलो ऽयं सूर्य-कर-स्पृष्टः प्रबोधं यास्यति । तद् अहं त्वम् उन्मोचयामि । माम् आत्म-स्थाने बद्ध्वा द्रुततरं देव-दत्तं सम्भाव्यागच्छ । साब्रवीत्-एवम् अस्तु इति । तद् अनु सा नापिती तां स्व-सखीं बन्धनाद् विमोच्य तस्याः स्थाने यथा-पूर्वम् आत्मानं बद्ध्वा तां देवदत्त-सकाशे सङ्केत-स्थानं प्रेषितवती । तथानुष्ठिते कौलिकः कस्मिंश्चित् क्षणे समुत्थाय किंचिद् गत-कोपो विमदस् ताम् आह-हे परुष-वादिनि ! यद् अद्य-प्रभृति गृहान् निष्क्रमणं न करोषि, न च परुषं वदसि, ततस् त्वाम् उन्मोचयामि । नापित्य् अपि स्वर-भेद-भयाद् यावन् न किंचिद् ऊचे, तावत् सो ऽपि भूयो भूयस् तां तद् एवाह । अथ सा यावत् प्रत्युत्तरं किम् अपि न ददौ, तावत् स प्रकुपितस् तीक्ष्ण-शस्त्रम् आदाय नासिकाम् अच्छिनत् । आह च-रे पुंश्चलि ! तिष्ठेदानीम् । त्वां भूयस् तोषयिष्यामि । इति जल्पन् पुनर् अपि निद्रा-वशम् अगात् । देवशर्मापि वित्त-नाशात् क्षुत्क्षाम-कण्ठो नष्ट-निद्रस् तत् सर्वं स्त्री-चरित्रम् अपश्यत् । सापि कौलिक-भार्या यथेच्छया देवदत्तेन सह सुरत-सुखम् अनुभूय कस्मिंश्चित् क्षणे स्व-गृहम् आगतय तां नापितीम् इदम् आह-अयि ! शिवं भवत्याः । नायं पापात्मा मम गताया उत्थितः । नापित्य् आह-शिवं नासिकया विना शेषस्य शरीरस्य । तद् द्रुतं तां मोचय बन्धनाद् यावन् नायं मां पश्यति, येन स्व-गृहं गच्छामि । तथानुष्ठिते भूयो ऽपि कौलिक उत्थाय ताम् आह-पुंश्चलि ! किम् अद्यापि न वदसि ? किं भूयो ऽप्य् अतो दुष्टतरं निग्रहं कर्ण-च्छेदेन करोमि ? अथ सा स-कोपं साधिक्षेपम् इदम् आह-धिङ् महा-मूढ ! को मां महा-सतीं धर्षयितुं व्यङ्गयितुं वा समर्थः ? तच् छृण्वन्तु सर्वेऽपि लोक-पालाः । आदित्य-चन्द्र-हरि-शंकर-वासवाद्याः शक्ता न जेतुम् अतिदुःख-कराणि यानि । तानीन्द्रियाणि बलवन्ति सुदुर्जयानि ये निर्जयन्ति भुवने बलिनस् त एके

sābravīt-yady evaṃ tarhi kathaya kathaṃ dṛḍha-bandhana-baddhā satī tatra gacchāmi | sannihitaś cāyaṃ pāpātmā mat-patiḥ | nāpity āha-sakhi, mada-vihvalo 'yaṃ sūrya-kara-spṛṣṭaḥ prabodhaṃ yāsyati | tad ahaṃ tvam unmocayāmi | mām ātma-sthāne baddhvā drutataraṃ deva-dattaṃ sambhāvyāgaccha | sābravīt-evam astu iti | tad anu sā nāpitī tāṃ sva-sakhīṃ bandhanād vimocya tasyāḥ sthāne yathā-pūrvam ātmānaṃ baddhvā tāṃ devadatta-sakāśe saṅketa-sthānaṃ preṣitavatī | tathānuṣṭhite kaulikaḥ kasmiṃścit kṣaṇe samutthāya kiṃcid gata-kopo vimadas tām āha-he paruṣa-vādini ! yad adya-prabhṛti gṛhān niṣkramaṇaṃ na karoṣi, na ca paruṣaṃ vadasi, tatas tvām unmocayāmi | nāpity api svara-bheda-bhayād yāvan na kiṃcid ūce, tāvat so 'pi bhūyo bhūyas tāṃ tad evāha | atha sā yāvat pratyuttaraṃ kim api na dadau, tāvat sa prakupitas tīkṣṇa-śastram ādāya nāsikām acchinat | āha ca-re puṃścali ! tiṣṭhedānīm | tvāṃ bhūyas toṣayiṣyāmi | iti jalpan punar api nidrā-vaśam agāt | devaśarmāpi vitta-nāśāt kṣutkṣāma-kaṇṭho naṣṭa-nidras tat sarvaṃ strī-caritram apaśyat | sāpi kaulika-bhāryā yathecchayā devadattena saha surata-sukham anubhūya kasmiṃścit kṣaṇe sva-gṛham āgataya tāṃ nāpitīm idam āha-ayi ! śivaṃ bhavatyāḥ | nāyaṃ pāpātmā mama gatāyā utthitaḥ | nāpity āha-śivaṃ nāsikayā vinā śeṣasya śarīrasya | tad drutaṃ tāṃ mocaya bandhanād yāvan nāyaṃ māṃ paśyati, yena sva-gṛhaṃ gacchāmi | tathānuṣṭhite bhūyo 'pi kaulika utthāya tām āha-puṃścali ! kim adyāpi na vadasi ? kiṃ bhūyo 'py ato duṣṭataraṃ nigrahaṃ karṇa-cchedena karomi ? atha sā sa-kopaṃ sādhikṣepam idam āha-dhiṅ mahā-mūḍha ! ko māṃ mahā-satīṃ dharṣayituṃ vyaṅgayituṃ vā samarthaḥ ? tac chṛṇvantu sarve'pi loka-pālāḥ | āditya-candra-hari-śaṃkara-vāsavādyāḥ śaktā na jetum atiduḥkha-karāṇi yāni | tānīndriyāṇi balavanti sudurjayāni ye nirjayanti bhuvane balinas ta eke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यदि मम सतीत्वम् अस्ति, मनसापि पर-पुरुषो नाभिलषितः, ततो देवा भूयो ऽपि मे नासिकां तादृग्-रूपाक्षतां कुर्वन्तु । अथवा यदि मम चित्ते पर-पुरुषस्य भ्रान्तिर् अपि भवति, मां भस्मसान् नयन्तु । एवम् उक्त्वा भूयो ऽपि तम् आह-भो दुरात्मन् ! पश्य मे सतीत्व-प्रभावेण तादृश्य् एव नासिका संवृत्ता । अथासाव् उल्मुकम् आदाय यावत् पश्यति, तावत् तद्-रूपां नासिकां च भूतले रक्त-प्रवाहं च महान्तम् अपश्यत् । अथ स विस्मित-मनास् तां बन्धनाद् विमुच्य शय्यायाम् आरोप्य च चाटु-शतैः पर्यतोषयत् । देवशर्मापि तं सर्व-वृत्तान्तम् आलोक्य विस्मित-मना इदम् आह- शम्बरस्य च या माया या माया नमुचेर् अपि । बलेः कुम्भीनसश् चैव सर्वास् ता योषितो विदुः

tad yadi mama satītvam asti, manasāpi para-puruṣo nābhilaṣitaḥ, tato devā bhūyo 'pi me nāsikāṃ tādṛg-rūpākṣatāṃ kurvantu | athavā yadi mama citte para-puruṣasya bhrāntir api bhavati, māṃ bhasmasān nayantu | evam uktvā bhūyo 'pi tam āha-bho durātman ! paśya me satītva-prabhāveṇa tādṛśy eva nāsikā saṃvṛttā | athāsāv ulmukam ādāya yāvat paśyati, tāvat tad-rūpāṃ nāsikāṃ ca bhūtale rakta-pravāhaṃ ca mahāntam apaśyat | atha sa vismita-manās tāṃ bandhanād vimucya śayyāyām āropya ca cāṭu-śataiḥ paryatoṣayat | devaśarmāpi taṃ sarva-vṛttāntam ālokya vismita-manā idam āha- śambarasya ca yā māyā yā māyā namucer api | baleḥ kumbhīnasaś caiva sarvās tā yoṣito viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हसन्तं प्रहसन्त्य् एता रुदन्तं प्ररुदन्त्य् अपि । अप्रियं प्रिय-वाक्यैश् च गृह्णन्ति काल-योगतः

hasantaṃ prahasanty etā rudantaṃ prarudanty api | apriyaṃ priya-vākyaiś ca gṛhṇanti kāla-yogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उशना वेद यच् छास्त्रं यच् च वेद बृहस्पतिः । स्त्री-बुद्ध्या न विशिष्येते ताः स्म रक्ष्याः कथं नरैः

uśanā veda yac chāstraṃ yac ca veda bṛhaspatiḥ | strī-buddhyā na viśiṣyete tāḥ sma rakṣyāḥ kathaṃ naraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनृतं सत्यम् इत्य् आहुः सत्यं चापि तथानृतम् । इति यास् ताः कथं वीर संरक्ष्याः पुरुषैर् इह

anṛtaṃ satyam ity āhuḥ satyaṃ cāpi tathānṛtam | iti yās tāḥ kathaṃ vīra saṃrakṣyāḥ puruṣair iha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत्राप्य् उक्तम्- नातिप्रसङ्गः प्रमदासु कार्यो नेच्छेद् बलं स्त्रीषु विवर्धमानम् । अतिप्रसक्तैः पुरुषैर् यतस् ताः क्रीडन्ति काकैर् इव लून-पक्षैः

anyatrāpy uktam- nātiprasaṅgaḥ pramadāsu kāryo necched balaṃ strīṣu vivardhamānam | atiprasaktaiḥ puruṣair yatas tāḥ krīḍanti kākair iva lūna-pakṣaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुमुखेन वदन्ति वगुना प्रहरन्त्य् एव शितेन चेतसा । मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हालाहलं महद्-विषम्

sumukhena vadanti vagunā praharanty eva śitena cetasā | madhu tiṣṭhati vāci yoṣitāṃ hṛdaye hālāhalaṃ mahad-viṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव निपीयतेऽधरो हृदयं मुष्टिभिर् एव ताड्यते । पुरुषैः सुख-लेश-वञ्चितैर् मधु-लुब्धैः कमलं यथालिभिः

ata eva nipīyate'dharo hṛdayaṃ muṣṭibhir eva tāḍyate | puruṣaiḥ sukha-leśa-vañcitair madhu-lubdhaiḥ kamalaṃ yathālibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च- आवर्तः संशयानाम् अविनय-भवनं पत्तनं साहसानां दोषाणां संनिधानं कपट-शत-मयं क्षेत्रम् अप्रत्ययानाम् । स्वर्ग-द्वारस्य विघ्नं नरक-पुर-मुखं सर्व-माया-करण्डं स्त्री-यन्त्रं केन सृष्टं विषम् अमृत-मयं प्राणि-लोकस्य पाशः

api ca- āvartaḥ saṃśayānām avinaya-bhavanaṃ pattanaṃ sāhasānāṃ doṣāṇāṃ saṃnidhānaṃ kapaṭa-śata-mayaṃ kṣetram apratyayānām | svarga-dvārasya vighnaṃ naraka-pura-mukhaṃ sarva-māyā-karaṇḍaṃ strī-yantraṃ kena sṛṣṭaṃ viṣam amṛta-mayaṃ prāṇi-lokasya pāśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्कश्यं स्तनयोर् दृशोस् तरलतालीकं मुखे श्लाघ्यते कौटिल्यं कच-संचये च वचने मान्द्यं त्रिके स्थूलता । भीरुत्वं हृदये सदैव कथितं माया-प्रयोगः प्रिये यासां दोष-गणो गुणो मृग-दृशां ताः स्युर् नराणां प्रियाः

kārkaśyaṃ stanayor dṛśos taralatālīkaṃ mukhe ślāghyate kauṭilyaṃ kaca-saṃcaye ca vacane māndyaṃ trike sthūlatā | bhīrutvaṃ hṛdaye sadaiva kathitaṃ māyā-prayogaḥ priye yāsāṃ doṣa-gaṇo guṇo mṛga-dṛśāṃ tāḥ syur narāṇāṃ priyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एता हसन्ति च रुदन्ति च कार्य-हेतोर् विश्वासयन्ति च परं न च विश्वसन्ति । तस्मान् नरेण कुल-शील-समन्वितेन नार्यः श्मशान-घटिका इव वर्जनीयाः

etā hasanti ca rudanti ca kārya-hetor viśvāsayanti ca paraṃ na ca viśvasanti | tasmān nareṇa kula-śīla-samanvitena nāryaḥ śmaśāna-ghaṭikā iva varjanīyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान् नरेण कुलशीलवता सदैव नार्यः श्मशान-वटिका इव वर्जनीयाः । व्यकीर्ण-केसर-कराल-मुखा मृगेन्द्रा नागाश् च भूरि-मद-राज-विराजमानाः

tasmān nareṇa kulaśīlavatā sadaiva nāryaḥ śmaśāna-vaṭikā iva varjanīyāḥ | vyakīrṇa-kesara-karāla-mukhā mṛgendrā nāgāś ca bhūri-mada-rāja-virājamānāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्वन्ति तावत् प्रथमं प्रियाणि यावन् न जानन्ति नरं प्रसक्तम् । ज्ञात्वा च तं मन्मथ-पाश-बद्धं ग्रस्तामिषं मीनम् इवोद्धरन्ति

kurvanti tāvat prathamaṃ priyāṇi yāvan na jānanti naraṃ prasaktam | jñātvā ca taṃ manmatha-pāśa-baddhaṃ grastāmiṣaṃ mīnam ivoddharanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्र-वीचीव चल-स्वभावाः सन्ध्याभ्र-रेखेव मुहूर्त-रागाः । स्त्रियः कृतार्थाः पुरुषं निरर्थं निष्पीडोतालक्तकवत् त्यजन्ति

samudra-vīcīva cala-svabhāvāḥ sandhyābhra-rekheva muhūrta-rāgāḥ | striyaḥ kṛtārthāḥ puruṣaṃ nirarthaṃ niṣpīḍotālaktakavat tyajanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनृतं साहसं माया मूर्खत्वम् अतिलुब्धता । अशौचं निर्दयत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः

anṛtaṃ sāhasaṃ māyā mūrkhatvam atilubdhatā | aśaucaṃ nirdayatvaṃ ca strīṇāṃ doṣāḥ svabhāvajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्मोहयन्तिमदयन्ति विडम्बयन्ति निर्भर्स्तयन्ति रमयन्ति विषादयन्ति । एताः प्रविश्य सरलं हृदयं नराणां किं वा न वाम-नयना न समाचरन्ति

sammohayantimadayanti viḍambayanti nirbharstayanti ramayanti viṣādayanti | etāḥ praviśya saralaṃ hṛdayaṃ narāṇāṃ kiṃ vā na vāma-nayanā na samācaranti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्-विष-मया ह्य् एता बहिश् चैव मनोरमाः । गुञ्जा-फल-समाकारा योषितः केन निर्मिताः

antar-viṣa-mayā hy etā bahiś caiva manoramāḥ | guñjā-phala-samākārā yoṣitaḥ kena nirmitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं चिन्तयतस् तस्य परिव्राजकस्य सा निशा महता कृच्छ्रेणातिचक्राम । सा च दूतिका छिन्न-नासिका स्व-गृहं गत्वा चिन्तयामास-किम् इदानीं कर्तव्यम् ? कथम् एतन् महच्-छिद्रं स्थगयितव्यम् ? अथ तस्या एवं विचिन्तयन्त्या भर्ता कार्य-वशाद् राज-कुले पर्युषितः प्रत्यूषे च स्व-गृहम् अभ्युपेत्य द्वार-देश-स्थो विविध-पौर-कृत्योत्सुकतया ताम् आह-भद्रे शीघ्रम् आनीयतां क्षुर-भाण्डं येन क्षौर-कर्म-करणाय गच्छामि । सापि छिन्ननासिका गृह-मध्य-स्थितैव कार्य-करणापेक्षया क्षुर-भाण्डात् क्षुरम् एकं समाकृष्य तस्याभिमुखं प्रेषयामास । नापितो ऽप्य् उत्सुकतया तम् एकं क्षुरम् अवलोक्य कोपाविष्टः सन् तद्-अभिमुखम् एव तं क्षुरं प्राहिणोत् । एतस्मिन्न् अन्तरे सा दुष्टोर्ध्व-बाहू विधाय फुतकर्तु-मना गृहान् निश्चक्राम । अहो पश्यत पापेनानेन मम सद्-आचार-वर्तिन्याः नासिका-च्छेदो विहितः । तत्-परित्रायतां परित्रायताम् । अत्रान्तरे राज-पुरुषाः समभ्येत्य तं नापितं लगुड-प्रहारैर् जर्जरीकृत्य दृढ-बन्धनैर् बद्ध्वा तया छिन्ननासिकया सह धर्माधिकरण-स्थानं नीत्वा सभ्यान् ऊचुः-शृण्वन्तु भवन्तः सभासदः । अनेन नापितेनापराधं विना स्त्री-रत्नम् एतद् व्यङ्गितम् । तद् अस्य यद् युज्यते तत् क्रियताम् । इत्य् अभिहिते सभ्या ऊचुः-रे नापित ! किम्-अर्थं त्वया भार्या व्यङ्गिता । किम् अनया पर-पुरुषो ऽभिलषितः । उन्त स्वित् प्राण-द्रोहः कृतः, किं वा चौर्य-कर्माचरितम् । तत् कथ्यताम् अस्या अपराधः ? नापितो ऽपि प्रहार-पीडित-तनुर् वक्तुं न शशाक । अथ तं तूष्णींभूतं दृष्ट्वा पुनर् ऊचुः-अहो, सत्यम् एतद् राज-पुरुषाणां वचः । पापात्मायम् । अनेनेयं निर्दोषा वराकी दूषिता । उक्तं च- भिन्न-स्वर-मुख-वर्णः शङ्कित-दृष्टिः समुत्पतित-तेजाः । भवति हि पापं कृत्वा स्व-कर्म-सन्त्रासितः पुरुषः

evaṃ cintayatas tasya parivrājakasya sā niśā mahatā kṛcchreṇāticakrāma | sā ca dūtikā chinna-nāsikā sva-gṛhaṃ gatvā cintayāmāsa-kim idānīṃ kartavyam ? katham etan mahac-chidraṃ sthagayitavyam ? atha tasyā evaṃ vicintayantyā bhartā kārya-vaśād rāja-kule paryuṣitaḥ pratyūṣe ca sva-gṛham abhyupetya dvāra-deśa-stho vividha-paura-kṛtyotsukatayā tām āha-bhadre śīghram ānīyatāṃ kṣura-bhāṇḍaṃ yena kṣaura-karma-karaṇāya gacchāmi | sāpi chinnanāsikā gṛha-madhya-sthitaiva kārya-karaṇāpekṣayā kṣura-bhāṇḍāt kṣuram ekaṃ samākṛṣya tasyābhimukhaṃ preṣayāmāsa | nāpito 'py utsukatayā tam ekaṃ kṣuram avalokya kopāviṣṭaḥ san tad-abhimukham eva taṃ kṣuraṃ prāhiṇot | etasminn antare sā duṣṭordhva-bāhū vidhāya phutakartu-manā gṛhān niścakrāma | aho paśyata pāpenānena mama sad-ācāra-vartinyāḥ nāsikā-cchedo vihitaḥ | tat-paritrāyatāṃ paritrāyatām | atrāntare rāja-puruṣāḥ samabhyetya taṃ nāpitaṃ laguḍa-prahārair jarjarīkṛtya dṛḍha-bandhanair baddhvā tayā chinnanāsikayā saha dharmādhikaraṇa-sthānaṃ nītvā sabhyān ūcuḥ-śṛṇvantu bhavantaḥ sabhāsadaḥ | anena nāpitenāparādhaṃ vinā strī-ratnam etad vyaṅgitam | tad asya yad yujyate tat kriyatām | ity abhihite sabhyā ūcuḥ-re nāpita ! kim-arthaṃ tvayā bhāryā vyaṅgitā | kim anayā para-puruṣo 'bhilaṣitaḥ | unta svit prāṇa-drohaḥ kṛtaḥ, kiṃ vā caurya-karmācaritam | tat kathyatām asyā aparādhaḥ ? nāpito 'pi prahāra-pīḍita-tanur vaktuṃ na śaśāka | atha taṃ tūṣṇīṃbhūtaṃ dṛṣṭvā punar ūcuḥ-aho, satyam etad rāja-puruṣāṇāṃ vacaḥ | pāpātmāyam | aneneyaṃ nirdoṣā varākī dūṣitā | uktaṃ ca- bhinna-svara-mukha-varṇaḥ śaṅkita-dṛṣṭiḥ samutpatita-tejāḥ | bhavati hi pāpaṃ kṛtvā sva-karma-santrāsitaḥ puruṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- आयाति स्खलितैः पादैर् मुख-वैवर्ण्य-संयुतः । ललाट-स्वेद-भाग् भूरि-गद्गदं भाषते वचः

tathā ca- āyāti skhalitaiḥ pādair mukha-vaivarṇya-saṃyutaḥ | lalāṭa-sveda-bhāg bhūri-gadgadaṃ bhāṣate vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधो-दृष्टिर् वदेत् कृत्वा पापं प्राप्तः सभां नरः । तस्माद् यत्नात् परिज्ञेयाश् चिह्नैर् एतैर् विचक्षणैः

adho-dṛṣṭir vadet kṛtvā pāpaṃ prāptaḥ sabhāṃ naraḥ | tasmād yatnāt parijñeyāś cihnair etair vicakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- प्रसन्न-वदनो दृष्टः स्पष्ट-वाक्यः सरोष-दृक् । सभायां वक्ति सामर्षं सावष्टम्भो नरः शुचिः

anyac ca- prasanna-vadano dṛṣṭaḥ spaṣṭa-vākyaḥ saroṣa-dṛk | sabhāyāṃ vakti sāmarṣaṃ sāvaṣṭambho naraḥ śuciḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एष दुष्ट-चरित्र-लक्षणो दृश्यते । स्त्री-धर्सणाद् वध्य इति । तच् छूलीयाम् आरोप्यताम् इति । अथ वध्य-स्थाने नीयमानं तम् अवलोक्य देव-शर्मा तान् धर्माधिकृतान् गत्वा प्रोवाच-भो भोः, अन्यान्येनैष वराको वध्यते नापितः । साधु-समाचार एषः । तच् छ्रूयतां मे वाक्यम्-जम्बूको हुडु-युद्धेन इति । अथ ते सभ्या ऊचुः-भो भगवन् ! कथम् एतत् ? ततो देवशर्मा तेषां त्रयाणाम् अपि वृत्तान्तं विस्तरेणाकथयत् । तद् आकर्ण्य सुविस्मित-मनसस् ते नापितं विमोच्य मिथः प्रोचुः-अहो ! अवध्या ब्राह्मणा गावो स्त्रियो बालाश् च ज्ञातयः । येषां चान्नानि भुञ्जीत ये च स्युः शरणागताः

tad eṣa duṣṭa-caritra-lakṣaṇo dṛśyate | strī-dharsaṇād vadhya iti | tac chūlīyām āropyatām iti | atha vadhya-sthāne nīyamānaṃ tam avalokya deva-śarmā tān dharmādhikṛtān gatvā provāca-bho bhoḥ, anyānyenaiṣa varāko vadhyate nāpitaḥ | sādhu-samācāra eṣaḥ | tac chrūyatāṃ me vākyam-jambūko huḍu-yuddhena iti | atha te sabhyā ūcuḥ-bho bhagavan ! katham etat ? tato devaśarmā teṣāṃ trayāṇām api vṛttāntaṃ vistareṇākathayat | tad ākarṇya suvismita-manasas te nāpitaṃ vimocya mithaḥ procuḥ-aho ! avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāś ca jñātayaḥ | yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अस्या नासिका-च्छेदः स्व-कर्मणा हि संवृत्तः । ततो राज-निग्रहस् तु कर्ण-च्छेदः कार्यः । तथानुष्ठिते देवशर्मापि वित्त-नाश-समुद्भूत-शोक-रहितः पुनर् अपि स्वकीयं मठायतनं जगाम । अतो ऽहं ब्रवीमि-जम्बूको हुडु-युद्धेन (१।१७४) इति । करटक आह-एवं-विधे व्यतिकरे किं कर्तव्यम् आवयोः ? दमनको ऽब्रवीत्-एवं-विधेऽपि समये मम बुद्धि-स्फुरणं भविष्यति, येन सञ्जीवकं प्रभोर् विश्लेषयिष्यामि । उक्तं च, यतः- एकं हन्यान् न वा हन्याद् इषुः क्षिप्तो धनुष्मता । प्राज्ञेन तु मतिः क्षिप्ता हन्याद् गर्भ-गतान् अपि

tad asyā nāsikā-cchedaḥ sva-karmaṇā hi saṃvṛttaḥ | tato rāja-nigrahas tu karṇa-cchedaḥ kāryaḥ | tathānuṣṭhite devaśarmāpi vitta-nāśa-samudbhūta-śoka-rahitaḥ punar api svakīyaṃ maṭhāyatanaṃ jagāma | ato 'haṃ bravīmi-jambūko huḍu-yuddhena (1.174) iti | karaṭaka āha-evaṃ-vidhe vyatikare kiṃ kartavyam āvayoḥ ? damanako 'bravīt-evaṃ-vidhe'pi samaye mama buddhi-sphuraṇaṃ bhaviṣyati, yena sañjīvakaṃ prabhor viśleṣayiṣyāmi | uktaṃ ca, yataḥ- ekaṃ hanyān na vā hanyād iṣuḥ kṣipto dhanuṣmatā | prājñena tu matiḥ kṣiptā hanyād garbha-gatān api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अहं माया-प्रपञ्चेन गुप्तम् आश्रित्य तं स्फोटयिष्यामि । करटक आह-भद्र, यदि कथम् अपि तव माया-प्रवेशं पिङ्गलको ज्ञास्यति, सञ्जीवको वा तदा नूनं विघात एव । सो ऽब्रवीत्-तात, मैवं वद । गूढ-बुद्धिभिर् आपत्-काले विधुरेऽपि दैवे बुद्धिः प्रयोक्तव्या । नोद्यमस् त्याज्यः । कदाचिद् घुणाक्षर-न्यायेन बुद्धेः साम्राज्यं भवति । उक्तं च- त्याज्यं न धैर्यं विधुरेऽपि दैवे धैर्यात् कदाचित् स्थित्म् आप्नुयात् सः । याते समुद्रेऽपि हि पोत-भङ्गे सांयात्रिको वाञ्छति कर्म एव

tad ahaṃ māyā-prapañcena guptam āśritya taṃ sphoṭayiṣyāmi | karaṭaka āha-bhadra, yadi katham api tava māyā-praveśaṃ piṅgalako jñāsyati, sañjīvako vā tadā nūnaṃ vighāta eva | so 'bravīt-tāta, maivaṃ vada | gūḍha-buddhibhir āpat-kāle vidhure'pi daive buddhiḥ prayoktavyā | nodyamas tyājyaḥ | kadācid ghuṇākṣara-nyāyena buddheḥ sāmrājyaṃ bhavati | uktaṃ ca- tyājyaṃ na dhairyaṃ vidhure'pi daive dhairyāt kadācit sthitm āpnuyāt saḥ | yāte samudre'pi hi pota-bhaṅge sāṃyātriko vāñchati karma eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- उद्योगिनं सततम् अत्र समेति लक्ष्मीर् दैवं हि दैवम् इति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्म-शक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति को ऽत्र दोषः

tathā ca- udyoginaṃ satatam atra sameti lakṣmīr daivaṃ hi daivam iti kāpuruṣā vadanti | daivaṃ nihatya kuru pauruṣam ātma-śaktyā yatne kṛte yadi na sidhyati ko 'tra doṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं ज्ञात्वा सुगूढ-बुद्धि-प्रभावेण यथा तौ द्वाव् अपि न ज्ञास्यतः, तथा मिथो वियोजयिष्यामि । उक्तं च- सुप्रयुक्तस्य दम्भस्य ब्रह्माप्य् अन्तं न गच्छति । कौलिको विष्णु-रूपेण राज-कन्यां निषेवते

tad evaṃ jñātvā sugūḍha-buddhi-prabhāveṇa yathā tau dvāv api na jñāsyataḥ, tathā mitho viyojayiṣyāmi | uktaṃ ca- suprayuktasya dambhasya brahmāpy antaṃ na gacchati | kauliko viṣṇu-rūpeṇa rāja-kanyāṃ niṣevate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटक आह-कथम् एतत् ? सो ऽब्रवीत्- कथा ५ कौलिक-रथकार-कथा कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने कौलिक-रथकारौ मित्रे प्रतिवसतः स्म । तत्र च बाल्यात्-प्रभृति सहचारिणौ परस्परम् अतीव स्नेह-परौ सदैक-स्थान-विहारिणौ कालं नयतः । अथ कदाचित् तत्राधिष्ठाने कस्मिंश्चिद् देवायतने यात्रा-महोत्सवः संवृत्तः । तत्र च नट-नर्तक-चारण-सङ्कुले नाना-देशागत-जनावृते तौ सहचरौ भ्रमन्तौ काञ्चिद् राज-कन्यां करेणुकारूढां सर्व-लक्षण-सनाथां कञ्चुकि-वर्ष-धर-परिवारितां देवता-दर्शनार्थं समायातां दृष्टवन्तौ । अथासौ कौलिकस् तां दृष्ट्वा विषार्दित इव दुष्ट-ग्रह-गृहीत इइव काम-शरैर् हन्यमानः सहसा भूतले निपपात । अथ तं तद्-अवस्थम् अवलोक्य रथकारस् तद्-दुःख-दुःखित आप्त-पुरुषैस् तं समुत्क्षिप्य स्व-गृहम् आनाययत् । तत्र च विविधैः शीतोपचारैश् चिकित्सकोपदिष्टैर् मन्त्र-वादिभिर् उपचर्यमाणैश् चिरात् कथंचित् स-चेतनो बभूव । ततो रथकारेण पृष्टः-भो मित्र ! किम् एवं त्वम् अकस्माद् विचेतनः सञ्जातः ? तत् कथ्यताम् आत्म-स्वरूपम् ? स आह-वयस्य ! यद्य् एवं तच् छृणु मे रहस्यं येन सर्वाम् आत्म-वेदनां ते वदामि । यदि त्वं मां सुहृदं मन्यसे ततः काष्ठ-प्रदानेन प्रसादः क्रियताम् । क्षम्यतां यद् वा किञ्चित् प्रणय्>अतिरेकाद् अयुक्तं तव मयानुष्ठितम् । सो ऽपि तद् आकर्ण्य बाष्प-पिहित-नयनः स-गद्गदम् उवाच-वयस्य, यत् किञ्चिद् दुःख-कारणं तद् वद येन प्रतीकारः क्रियते, यदि शक्यते कर्तुम् । उक्तं च- औषधार्थ-सुमन्त्राणां बुद्धेश् चैव महात्मनाम् । असाध्यं नास्ति लोकेऽत्र यद् ब्रह्माण्डस्य मध्यगम्

karaṭaka āha-katham etat ? so 'bravīt- kathā 5 kaulika-rathakāra-kathā kasmiṃścid adhiṣṭhāne kaulika-rathakārau mitre prativasataḥ sma | tatra ca bālyāt-prabhṛti sahacāriṇau parasparam atīva sneha-parau sadaika-sthāna-vihāriṇau kālaṃ nayataḥ | atha kadācit tatrādhiṣṭhāne kasmiṃścid devāyatane yātrā-mahotsavaḥ saṃvṛttaḥ | tatra ca naṭa-nartaka-cāraṇa-saṅkule nānā-deśāgata-janāvṛte tau sahacarau bhramantau kāñcid rāja-kanyāṃ kareṇukārūḍhāṃ sarva-lakṣaṇa-sanāthāṃ kañcuki-varṣa-dhara-parivāritāṃ devatā-darśanārthaṃ samāyātāṃ dṛṣṭavantau | athāsau kaulikas tāṃ dṛṣṭvā viṣārdita iva duṣṭa-graha-gṛhīta iiva kāma-śarair hanyamānaḥ sahasā bhūtale nipapāta | atha taṃ tad-avastham avalokya rathakāras tad-duḥkha-duḥkhita āpta-puruṣais taṃ samutkṣipya sva-gṛham ānāyayat | tatra ca vividhaiḥ śītopacāraiś cikitsakopadiṣṭair mantra-vādibhir upacaryamāṇaiś cirāt kathaṃcit sa-cetano babhūva | tato rathakāreṇa pṛṣṭaḥ-bho mitra ! kim evaṃ tvam akasmād vicetanaḥ sañjātaḥ ? tat kathyatām ātma-svarūpam ? sa āha-vayasya ! yady evaṃ tac chṛṇu me rahasyaṃ yena sarvām ātma-vedanāṃ te vadāmi | yadi tvaṃ māṃ suhṛdaṃ manyase tataḥ kāṣṭha-pradānena prasādaḥ kriyatām | kṣamyatāṃ yad vā kiñcit praṇay>atirekād ayuktaṃ tava mayānuṣṭhitam | so 'pi tad ākarṇya bāṣpa-pihita-nayanaḥ sa-gadgadam uvāca-vayasya, yat kiñcid duḥkha-kāraṇaṃ tad vada yena pratīkāraḥ kriyate, yadi śakyate kartum | uktaṃ ca- auṣadhārtha-sumantrāṇāṃ buddheś caiva mahātmanām | asādhyaṃ nāsti loke'tra yad brahmāṇḍasya madhyagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एषां चतुर्णां यदि साध्यं भविष्यति तदाहं साधयिष्यामि । कौलिक आह-वयस्य, एतेषाम् अन्येषाम् अपि सहस्राणाम् उपायानाम् असाध्यं तन् मे दुःखम् । तस्मान् मम मरणे मा काल-क्षेपं कुरु । रथकार आह-भो मित्र ! यद्यप्य् असाध्यं तथापि निवेदय येनाहम् अपि तद् असाध्यं मत्वा त्वया समं वह्नौ प्रविशामि । न क्षणम् अपि त्वद्-वियोगं सहिष्ये । एष मे निश्चयः । कौलिक आह-वयस्य, यासौ राज-कन्या करेणुम् आरूढा तत्रोत्सवे दृष्टा, तस्या दर्शनानन्तरं मकर-ध्वजेन ममेयम् अवस्था विहिता । तन् न शक्नोमि तद्-वेदनां सोढुम् । तथा चोक्तम्- मत्तेभ-कुम्भ-परिणाहिनि कुङ्कुमार्द्रे तस्याः पयोधर-युगे रति-खेद-खिन्नः । वक्षो निधाय भुज-पञ्जर-मध्य-वर्ती स्वप्स्ये कदा क्षणम् अवाप्य तदीय-सङ्गम्

tad eṣāṃ caturṇāṃ yadi sādhyaṃ bhaviṣyati tadāhaṃ sādhayiṣyāmi | kaulika āha-vayasya, eteṣām anyeṣām api sahasrāṇām upāyānām asādhyaṃ tan me duḥkham | tasmān mama maraṇe mā kāla-kṣepaṃ kuru | rathakāra āha-bho mitra ! yadyapy asādhyaṃ tathāpi nivedaya yenāham api tad asādhyaṃ matvā tvayā samaṃ vahnau praviśāmi | na kṣaṇam api tvad-viyogaṃ sahiṣye | eṣa me niścayaḥ | kaulika āha-vayasya, yāsau rāja-kanyā kareṇum ārūḍhā tatrotsave dṛṣṭā, tasyā darśanānantaraṃ makara-dhvajena mameyam avasthā vihitā | tan na śaknomi tad-vedanāṃ soḍhum | tathā coktam- mattebha-kumbha-pariṇāhini kuṅkumārdre tasyāḥ payodhara-yuge rati-kheda-khinnaḥ | vakṣo nidhāya bhuja-pañjara-madhya-vartī svapsye kadā kṣaṇam avāpya tadīya-saṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- रागी बिम्बाधरो ऽसौ स्तन-कलश-युगं यौवनारूढ-गर्वं नीचा नाभिः प्रकृत्या कुटिलकम् अलकं स्वल्पकं चापि मध्यम् । कुर्वत्व् एतानि नाम प्रसभम् इह मनश् चिन्तितान्य् आशु खेदं यन् मां तस्याः कपोलौ दहत इति मुहुः स्वच्छकौ तन् न युक्तम्

tathā ca- rāgī bimbādharo 'sau stana-kalaśa-yugaṃ yauvanārūḍha-garvaṃ nīcā nābhiḥ prakṛtyā kuṭilakam alakaṃ svalpakaṃ cāpi madhyam | kurvatv etāni nāma prasabham iha manaś cintitāny āśu khedaṃ yan māṃ tasyāḥ kapolau dahata iti muhuḥ svacchakau tan na yuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथकारो ऽप्य् एवं स-कामं तद्-वचनम् आकर्ण्य स-स्मितम् इदम् आह-वयस्य ! यद्य् एवं तर्हि दिष्ट्या सिद्धं नः प्रयोजनम् । तद् अद्यैव तया सह समागमः क्रियताम् इति । कौलिक आह-वयस्य, यत्र कन्यान्तःपुरे वायुं मुक्त्वा नान्यस्य प्रवेशो ऽस्ति तत्र रक्षा-पुरुषाधिष्ठिते कथं मम तस्या सह समागमः ? तत् किं माम् असत्य-वचनेन विडम्बयसि ? रथकार आह-मित्र, पश्य मे बुद्धि-बलम् । एवम् अभिधाय तत्-क्षणात् कील-सञ्चारिणं वैनतेयं बाहु-युगलं वायुज-वृक्ष-दारुणा शङ्ख-चक्र-गदा-पद्मान्वितं स-किरीट-कौस्तुभम् अघटयन् । ततस् तस्मिन् कौलिकं समारोप्य विष्णु-चिह्नितं कृत्वा कील-सञ्चरण-विज्ञानं च दर्शयित्वा प्रोवाच-वयस्य, अनेन विष्णु-रूपेण गत्वा कन्यान्तःपुरे निशीथे तां राजकन्याम् एकाकिनीं सप्त-भूमिक-प्रासाद-प्रान्त-गतां मुग्ध-स्वभावां त्वां वासुदेवं मन्यमानां स्वकीय-मिथ्या-वक्रोक्तिभी रञ्जयित्वा वात्स्यायनोक्त-विधिना भज । कौलिको ऽपि तद् आकर्ण्य तथा-रूपस् तत्र गत्वा ताम् आह-राज-पुत्रि, सुप्ता किं वा जागर्षि ? अहं तव कृते समुद्रात् सानुरागो लक्ष्मीं विहायैवागतः । तत् क्रियतां मया सह समागमः इति । सापि गरुडारूढं चतुर्भुजं सायुधं कौस्तुभोपेतम् अवलोक्य स-विस्मया शयनाद् उत्थाय प्रोवाच-भगवन् ! अहं मानुषी कीटिकाशुचिः । भगवांस् त्रैलोक्य-पावनो वन्दनीयश् च । तत् कथम् एतद् युज्यते । कौलिक आह-सुभगे, सत्यम् अभिहितं भवत्या । परं किं तु राधा नाम मे भार्या गोप-कुल-प्रसूता प्रथम आसीत् । सा त्वम् अत्रावतीर्णा । तेनाहम् अत्रायातः । इत्य् उक्ता सा प्राह-भगवन्, यद्य् एवं तन् मे तातं प्रार्थय । सो ऽप्य् अविकल्पं मां तुभ्यं प्रयच्छति । कौलिक आह-सुभगे, नाहं दर्शन-पथं मानुषाणां गच्छामि । किं पुनर् आलाप-करणम् । त्वं गान्धर्वेण विव्हानेआत्मानं प्रयच्छ । नो चेच् छापं दत्त्वा सान्वयं ते पितरं भस्मसात् करिष्यामि इति । एवम् अभिधाय गरुडाद् अवतीर्य सव्ये पाणौ गृहीत्वा तां सभयां सलज्जां वेपमानां शय्यायाम् आनयत् । ततश् च रात्रि-शेषं यावद् वात्स्यायनोक्त-विधिना निषेव्य प्रत्यूषे स्व-गृहम् अलक्षितो जगाम । एवं तस्य तां नित्यं सेवमानस्य कालो याति । अथ कदाचित् कञ्चुकिनस् तस्या अधरोष्ठ-प्रवाल-खण्डनं दृष्ट्वा मिथः प्रोचुः-अहो ! पश्यतास्या राज-कन्यायाः पुरुषोपभुक्ताया इव शरीरावयवा विभाव्यन्ते । तत् कथम् अयं सुरक्षितेऽप्य् अस्मिन् गृह एवंविधो व्यवहारः । तद् राज्ञे निवेदयामः । एवं निश्चित्य सर्वे समेत्य राजानं प्रोचुः-देव ! वयं न विद्मः । परं सुरक्षितेऽपि कन्यान्तः-पुरे कश्चित् प्रविशति । तद् देवः प्रमाणम् इति । तच् छ्रुत्वा राजातीव व्याकुलित-चित्तो व्यचिन्तयत्- पुत्रीति जाता महतीह चिन्ता कस्मै प्रदेयेति महान् वितर्कः । दत्त्वा सुखं प्राप्स्यति वा न वेति कन्या-पितृत्वं खलु नाम कष्टम्

rathakāro 'py evaṃ sa-kāmaṃ tad-vacanam ākarṇya sa-smitam idam āha-vayasya ! yady evaṃ tarhi diṣṭyā siddhaṃ naḥ prayojanam | tad adyaiva tayā saha samāgamaḥ kriyatām iti | kaulika āha-vayasya, yatra kanyāntaḥpure vāyuṃ muktvā nānyasya praveśo 'sti tatra rakṣā-puruṣādhiṣṭhite kathaṃ mama tasyā saha samāgamaḥ ? tat kiṃ mām asatya-vacanena viḍambayasi ? rathakāra āha-mitra, paśya me buddhi-balam | evam abhidhāya tat-kṣaṇāt kīla-sañcāriṇaṃ vainateyaṃ bāhu-yugalaṃ vāyuja-vṛkṣa-dāruṇā śaṅkha-cakra-gadā-padmānvitaṃ sa-kirīṭa-kaustubham aghaṭayan | tatas tasmin kaulikaṃ samāropya viṣṇu-cihnitaṃ kṛtvā kīla-sañcaraṇa-vijñānaṃ ca darśayitvā provāca-vayasya, anena viṣṇu-rūpeṇa gatvā kanyāntaḥpure niśīthe tāṃ rājakanyām ekākinīṃ sapta-bhūmika-prāsāda-prānta-gatāṃ mugdha-svabhāvāṃ tvāṃ vāsudevaṃ manyamānāṃ svakīya-mithyā-vakroktibhī rañjayitvā vātsyāyanokta-vidhinā bhaja | kauliko 'pi tad ākarṇya tathā-rūpas tatra gatvā tām āha-rāja-putri, suptā kiṃ vā jāgarṣi ? ahaṃ tava kṛte samudrāt sānurāgo lakṣmīṃ vihāyaivāgataḥ | tat kriyatāṃ mayā saha samāgamaḥ iti | sāpi garuḍārūḍhaṃ caturbhujaṃ sāyudhaṃ kaustubhopetam avalokya sa-vismayā śayanād utthāya provāca-bhagavan ! ahaṃ mānuṣī kīṭikāśuciḥ | bhagavāṃs trailokya-pāvano vandanīyaś ca | tat katham etad yujyate | kaulika āha-subhage, satyam abhihitaṃ bhavatyā | paraṃ kiṃ tu rādhā nāma me bhāryā gopa-kula-prasūtā prathama āsīt | sā tvam atrāvatīrṇā | tenāham atrāyātaḥ | ity uktā sā prāha-bhagavan, yady evaṃ tan me tātaṃ prārthaya | so 'py avikalpaṃ māṃ tubhyaṃ prayacchati | kaulika āha-subhage, nāhaṃ darśana-pathaṃ mānuṣāṇāṃ gacchāmi | kiṃ punar ālāpa-karaṇam | tvaṃ gāndharveṇa vivhāneātmānaṃ prayaccha | no cec chāpaṃ dattvā sānvayaṃ te pitaraṃ bhasmasāt kariṣyāmi iti | evam abhidhāya garuḍād avatīrya savye pāṇau gṛhītvā tāṃ sabhayāṃ salajjāṃ vepamānāṃ śayyāyām ānayat | tataś ca rātri-śeṣaṃ yāvad vātsyāyanokta-vidhinā niṣevya pratyūṣe sva-gṛham alakṣito jagāma | evaṃ tasya tāṃ nityaṃ sevamānasya kālo yāti | atha kadācit kañcukinas tasyā adharoṣṭha-pravāla-khaṇḍanaṃ dṛṣṭvā mithaḥ procuḥ-aho ! paśyatāsyā rāja-kanyāyāḥ puruṣopabhuktāyā iva śarīrāvayavā vibhāvyante | tat katham ayaṃ surakṣite'py asmin gṛha evaṃvidho vyavahāraḥ | tad rājñe nivedayāmaḥ | evaṃ niścitya sarve sametya rājānaṃ procuḥ-deva ! vayaṃ na vidmaḥ | paraṃ surakṣite'pi kanyāntaḥ-pure kaścit praviśati | tad devaḥ pramāṇam iti | tac chrutvā rājātīva vyākulita-citto vyacintayat- putrīti jātā mahatīha cintā kasmai pradeyeti mahān vitarkaḥ | dattvā sukhaṃ prāpsyati vā na veti kanyā-pitṛtvaṃ khalu nāma kaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नद्यश् च नार्यश् च सदृक्-प्रभावास् तुल्यानि कूलानि कुलानि तासाम् । तोयैश् च दोषैश् च निपातयन्ति नद्यो हि कूलानि कुलानि नार्यः

nadyaś ca nāryaś ca sadṛk-prabhāvās tulyāni kūlāni kulāni tāsām | toyaiś ca doṣaiś ca nipātayanti nadyo hi kūlāni kulāni nāryaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जननी-मनो हरति जातवती परिवर्धते सह शुचा सुहृदाम् । पर-सात्कृतापि कुरुते मलिनं दुरित-क्रमा दुहितरो विपदः

jananī-mano harati jātavatī parivardhate saha śucā suhṛdām | para-sātkṛtāpi kurute malinaṃ durita-kramā duhitaro vipadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं बहु-विधं विचिन्त्य देवीं रहः-स्थां प्रोवाच-देवि, ज्ञायतां किम् एते कञ्चुकिनो वदन्ति ? तस्य कृतान्तः कुपितो येनैतद् एवं क्रियते । देव्य् अपि तद् आकर्ण्य व्याकुली-भूता सत्वरं कन्यान्तःपुरे गत्वा तां खण्डिताधरां नख-विलिखित-शरीरावयवां दुहितरम् अपश्यत् । आह च-आः पापे ! कुल-कलङ्क-कारिणि ! किम् एव शील-खण्डनं कृतम् । को ऽयं कृतान्तावलोकितस् त्वत्-सकाशम् अभ्येति । तत् कथ्यतां ममाग्रे सत्यम् । इति कोपाटोप-विसङ्कटं वदत्यां मातरि राज-पुत्री भय-लज्जानताननं प्रोवाच-अम्ब, साक्षान् नारायणः प्रत्यहं गरुडारूढो निशि समायाति । चेद् असत्यं मम वाक्यम्, तत् स्व-चक्षुषा विलोकयतु निगुढतरा निशीथे भगवन्तं रमा-कान्तम् । तच् छ्रुत्वा सापि प्रहसित-वदना पुलकाङ्कित-सर्वाङ्गी सत्वरं राजानम् ऊचे-देव, दिष्ट्या वर्धसे । नित्यम् एव निशीथे भगवान् नारायणः कन्यका-पार्श्वेऽभ्येति । तेन गान्धर्व-विवाहेन सा विवाहिता । तद् अद्य त्वया मया च रात्रौ वातायन-गताभ्यां निशीथे द्रष्टव्यः । यतो न स मानुषैः सहालापं करोति । तच् छ्रुत्वा हर्षितस्य राज्ञस् तद् दिनं वर्ष-शत-प्रायम् इव कथञ्चिज् जगाम । ततस् तु रात्रौ निभृतो भूत्वा राज्ञी-सहितो राजा वातायनस्-स्थो गगनासक्त-दृष्टिर् यावत् तिष्ठति, तावत् तस्मिन् समये गरुडारूढं तं शङ्क-चक्र-गदा-पद्म-हस्तं यथोक्त-चिह्नाङ्कितं व्योम्नो ऽवतरन्तं नारायणम् अपश्यत् । ततः सुधा-पूर-प्लावितम् इवात्मानं मन्यमानस् ताम् उवाच-प्रिये ! नास्त्य् अन्यो धन्यतरो लोके मत्तस् त्वत्तश् च । तत् प्रसूतिं नारायणो भजते । तत्-सिद्धाः सर्वेऽस्माकं मनोरथाः । अधुना जामातृ-प्रभावेण सकलाम् अपि वसुमतीं वश्यां करिष्यामि । एवं निश्चित्य सर्वैः सीमाधिपैः सह मर्यादा-व्यतिक्रमम् अकरोत् । ते च तं मर्यादा-व्यतिक्रमेण वर्तमानम् आलोक्य सर्वे समेत्य तेन सह विग्रहं चक्रुः । अत्रान्तरे स राजा देवी-मुखेन तां दुहितरम् उवाच-पुत्रि, त्वयि दुहितरि वर्तमानायां नारायणे भगवति जामातरि स्थिते तत् किम् एवं युज्यते यत् सर्वे पार्थिवा मया सह विग्रहं कुर्वन्ति । तत् सम्बोध्यो ऽद्य त्वया निज-भर्ता, यथा मम शत्रून् व्यापादयति । ततस् तया स कौलिको रात्रौ स-विनयम् अभिहितः-भगवन्, त्वयि जामातरि स्थिते मम तातो यच् छत्रुभिः परिभूयते तन् न युक्तम् । तत् प्रसादं कृत्वा सर्वांस् तान् शत्रून् व्यापादय । कौलिक आह-सुभगे ! कियन्-मात्रास् त्व् एते तव पितुः शत्रवः । तद्-विश्वस्ता भव । क्षणेनापि सुदर्शन-चक्रेण सर्वांस् तिलशः खण्डयिष्यामि । अथ गच्छता कालेन सर्व-देशं शत्रुभिर् उद्वास्य स राजा प्राकार-शेषः कृतः । तथापि वासुदेव-रूप-धरं कौलिकम् अजानन् राज नित्यम् एव विशेषतः कर्पूरागुरु-कस्तूरिकादि-परिमल-विशेषान् नाना-प्रकार-वस्त्र-पुष्प-भक्ष्य-पेयांश् च प्रेषयन् दुहितृ-मुखेन तम् ऊचे-भगवन्, प्रभाते नूनं स्थान-भङ्गो भविष्यति । यतो यवसेन्धन-क्षयः सञ्जातस् तथा सर्वो ऽपि जनः प्रहारैर् जर्जरित-देहः संवृत्तो योद्धुम् अक्षमः प्रचुरो मृतश् च । तद् एवं ज्ञात्वात्र काले यद् उचितं भवति तद् विधेयम् इति । तच् छ्रुत्वा कौलिको ऽप्य् अचिन्तयत्-स्थान-भङ्गे जाते ममानया सह वियोगो भविष्यति æ तस्माद् गरुडम् आरुह्य सायुधम् आत्मानम् आकाशे दर्शयामि । कदाचिन् मां वासुदेवं मन्यमानास् ते साशङ्का राज्ञो योद्धृभिर् हन्यते । उक्तं च- निर्विषेणापि सर्पेण कर्तव्या महती फणा । विषं भवतु वा माभूत् फणाटोपो भयङ्करः

evaṃ bahu-vidhaṃ vicintya devīṃ rahaḥ-sthāṃ provāca-devi, jñāyatāṃ kim ete kañcukino vadanti ? tasya kṛtāntaḥ kupito yenaitad evaṃ kriyate | devy api tad ākarṇya vyākulī-bhūtā satvaraṃ kanyāntaḥpure gatvā tāṃ khaṇḍitādharāṃ nakha-vilikhita-śarīrāvayavāṃ duhitaram apaśyat | āha ca-āḥ pāpe ! kula-kalaṅka-kāriṇi ! kim eva śīla-khaṇḍanaṃ kṛtam | ko 'yaṃ kṛtāntāvalokitas tvat-sakāśam abhyeti | tat kathyatāṃ mamāgre satyam | iti kopāṭopa-visaṅkaṭaṃ vadatyāṃ mātari rāja-putrī bhaya-lajjānatānanaṃ provāca-amba, sākṣān nārāyaṇaḥ pratyahaṃ garuḍārūḍho niśi samāyāti | ced asatyaṃ mama vākyam, tat sva-cakṣuṣā vilokayatu niguḍhatarā niśīthe bhagavantaṃ ramā-kāntam | tac chrutvā sāpi prahasita-vadanā pulakāṅkita-sarvāṅgī satvaraṃ rājānam ūce-deva, diṣṭyā vardhase | nityam eva niśīthe bhagavān nārāyaṇaḥ kanyakā-pārśve'bhyeti | tena gāndharva-vivāhena sā vivāhitā | tad adya tvayā mayā ca rātrau vātāyana-gatābhyāṃ niśīthe draṣṭavyaḥ | yato na sa mānuṣaiḥ sahālāpaṃ karoti | tac chrutvā harṣitasya rājñas tad dinaṃ varṣa-śata-prāyam iva kathañcij jagāma | tatas tu rātrau nibhṛto bhūtvā rājñī-sahito rājā vātāyanas-stho gaganāsakta-dṛṣṭir yāvat tiṣṭhati, tāvat tasmin samaye garuḍārūḍhaṃ taṃ śaṅka-cakra-gadā-padma-hastaṃ yathokta-cihnāṅkitaṃ vyomno 'vatarantaṃ nārāyaṇam apaśyat | tataḥ sudhā-pūra-plāvitam ivātmānaṃ manyamānas tām uvāca-priye ! nāsty anyo dhanyataro loke mattas tvattaś ca | tat prasūtiṃ nārāyaṇo bhajate | tat-siddhāḥ sarve'smākaṃ manorathāḥ | adhunā jāmātṛ-prabhāveṇa sakalām api vasumatīṃ vaśyāṃ kariṣyāmi | evaṃ niścitya sarvaiḥ sīmādhipaiḥ saha maryādā-vyatikramam akarot | te ca taṃ maryādā-vyatikrameṇa vartamānam ālokya sarve sametya tena saha vigrahaṃ cakruḥ | atrāntare sa rājā devī-mukhena tāṃ duhitaram uvāca-putri, tvayi duhitari vartamānāyāṃ nārāyaṇe bhagavati jāmātari sthite tat kim evaṃ yujyate yat sarve pārthivā mayā saha vigrahaṃ kurvanti | tat sambodhyo 'dya tvayā nija-bhartā, yathā mama śatrūn vyāpādayati | tatas tayā sa kauliko rātrau sa-vinayam abhihitaḥ-bhagavan, tvayi jāmātari sthite mama tāto yac chatrubhiḥ paribhūyate tan na yuktam | tat prasādaṃ kṛtvā sarvāṃs tān śatrūn vyāpādaya | kaulika āha-subhage ! kiyan-mātrās tv ete tava pituḥ śatravaḥ | tad-viśvastā bhava | kṣaṇenāpi sudarśana-cakreṇa sarvāṃs tilaśaḥ khaṇḍayiṣyāmi | atha gacchatā kālena sarva-deśaṃ śatrubhir udvāsya sa rājā prākāra-śeṣaḥ kṛtaḥ | tathāpi vāsudeva-rūpa-dharaṃ kaulikam ajānan rāja nityam eva viśeṣataḥ karpūrāguru-kastūrikādi-parimala-viśeṣān nānā-prakāra-vastra-puṣpa-bhakṣya-peyāṃś ca preṣayan duhitṛ-mukhena tam ūce-bhagavan, prabhāte nūnaṃ sthāna-bhaṅgo bhaviṣyati | yato yavasendhana-kṣayaḥ sañjātas tathā sarvo 'pi janaḥ prahārair jarjarita-dehaḥ saṃvṛtto yoddhum akṣamaḥ pracuro mṛtaś ca | tad evaṃ jñātvātra kāle yad ucitaṃ bhavati tad vidheyam iti | tac chrutvā kauliko 'py acintayat-sthāna-bhaṅge jāte mamānayā saha viyogo bhaviṣyati æ tasmād garuḍam āruhya sāyudham ātmānam ākāśe darśayāmi | kadācin māṃ vāsudevaṃ manyamānās te sāśaṅkā rājño yoddhṛbhir hanyate | uktaṃ ca- nirviṣeṇāpi sarpeṇa kartavyā mahatī phaṇā | viṣaṃ bhavatu vā mābhūt phaṇāṭopo bhayaṅkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदि मम स्थानार्थम् उद्यतस्य मृत्युर् भविष्यति तद् अपि सुन्दरतरम् । उक्तं च- गवाम् अर्थे ब्राह्मणार्थे स्वाम्य्-अर्थे स्वीकृतेऽथवा । स्थानार्थे यस् त्यजेत् प्राणांस् तस्य लोकाः सनातनाः

atha yadi mama sthānārtham udyatasya mṛtyur bhaviṣyati tad api sundarataram | uktaṃ ca- gavām arthe brāhmaṇārthe svāmy-arthe svīkṛte'thavā | sthānārthe yas tyajet prāṇāṃs tasya lokāḥ sanātanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रे मण्डल-संस्थे विगृह्यते राहुणा दिनाधीशः । शरणागतेन सार्धं विपद् अपि तेजस्विना श्लाघ्या

candre maṇḍala-saṃsthe vigṛhyate rāhuṇā dinādhīśaḥ | śaraṇāgatena sārdhaṃ vipad api tejasvinā ślāghyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं निश्चित्य प्रत्यूषे दन्त-धावनं कृत्वा तां प्रोवाच-सुभगे ! समस्तैः शत्रुभिर् हतैर् अन्नं पानं चास्वादयिष्यामि । किं बहुना, त्वयापि सह सङ्गमं ततः करिष्यामि । परं वाच्यस् त्वयात्म-पिता यत् प्रभाते प्रभूतेन सैन्येन सह नगरान् निष्क्रम्य योद्धव्यम् । अहं चाकाश-स्थित एव सर्वांस् तान् निस्तेजसः करिष्यामि । पश्चात् सुखेन भवता हन्तव्याः यदि पुनर् अहं तान् स्वयम् एव सूदयामि तत् तेषां पापात्मनां वैकुण्ठीया गतिः स्यात् । तस्मात् ते तथा कर्तव्या यथा पलायन्तो हन्यमानाः स्वर्गं न गच्छन्ति । सापि तद् आकर्ण्य पितुः समीपं गत्वा सर्वं वृत्तान्तं न्यवेदयत् । राजापि तस्या वाक्यं श्रद्दधानः प्रत्यूषे समुत्थाय समुन्नद्ध-सैन्यो युद्धार्थं निश्चक्राम । कौलिको ऽपि मरणे कृत-निश्चयश् चाप-पाणिर् गगन-गतिर् गरुडारूढो युद्धाय प्रस्थितः । अत्रान्तरे भगवता नारायणेनातीतानागत-वर्तमान-वेदिना, स्मृत-मात्रो वैनतेयः सम्प्राप्तो विहस्य प्रोक्तः-भो गरुत्मन् ! जानासि त्वं यन् मम रूपेण कौलिको दारु-मय-गरुडे समारूढो राज-कन्यां कामयते । सो ऽब्रवीत्-देव, सर्वं ज्ञायते तच् चेष्टितम् । तत् किं कुर्मः साम्प्रतम् ? श्री-भगवान् आह-अद्य कौलिको मरणे कृत-निश्चयो विहित-नियमो युद्धार्थे विनिर्गतः स नूनं प्रधान-क्षत्रियैर् मिलित्वा वासुदेवो गरुडश् च निपातितः । ततः परं लोको ऽयम् आवयोः पूजां न करिष्यति । ततस् त्वं द्रुततरं तत्र दारु-मय-गरुडे सङ्क्रमणं कुरु । अहम् अपि कौलिक-शरीरे प्रवेशं करिष्यामि । येन स शत्रून् व्यापादयति । ततश् च शत्रु-वधाद् आवयोर् माहात्म्य-वृद्धिः स्यात् । अथ गरुडे तथेति प्रतिपन्ने श्री-भगवन्-नारायणस् तच्-छरीरे सङ्क्रमणम् अकरोत् । ततो भगवन्-माहात्म्येन गगन-स्थः स कौलिकः शङ्ख-चक्र-गदा-चाप-चिह्नितः क्षणाद् एव लीलयैव समस्तान् अपि प्रधान-क्षत्रियान् निस्तेजसश् चकारर् । ततस् तेन राज्ञा स्व-सैन्य-परिवृतेन सङ्ग्रामे जिता निहताश् च ते सर्वेऽपि शत्रवः । जातश् च लोक-मध्ये प्रवादो, यथा-अनेन विष्णु-जामातृ-प्रभावेण सर्वे शत्रवो निहता इति । कौलिको ऽपि तान् हतान् दृष्ट्वा प्रमुदित-मना गगनाद् अवतीर्णः सन्, यावद् राजामात्य-पौर-लोकास् तं नगर-वास्तव्यं कौलिकं पश्यन्ति ततः पृष्टः किम् एतद् इति । ततः सो ऽपि मूलाद् आरभ्य सर्वं प्राग्-वृत्तान्तं न्यवेदयत् । ततश् च कौलिक-साहसानुरञ्जित-मनसा शत्रु-वधाद् अवाप्त-तेजसा राज्ञा सा राज-कन्या सकल-जन-प्रत्यक्षं विवाह-विधिना तस्मै समर्पिता देशश् च प्रदत्तः । कौलिको ऽपि तया सार्धं पञ्च-प्रकारं जीव-लोक-सारं विषय-सुखम् अनुभवन् कालं निनाय । अतस् तूच्यते सुप्रयुक्तस्य दम्भस्य (२१८) इति । तच् छ्रुत्वा करटक आह-भद्र, अस्त्य् एवम् । परं तथापि महन् मे भयम् । यतो बुद्धिमान् सञ्जीवको रौद्रश् च सिंहः । यद्यपि ते बुद्धि-प्रागल्भ्यं तथापि त्वं पिङ्गलकात् तं वियोजयितुम् असमर्थ एव । दमनक आह-भ्रातः ! असमर्थो ऽपि समर्थ एव । उक्तं च- उपायेन हि यच् छक्यं न तच् छक्यं पराक्रमैः । काकी कनक-सूत्रेण कृष्ण-सर्पम् अघातयत्

evaṃ niścitya pratyūṣe danta-dhāvanaṃ kṛtvā tāṃ provāca-subhage ! samastaiḥ śatrubhir hatair annaṃ pānaṃ cāsvādayiṣyāmi | kiṃ bahunā, tvayāpi saha saṅgamaṃ tataḥ kariṣyāmi | paraṃ vācyas tvayātma-pitā yat prabhāte prabhūtena sainyena saha nagarān niṣkramya yoddhavyam | ahaṃ cākāśa-sthita eva sarvāṃs tān nistejasaḥ kariṣyāmi | paścāt sukhena bhavatā hantavyāḥ yadi punar ahaṃ tān svayam eva sūdayāmi tat teṣāṃ pāpātmanāṃ vaikuṇṭhīyā gatiḥ syāt | tasmāt te tathā kartavyā yathā palāyanto hanyamānāḥ svargaṃ na gacchanti | sāpi tad ākarṇya pituḥ samīpaṃ gatvā sarvaṃ vṛttāntaṃ nyavedayat | rājāpi tasyā vākyaṃ śraddadhānaḥ pratyūṣe samutthāya samunnaddha-sainyo yuddhārthaṃ niścakrāma | kauliko 'pi maraṇe kṛta-niścayaś cāpa-pāṇir gagana-gatir garuḍārūḍho yuddhāya prasthitaḥ | atrāntare bhagavatā nārāyaṇenātītānāgata-vartamāna-vedinā, smṛta-mātro vainateyaḥ samprāpto vihasya proktaḥ-bho garutman ! jānāsi tvaṃ yan mama rūpeṇa kauliko dāru-maya-garuḍe samārūḍho rāja-kanyāṃ kāmayate | so 'bravīt-deva, sarvaṃ jñāyate tac ceṣṭitam | tat kiṃ kurmaḥ sāmpratam ? śrī-bhagavān āha-adya kauliko maraṇe kṛta-niścayo vihita-niyamo yuddhārthe vinirgataḥ sa nūnaṃ pradhāna-kṣatriyair militvā vāsudevo garuḍaś ca nipātitaḥ | tataḥ paraṃ loko 'yam āvayoḥ pūjāṃ na kariṣyati | tatas tvaṃ drutataraṃ tatra dāru-maya-garuḍe saṅkramaṇaṃ kuru | aham api kaulika-śarīre praveśaṃ kariṣyāmi | yena sa śatrūn vyāpādayati | tataś ca śatru-vadhād āvayor māhātmya-vṛddhiḥ syāt | atha garuḍe tatheti pratipanne śrī-bhagavan-nārāyaṇas tac-charīre saṅkramaṇam akarot | tato bhagavan-māhātmyena gagana-sthaḥ sa kaulikaḥ śaṅkha-cakra-gadā-cāpa-cihnitaḥ kṣaṇād eva līlayaiva samastān api pradhāna-kṣatriyān nistejasaś cakārar | tatas tena rājñā sva-sainya-parivṛtena saṅgrāme jitā nihatāś ca te sarve'pi śatravaḥ | jātaś ca loka-madhye pravādo, yathā-anena viṣṇu-jāmātṛ-prabhāveṇa sarve śatravo nihatā iti | kauliko 'pi tān hatān dṛṣṭvā pramudita-manā gaganād avatīrṇaḥ san, yāvad rājāmātya-paura-lokās taṃ nagara-vāstavyaṃ kaulikaṃ paśyanti tataḥ pṛṣṭaḥ kim etad iti | tataḥ so 'pi mūlād ārabhya sarvaṃ prāg-vṛttāntaṃ nyavedayat | tataś ca kaulika-sāhasānurañjita-manasā śatru-vadhād avāpta-tejasā rājñā sā rāja-kanyā sakala-jana-pratyakṣaṃ vivāha-vidhinā tasmai samarpitā deśaś ca pradattaḥ | kauliko 'pi tayā sārdhaṃ pañca-prakāraṃ jīva-loka-sāraṃ viṣaya-sukham anubhavan kālaṃ nināya | atas tūcyate suprayuktasya dambhasya (218) iti | tac chrutvā karaṭaka āha-bhadra, asty evam | paraṃ tathāpi mahan me bhayam | yato buddhimān sañjīvako raudraś ca siṃhaḥ | yadyapi te buddhi-prāgalbhyaṃ tathāpi tvaṃ piṅgalakāt taṃ viyojayitum asamartha eva | damanaka āha-bhrātaḥ ! asamartho 'pi samartha eva | uktaṃ ca- upāyena hi yac chakyaṃ na tac chakyaṃ parākramaiḥ | kākī kanaka-sūtreṇa kṛṣṇa-sarpam aghātayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटक आह-कथम् एतत् ? सो ऽब्रवीत्- कथा ६ वायस-दम्पति-कथा अस्ति कस्मिंश्चित् प्रदेशे महान् न्यग्रोध-पादपः । तत्र वायस-दम्पती प्रतिवसतः स्म । अथ तयोः प्रसव-काले वृक्ष-विवरान् निष्क्रम्य कृष्ण-सर्पः सदैव तद्-अपत्यानि भक्षयति । ततस् तौ निर्वेदाद् अन्य-वृक्ष-मूल-निवासिनं प्रिय-सुहृदं शृगालं गत्वोचतुः-भद्र ! किम् एवंविधे सञ्जात आवयोः कर्तव्यं भवति । एवं तावद् दुष्टात्मा कृष्ण-सर्पो वृक्ष-विवरान् निर्गत्यावयोर् बालकान् भक्षयति । तत् कथ्यतां तद्-रक्षार्थं कश्चिद् उपायः । यस्य क्षेत्रं नदी-तीरे भार्या च पर-सङ्गता । स-सर्पे च गृहे वासः कथं स्यात् तस्य निर्वृतिः

karaṭaka āha-katham etat ? so 'bravīt- kathā 6 vāyasa-dampati-kathā asti kasmiṃścit pradeśe mahān nyagrodha-pādapaḥ | tatra vāyasa-dampatī prativasataḥ sma | atha tayoḥ prasava-kāle vṛkṣa-vivarān niṣkramya kṛṣṇa-sarpaḥ sadaiva tad-apatyāni bhakṣayati | tatas tau nirvedād anya-vṛkṣa-mūla-nivāsinaṃ priya-suhṛdaṃ śṛgālaṃ gatvocatuḥ-bhadra ! kim evaṃvidhe sañjāta āvayoḥ kartavyaṃ bhavati | evaṃ tāvad duṣṭātmā kṛṣṇa-sarpo vṛkṣa-vivarān nirgatyāvayor bālakān bhakṣayati | tat kathyatāṃ tad-rakṣārthaṃ kaścid upāyaḥ | yasya kṣetraṃ nadī-tīre bhāryā ca para-saṅgatā | sa-sarpe ca gṛhe vāsaḥ kathaṃ syāt tasya nirvṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- सर्प-युक्ते गृहे वासो मृत्युर् एव न संशयः । यद् ग्रामान्ते वसेत् सर्पस् तस्य स्यात् प्राण-संशयः

anyac ca- sarpa-yukte gṛhe vāso mṛtyur eva na saṃśayaḥ | yad grāmānte vaset sarpas tasya syāt prāṇa-saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्माकम् अपि तत्र-स्थितानां प्रतिदिनं प्राण-संशयः । स आह-नात्र विषये स्वल्पो ऽपि विषादः कार्यः । नूनं स लुब्धो नोपायम् अन्तरेण वध्यः स्यात् । उपायेन जयो यादृग् रिपोस् तादृङ् न हेतिभिः । उपाय-ज्ञो ऽल्प-कायो ऽपि न शूरैः परिभूयते

asmākam api tatra-sthitānāṃ pratidinaṃ prāṇa-saṃśayaḥ | sa āha-nātra viṣaye svalpo 'pi viṣādaḥ kāryaḥ | nūnaṃ sa lubdho nopāyam antareṇa vadhyaḥ syāt | upāyena jayo yādṛg ripos tādṛṅ na hetibhiḥ | upāya-jño 'lpa-kāyo 'pi na śūraiḥ paribhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- भक्षयित्वा बहून् मत्स्यान् उत्तमाधम-मध्यमान् । अतिलौल्याद् बकः कश्चिन् मृतः कर्कटक-ग्रहात्

tathā ca- bhakṣayitvā bahūn matsyān uttamādhama-madhyamān | atilaulyād bakaḥ kaścin mṛtaḥ karkaṭaka-grahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताव् ऊचतुः-कथम् एतत् ? सो ऽब्रवीत्- कथा ७ बक-कुलीरक-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् वन-प्रदेशे नाना-जल-चर-सनाथं महत् सरः । तत्र च कृताश्रयो बक एको वृद्ध-भावम् उपागतो मत्स्यान् व्यापादयितुम् असमर्थः । ततश् च क्षुत्क्षाम-कण्ठः सरस्-तीरे उपविष्टो मुक्ता-फल-प्रकर-सदृशैर् अश्रु-प्रवाहैर् धरा-तलम् अभिषिञ्चन् रुरोद । एकः कुलीरको नाना-जल-चर-समेतः समेत्य तस्य दुःखेन दुःखितः सादरम् इदम् ऊचे-माम ! किम् अद्य त्वया नाहार-वृत्तिर् अनुष्ठीयते ? केवलम् अश्रु-पूर्ण-नेत्राभ्यां स-निःश्वासेन स्थीयते । स आह-वत्स ! सत्यम् उपलक्षितं भवता । मया हि मत्स्यादनं प्रति परम-वैराग्यतया साम्प्रतं प्रायोपवेशनं कृतम् । तेनाहं समीपागतान् अपि मत्स्यान् न भक्षयामि । कुलीरकस् तच् छ्रुत्वा प्राह-माम, किं तद् वैराग्य-कारणम् ? स प्राह-वत्स, अहम् अस्मिन् सरसि जातो वृद्धिं गतश् च । तन् मयैतच् छ्रुतं यद् द्वादश-वर्षिक्यानावृष्टिः सम्पद्यते लग्ना । कुलीरक आह-कस्मात् तच् छ्रुतम् ? बक आह-दैवज्ञ-मुखाद् एष शनैश्चरो हि रोहिणी-शकटं भित्त्वा भौमं शक्रं च प्रयास्यति । उक्तं च वराह-मिहिरेण- यदि भिन्ते सूर्य-सुतो रोहिण्याः शकटम् इह लोके । द्वादश वर्षाणि तदा नहि वर्षति वासवौ भूमौ

tāv ūcatuḥ-katham etat ? so 'bravīt- kathā 7 baka-kulīraka-kathā asti kasmiṃścid vana-pradeśe nānā-jala-cara-sanāthaṃ mahat saraḥ | tatra ca kṛtāśrayo baka eko vṛddha-bhāvam upāgato matsyān vyāpādayitum asamarthaḥ | tataś ca kṣutkṣāma-kaṇṭhaḥ saras-tīre upaviṣṭo muktā-phala-prakara-sadṛśair aśru-pravāhair dharā-talam abhiṣiñcan ruroda | ekaḥ kulīrako nānā-jala-cara-sametaḥ sametya tasya duḥkhena duḥkhitaḥ sādaram idam ūce-māma ! kim adya tvayā nāhāra-vṛttir anuṣṭhīyate ? kevalam aśru-pūrṇa-netrābhyāṃ sa-niḥśvāsena sthīyate | sa āha-vatsa ! satyam upalakṣitaṃ bhavatā | mayā hi matsyādanaṃ prati parama-vairāgyatayā sāmprataṃ prāyopaveśanaṃ kṛtam | tenāhaṃ samīpāgatān api matsyān na bhakṣayāmi | kulīrakas tac chrutvā prāha-māma, kiṃ tad vairāgya-kāraṇam ? sa prāha-vatsa, aham asmin sarasi jāto vṛddhiṃ gataś ca | tan mayaitac chrutaṃ yad dvādaśa-varṣikyānāvṛṣṭiḥ sampadyate lagnā | kulīraka āha-kasmāt tac chrutam ? baka āha-daivajña-mukhād eṣa śanaiścaro hi rohiṇī-śakaṭaṃ bhittvā bhaumaṃ śakraṃ ca prayāsyati | uktaṃ ca varāha-mihireṇa- yadi bhinte sūrya-suto rohiṇyāḥ śakaṭam iha loke | dvādaśa varṣāṇi tadā nahi varṣati vāsavau bhūmau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- प्राजापत्ये शकटे भिन्ने कृत्वैव पातकं वसुधा । भस्मास्थि-शकलाकीर्णा कापालिकम् इव व्रतं धत्ते

tathā ca- prājāpatye śakaṭe bhinne kṛtvaiva pātakaṃ vasudhā | bhasmāsthi-śakalākīrṇā kāpālikam iva vrataṃ dhatte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- रोहिणी-शकटम् अर्क-नन्दनश् चेद् भिन्नत्ति रुधिरो ऽथवा शशी । किं वदामि तद्-अनिष्ट-सागरे सर्व-लोकम् उपयाति सङ्क्षयः

tathā ca- rohiṇī-śakaṭam arka-nandanaś ced bhinnatti rudhiro 'thavā śaśī | kiṃ vadāmi tad-aniṣṭa-sāgare sarva-lokam upayāti saṅkṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोहिणी-शकट-मध्य-संस्थिते चन्द्रम् अस्य शरणी-कृता जनाः । क्वापि यान्ति शिशुपाचिताशनाः सूर्य-तप्त-भिदुराम्बु-पायिनः

rohiṇī-śakaṭa-madhya-saṃsthite candram asya śaraṇī-kṛtā janāḥ | kvāpi yānti śiśupācitāśanāḥ sūrya-tapta-bhidurāmbu-pāyinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एतत् सरः स्वल्प-तोयं वर्तते । शीघ्रं शोषं यास्यति । अस्मिन् शुष्के यैः सहाहं वृद्धिं गतः, सदैव क्रीडितश् च, ते सर्वे तोयाभावान् नाशं यास्यन्ति । तत् तेषां वियोगं द्रष्टुम् अहम् असमर्थः । तेनैतत् प्रायोपवेशनं कृतम् । साम्प्रतं सर्वेषां स्वल्प-जलाशयानां जलचरा गुरु-जलाशयेषु स्व-स्वजनैर् नीयन्ते । केचिच् च मकर-गोधा-शिशुमार-जलहस्ति-प्रभृतयः स्वयम् एव गच्छन्ति । अत्र पुनः सरसि ये जलचरास् ते निश्चिन्ताः सन्ति, तेनाहं विशेषाद् रोदिमि यद् बीज-शेस-मात्रम् अप्य् अत्र नोद्धरिष्यति । ततः स तद् आकर्ण्यान्येषाम् अपि जलचराणां तत् तस्य वचनं निवेदयामास । अथ ते सर्वे भय-त्रस्त-मनसो मत्स्य-कच्छप-प्रभृतयस् तम् अभ्युपेत्य पप्रच्छुः-माम ! अस्ति कश्चिद् उपायो येनास्माकं रक्षा भवति ? बक आह-अस्त्य् अस्य जलाशयस्य नातिदूरे प्रभूत-जल-सनाथं सरः पद्मिनी-खण्ड-मण्डितं यच् चतुर्विंशत्य् अपि वर्षाणाम् अवृष्ट्या न शोषम् एष्यति । तद् यदि मम पृष्ठं कश्चिद् आरोहति, तद् अहं तं तत्र नयामि । अथ ते तत्र विश्वासम् आपन्नाः, तात मातुल भ्रातः इति ब्रुवाणाः अहं पूर्वम् अहं पूर्वम् इति समन्तात् परितस्थुः । सो ऽपि दुष्टाशयः क्रमेण तान् पृष्ठ आरोप्य जलाशयस्य नातिदूरे शिलां समासाद्य तस्याम् आक्षिप्य स्वेच्छया भक्षयित्वा भूयो ऽपि जलाशयं समासाद्य जलचर्णाणां मिथ्या-वार्ता-सन्देशकैर् मनांसि रञ्जयन् नित्यम् एवाहार-वृत्तिम् अकरोत् । अन्यस्मिन् दिने च कुलीरकेणोक्तः-माम ! मया सह ते प्रथमः स्नेह-सम्भाषः सञ्जातः । तत् किं मां परित्यज्यान्यान् नयसि ? तस्माद् अद्य मे प्राण-त्राणं कुरु । तद् आकर्ण्य सो ऽपि दुष्टाशयश् चिन्तितवान्-निर्विण्णो ऽहं मत्स्य-मांसादनेन तद् अद्यैनं कुलीरकं व्यञ्जन-स्थाने करोमि । इति विचिन्त्य तं पृष्टे समारोप्य तां वध्य-शिलाम् उद्दिश्य प्रस्थितः । कुलीरको ऽपि दूराद् एवास्थि-पर्वतं शिलाश्रयम् अवलोक्य मस्त्यास्थीनि परिज्ञाय तम् अपृच्छत्-माम, कियद् दूरे स जलाशयः ? मदीय-भारेणातिश्रान्तस् त्वम् । तत् कथय । सो ऽपि मन्द-धीर् जलचरो ऽयम् इति मत्वा स्थले न प्रभवतीति स-स्मितम् इदम् आह-कुलीरक, कुतो ऽन्यो जलाशयः ? मम प्राण-यात्रेयम् । तस्मात् स्मर्यताम् आत्मनो ऽभीष्ट-देवता । त्वाम् अप्य् अन्यां शिलायां निक्षिप्य भक्षयिष्यामि । इत्य् उक्तवति तस्मिन् स्व-वदन-दंश-द्वयेन मृणाल-नाल-धवलायां मृदु-ग्रीवायां गृहीतो मृतश् च । अथ स तां बक-ग्रीवां समादाय शनैः शनैस् तज् जलाशयम् आससाद । ततः सर्वैर् एव जलचरैः पृष्टः-भोः कुलीरक ! किं निवृत्तस् त्वम् ? स मातुलो ऽपि नायातः । तत् किं चिरयति ? वयं सर्वे सोत्क्सुकाः कृत-क्षणास् तिष्ठामः । एवं तैर् अभिहिते कुलीरको ऽपि विहस्योवाच-मूर्खाः ! सर्वे जलचरास् तेन मिथ्या-वादिना वञ्चयित्वा नातिदूरे शिला-तले प्रक्षिप्य भक्षिताः । तन् ममायुः-शेषतया तस्य विश्वास-घातकस्याभिप्रायं ज्ञात्वा ग्रीवेयम् आनीता । तद् अलं सम्भ्रमेण । अधुना सर्व-जल-चराणां क्षेमं भविष्यति । अतो ऽहं ब्रवीमि-भक्षयित्वा बहून् मत्स्यान् इति । वायस आह-भद्र ! तत् कथय कथं स दुष्ट-सर्पो वधम् उपैष्यति । शृगाल आह-गच्छतु भवान् कञ्चिन् नगरं राजाधिष्ठानम् । तत्र कस्यापि धनिनो राजामात्यादेः प्रमादिनः कनक-सूत्रं हारं वा गृहीत्वा तत्-कोटरे प्रक्षिप, येन सर्पस् तद्-ग्रहणेन वध्यते । तत्-क्षणात् काकः काकी च तद् आकर्ण्यात्मेच्छयोत्पतितौ । ततश् च काकी किञ्चित् सरः प्राप्य यावत् पश्यति, तावत् तन्-मध्ये कस्यचिद् राज्ञो ऽन्तःपुरं जलासन्नं न्यस्त-कनक-सूत्रं मुक्त-मुक्ताहार-वस्त्राभरणं जल-क्रीडां कुरुते । अथ सा वायसी कनक-सूत्रम् एकम् आदाय स्व-गृहाभिमुखं प्रतस्थे । ततश् च कञ्चुकिनो वर्ष-वराश् च तन्-नीयमानम् उपलक्ष्य गृहीत-लगुडाः सत्वरम् अनुययुः । काक्य् अपि सर्प-कोटरे तत्-कनक-सूत्रं प्रक्षिप्य सुदूरम् अवस्थिता । अथ यावद् राज-पुरुषास् तं वृक्षम् आरुह्य तत्-कोटरम् अवलोकयन्ति, तावत् कृष्ण-सर्पः प्रसारित-भोगस् तिष्ठति । ततस् तं लगुड-प्रहारेण हत्वा कनक-सूत्रम् आदाय यथाभिलषितं स्थानं गताः । वायस-दम्पती अपि ततः परं सुखेन वसतः । अतो ऽहं ब्रवीमि-उपायेन हि यत् कुर्यात् इति । तन् न किंचिद् इह बुद्धिमताम् असाध्यम् अस्ति । उक्तं च- यस्य बुद्धिर् बलं तस्य निर्बुद्धेस् तु कुतो बलम् । वने सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः

tad etat saraḥ svalpa-toyaṃ vartate | śīghraṃ śoṣaṃ yāsyati | asmin śuṣke yaiḥ sahāhaṃ vṛddhiṃ gataḥ, sadaiva krīḍitaś ca, te sarve toyābhāvān nāśaṃ yāsyanti | tat teṣāṃ viyogaṃ draṣṭum aham asamarthaḥ | tenaitat prāyopaveśanaṃ kṛtam | sāmprataṃ sarveṣāṃ svalpa-jalāśayānāṃ jalacarā guru-jalāśayeṣu sva-svajanair nīyante | kecic ca makara-godhā-śiśumāra-jalahasti-prabhṛtayaḥ svayam eva gacchanti | atra punaḥ sarasi ye jalacarās te niścintāḥ santi, tenāhaṃ viśeṣād rodimi yad bīja-śesa-mātram apy atra noddhariṣyati | tataḥ sa tad ākarṇyānyeṣām api jalacarāṇāṃ tat tasya vacanaṃ nivedayāmāsa | atha te sarve bhaya-trasta-manaso matsya-kacchapa-prabhṛtayas tam abhyupetya papracchuḥ-māma ! asti kaścid upāyo yenāsmākaṃ rakṣā bhavati ? baka āha-asty asya jalāśayasya nātidūre prabhūta-jala-sanāthaṃ saraḥ padminī-khaṇḍa-maṇḍitaṃ yac caturviṃśaty api varṣāṇām avṛṣṭyā na śoṣam eṣyati | tad yadi mama pṛṣṭhaṃ kaścid ārohati, tad ahaṃ taṃ tatra nayāmi | atha te tatra viśvāsam āpannāḥ, tāta mātula bhrātaḥ iti bruvāṇāḥ ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam iti samantāt paritasthuḥ | so 'pi duṣṭāśayaḥ krameṇa tān pṛṣṭha āropya jalāśayasya nātidūre śilāṃ samāsādya tasyām ākṣipya svecchayā bhakṣayitvā bhūyo 'pi jalāśayaṃ samāsādya jalacarṇāṇāṃ mithyā-vārtā-sandeśakair manāṃsi rañjayan nityam evāhāra-vṛttim akarot | anyasmin dine ca kulīrakeṇoktaḥ-māma ! mayā saha te prathamaḥ sneha-sambhāṣaḥ sañjātaḥ | tat kiṃ māṃ parityajyānyān nayasi ? tasmād adya me prāṇa-trāṇaṃ kuru | tad ākarṇya so 'pi duṣṭāśayaś cintitavān-nirviṇṇo 'haṃ matsya-māṃsādanena tad adyainaṃ kulīrakaṃ vyañjana-sthāne karomi | iti vicintya taṃ pṛṣṭe samāropya tāṃ vadhya-śilām uddiśya prasthitaḥ | kulīrako 'pi dūrād evāsthi-parvataṃ śilāśrayam avalokya mastyāsthīni parijñāya tam apṛcchat-māma, kiyad dūre sa jalāśayaḥ ? madīya-bhāreṇātiśrāntas tvam | tat kathaya | so 'pi manda-dhīr jalacaro 'yam iti matvā sthale na prabhavatīti sa-smitam idam āha-kulīraka, kuto 'nyo jalāśayaḥ ? mama prāṇa-yātreyam | tasmāt smaryatām ātmano 'bhīṣṭa-devatā | tvām apy anyāṃ śilāyāṃ nikṣipya bhakṣayiṣyāmi | ity uktavati tasmin sva-vadana-daṃśa-dvayena mṛṇāla-nāla-dhavalāyāṃ mṛdu-grīvāyāṃ gṛhīto mṛtaś ca | atha sa tāṃ baka-grīvāṃ samādāya śanaiḥ śanais taj jalāśayam āsasāda | tataḥ sarvair eva jalacaraiḥ pṛṣṭaḥ-bhoḥ kulīraka ! kiṃ nivṛttas tvam ? sa mātulo 'pi nāyātaḥ | tat kiṃ cirayati ? vayaṃ sarve sotksukāḥ kṛta-kṣaṇās tiṣṭhāmaḥ | evaṃ tair abhihite kulīrako 'pi vihasyovāca-mūrkhāḥ ! sarve jalacarās tena mithyā-vādinā vañcayitvā nātidūre śilā-tale prakṣipya bhakṣitāḥ | tan mamāyuḥ-śeṣatayā tasya viśvāsa-ghātakasyābhiprāyaṃ jñātvā grīveyam ānītā | tad alaṃ sambhrameṇa | adhunā sarva-jala-carāṇāṃ kṣemaṃ bhaviṣyati | ato 'haṃ bravīmi-bhakṣayitvā bahūn matsyān iti | vāyasa āha-bhadra ! tat kathaya kathaṃ sa duṣṭa-sarpo vadham upaiṣyati | śṛgāla āha-gacchatu bhavān kañcin nagaraṃ rājādhiṣṭhānam | tatra kasyāpi dhanino rājāmātyādeḥ pramādinaḥ kanaka-sūtraṃ hāraṃ vā gṛhītvā tat-koṭare prakṣipa, yena sarpas tad-grahaṇena vadhyate | tat-kṣaṇāt kākaḥ kākī ca tad ākarṇyātmecchayotpatitau | tataś ca kākī kiñcit saraḥ prāpya yāvat paśyati, tāvat tan-madhye kasyacid rājño 'ntaḥpuraṃ jalāsannaṃ nyasta-kanaka-sūtraṃ mukta-muktāhāra-vastrābharaṇaṃ jala-krīḍāṃ kurute | atha sā vāyasī kanaka-sūtram ekam ādāya sva-gṛhābhimukhaṃ pratasthe | tataś ca kañcukino varṣa-varāś ca tan-nīyamānam upalakṣya gṛhīta-laguḍāḥ satvaram anuyayuḥ | kāky api sarpa-koṭare tat-kanaka-sūtraṃ prakṣipya sudūram avasthitā | atha yāvad rāja-puruṣās taṃ vṛkṣam āruhya tat-koṭaram avalokayanti, tāvat kṛṣṇa-sarpaḥ prasārita-bhogas tiṣṭhati | tatas taṃ laguḍa-prahāreṇa hatvā kanaka-sūtram ādāya yathābhilaṣitaṃ sthānaṃ gatāḥ | vāyasa-dampatī api tataḥ paraṃ sukhena vasataḥ | ato 'haṃ bravīmi-upāyena hi yat kuryāt iti | tan na kiṃcid iha buddhimatām asādhyam asti | uktaṃ ca- yasya buddhir balaṃ tasya nirbuddhes tu kuto balam | vane siṃho madonmattaḥ śaśakena nipātitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करटक आह-कथम् एतत् ? स आह- कथा ८ भासुरकाख्य-सिंह-कथा कस्मिंश्चिद् वने भासुरको नाम सिंहः प्रतिवसति स्म । अथासौ वीर्यातिरेकान् नित्यम् एवानेकान् मृग-शशकादीन् व्यापादयन् नोपरराम । अथान्येद्युस् तद्-वनजाः सर्वे सारङ्ग-वराह-महिष-शशकादयो मिलित्वा तम् अभ्युपेत्य प्रोचुः-स्वामिन् ! किम् अनेन सकल-मृग-वधेन नित्यम् एव, यतस् तवैकेनापि मृगेण तृप्तिर् भवति तत् क्रियताम् अस्माभिः सह समय-धर्मः । अद्य-प्रभृति तवात्रोपविष्टस्य जाति-क्रमेण प्रतिदिनम् एको मृगो भक्षणार्थं समेष्यति । एवं कृते तव तावत् प्राण-यात्रा क्लेशं विनापि भविष्यति । अस्माकं च पुनः सर्वोच्छेदनं न स्यात् । तद् एष राज-धर्मो ऽनुष्ठीयताम् । उक्तं च- शनैः शनैश् च यो राज्यम् उपभुङ्क्ते यथा-बलम् । रसायनम् इव प्राज्ञः स पुष्टिं परमां व्रजेत्

karaṭaka āha-katham etat ? sa āha- kathā 8 bhāsurakākhya-siṃha-kathā kasmiṃścid vane bhāsurako nāma siṃhaḥ prativasati sma | athāsau vīryātirekān nityam evānekān mṛga-śaśakādīn vyāpādayan nopararāma | athānyedyus tad-vanajāḥ sarve sāraṅga-varāha-mahiṣa-śaśakādayo militvā tam abhyupetya procuḥ-svāmin ! kim anena sakala-mṛga-vadhena nityam eva, yatas tavaikenāpi mṛgeṇa tṛptir bhavati tat kriyatām asmābhiḥ saha samaya-dharmaḥ | adya-prabhṛti tavātropaviṣṭasya jāti-krameṇa pratidinam eko mṛgo bhakṣaṇārthaṃ sameṣyati | evaṃ kṛte tava tāvat prāṇa-yātrā kleśaṃ vināpi bhaviṣyati | asmākaṃ ca punaḥ sarvocchedanaṃ na syāt | tad eṣa rāja-dharmo 'nuṣṭhīyatām | uktaṃ ca- śanaiḥ śanaiś ca yo rājyam upabhuṅkte yathā-balam | rasāyanam iva prājñaḥ sa puṣṭiṃ paramāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिना मन्त्र-युक्तेन रूक्षापि मथितापि च । प्रयच्छति फलं भूमिर् अरणीव हुताशनम्

vidhinā mantra-yuktena rūkṣāpi mathitāpi ca | prayacchati phalaṃ bhūmir araṇīva hutāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजानां पालनं शस्यं स्वर्ग-कोशस्य वर्धनम् । पीडनं धर्म-नाशाय पापायायशसे स्थितम्

prajānāṃ pālanaṃ śasyaṃ svarga-kośasya vardhanam | pīḍanaṃ dharma-nāśāya pāpāyāyaśase sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोपालेन प्रजाधेनोर् वित्त-दुग्धं शनैः शनैः । पालनात् पोषणाद् ग्राह्यं न्याय्यां वृत्तिं समाचरेत्

gopālena prajādhenor vitta-dugdhaṃ śanaiḥ śanaiḥ | pālanāt poṣaṇād grāhyaṃ nyāyyāṃ vṛttiṃ samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजाम् इव प्रजां मोहाद् यो हन्यात् पृथिवी-पतिम् । तस्यैका जायते तृप्तिर् न द्वितीया कथञ्चन

ajām iva prajāṃ mohād yo hanyāt pṛthivī-patim | tasyaikā jāyate tṛptir na dvitīyā kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.