Patanjali: Vyakaranamahabhasya [Pas] 4

क्अ इ,२।३-९ रो इ,११-१२ इमानि च भूयः शब्दानुशासनस्य प्रयोजनानि । ते असुराः , दुष्टः शब्दः , यत् अधीतम् , यः तु प्रयुङ्क्ते , अविद्वांसः , विभक्तिम् कुर्वन्ति , यः वै इमाम् , चत्वारि , उत त्वः , सक्तुम् इव , सारस्वतीम् , दशम्याम् पुत्रस्य , सुदेवः असि वरुण इति । ते असुराः । ते असुराः हेलयः हेलयः इति कुर्वन्तः परा बभूवुः । तस्मात् ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवै न अपभाषितवै । म्लेच्छः ह वै एषः यत् अपशब्दः । म्लेच्छाः मा भूम इति अध्येयम् व्याकरणम् । ते असुराः

KA I,2.3-9 Ro I,11-12 imāni ca bhūyaḥ śabdānuśāsanasya prayojanāni . te asurāḥ , duṣṭaḥ śabdaḥ , yat adhītam , yaḥ tu prayuṅkte , avidvāṃsaḥ , vibhaktim kurvanti , yaḥ vai imām , catvāri , uta tvaḥ , saktum iva , sārasvatīm , daśamyām putrasya , sudevaḥ asi varuṇa iti . te asurāḥ . te asurāḥ helayaḥ helayaḥ iti kurvantaḥ parā babhūvuḥ . tasmāt brāhmaṇena na mlecchitavai na apabhāṣitavai . mlecchaḥ ha vai eṣaḥ yat apaśabdaḥ . mlecchāḥ mā bhūma iti adhyeyam vyākaraṇam . te asurāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२।१०-१४ रो इ,१२-१३ दुष्टः शब्दः । दुष्टः शब्दः स्वरतः वर्णतः वा मिथ्या प्रयुक्तः न तम् अर्थम् आह । सः वाग्वज्रः यजमानम् हिनस्ति यथा इन्द्रशत्रुः स्वरतः अपराधात् । दुष्टान् शब्दान् मा प्रयुक्ष्महि इति अध्येयम् व्याकरणम् । दुष्टः शब्दः ।

KA I,2.10-14 Ro I,12-13 duṣṭaḥ śabdaḥ . duṣṭaḥ śabdaḥ svarataḥ varṇataḥ vā mithyā prayuktaḥ na tam artham āha . saḥ vāgvajraḥ yajamānam hinasti yathā indraśatruḥ svarataḥ aparādhāt . duṣṭān śabdān mā prayukṣmahi iti adhyeyam vyākaraṇam . duṣṭaḥ śabdaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२।१४-१७ रो इ,३ यत् अधीतम् । यत् अधीतम् अविज्ञातम् निगदेन एव शब्द्यते अनग्नौ इव शुष्कैधः न तत् ज्वलति कर्हि चित् । तस्मात् अनर्थकम् मा अधिगीष्महि इति अध्येयम् व्याकरणम्। यत् अधीतम् ।

KA I,2.14-17 Ro I,3 yat adhītam . yat adhītam avijñātam nigadena eva śabdyate anagnau iva śuṣkaidhaḥ na tat jvalati karhi cit . tasmāt anarthakam mā adhigīṣmahi iti adhyeyam vyākaraṇam. yat adhītam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२।१८-३।५ रो इ,१३-१५ यः तु प्रयुङ्क्ते । यः तु प्रयुङ्क्ते कुशलः विशेषे शब्दान् यथावत् व्यवहारकाले सः अनन्तम् आप्नोति जयम् परत्र वाग्योगवित् दुष्यति च अपशब्दैः । कः । वाग्योगवित् एव । कुतः एतत् । यः हि शब्दान् जानाति अपशब्दान् अपि असौ जानाति । यथा एव हि शब्दज्ञाने धर्मः एवम् अपशब्दज्ञाने अपि अधर्मः । अथ वा भूयान् अधर्मः प्राप्नोति । भूयांसः अपशब्दाः अल्पीयांसः शब्दाः । एकैकस्य हि शब्दस्य बहवः अपशब्दाः । तत् यथा गौः इति अस्य शब्दस्य गावी गोणी गोता गोपोतलिका इति एवमादयः अपभ्रंशाः । अथ यः अवाग्योगवित् । अज्ञानम् तस्य शरणम् । न अत्यन्ताय अज्ञानम् शरणम् भवितुम् अर्हति । यः हि अजानन् वै ब्राह्मणम् हन्यात् सुराम् वा पिबेत् सः अपि मन्ये पतितः स्यात्। एवम् तर्हि सः अनन्तम् आप्नोति जयम् परत्र वाग्योगवित् दुष्यति च अपशब्दैः । कः। अवाग्योगवित् एव । अथ यः वाग्योगवित् । विज्ञानम् तस्य शरणम् । क्व पुनः इदम् पठितम् । भ्राजाः नाम श्लोकाः । किम् च भोः श्लोकाः अपि प्रमाणम् । किम् च अतः । यदि प्रमाणम् अयम् अपि श्लोकः प्रमाणम् भवितुम् अर्हति । यत् उदुम्बरवर्णानाम् घटीनाम् मण्डलम् महत् पीतम् न स्वर्गम् गमयेत् किम् तत् क्रतुगतम् नयेत् इति । प्रमत्तगीतः एषः तत्रभवतः । यः तु अप्रमत्तगीतः तत् प्रमानम् । यस् तु प्रयुङ्क्ते ।

KA I,2.18-3.5 Ro I,13-15 yaḥ tu prayuṅkte . yaḥ tu prayuṅkte kuśalaḥ viśeṣe śabdān yathāvat vyavahārakāle saḥ anantam āpnoti jayam paratra vāgyogavit duṣyati ca apaśabdaiḥ . kaḥ . vāgyogavit eva . kutaḥ etat . yaḥ hi śabdān jānāti apaśabdān api asau jānāti . yathā eva hi śabdajñāne dharmaḥ evam apaśabdajñāne api adharmaḥ . atha vā bhūyān adharmaḥ prāpnoti . bhūyāṃsaḥ apaśabdāḥ alpīyāṃsaḥ śabdāḥ . ekaikasya hi śabdasya bahavaḥ apaśabdāḥ . tat yathā gauḥ iti asya śabdasya gāvī goṇī gotā gopotalikā iti evamādayaḥ apabhraṃśāḥ . atha yaḥ avāgyogavit . ajñānam tasya śaraṇam . na atyantāya ajñānam śaraṇam bhavitum arhati . yaḥ hi ajānan vai brāhmaṇam hanyāt surām vā pibet saḥ api manye patitaḥ syāt. evam tarhi saḥ anantam āpnoti jayam paratra vāgyogavit duṣyati ca apaśabdaiḥ . kaḥ. avāgyogavit eva . atha yaḥ vāgyogavit . vijñānam tasya śaraṇam . kva punaḥ idam paṭhitam . bhrājāḥ nāma ślokāḥ . kim ca bhoḥ ślokāḥ api pramāṇam . kim ca ataḥ . yadi pramāṇam ayam api ślokaḥ pramāṇam bhavitum arhati . yat udumbaravarṇānām ghaṭīnām maṇḍalam mahat pītam na svargam gamayet kim tat kratugatam nayet iti . pramattagītaḥ eṣaḥ tatrabhavataḥ . yaḥ tu apramattagītaḥ tat pramānam . yas tu prayuṅkte .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३।६-९ रो इ,१५ अविद्वांसः । अविद्वांसः प्रत्यभिवादे नाम्नः ये प्लुतिम् न विदुः कामम् तेषु तु विप्रोष्य स्त्रीषु इव अयम् अहम् वदेत् । अभिवादे स्त्रीवत् मा भूम इति अध्येयम् व्याकरणम् । अविद्वांसः

KA I,3.6-9 Ro I,15 avidvāṃsaḥ . avidvāṃsaḥ pratyabhivāde nāmnaḥ ye plutim na viduḥ kāmam teṣu tu viproṣya strīṣu iva ayam aham vadet . abhivāde strīvat mā bhūma iti adhyeyam vyākaraṇam . avidvāṃsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३।१०-११ रो इ,१६ विभक्तिम् कुर्वन्ति । याज्ञिकाः पठन्ति : प्रयाजाः सविभक्तिकाः कार्याः इति । न च अन्तरेण व्याकरणम् प्रयाजाः सविभक्तिकाः शक्याः कर्तुम्। विभक्तिम् कुर्वन्ति

KA I,3.10-11 Ro I,16 vibhaktim kurvanti . yājñikāḥ paṭhanti : prayājāḥ savibhaktikāḥ kāryāḥ iti . na ca antareṇa vyākaraṇam prayājāḥ savibhaktikāḥ śakyāḥ kartum. vibhaktim kurvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३।१२-१३ रो इ,१६ यः वै इमाम् । यः वै इमाम् पदशः स्वरशः अक्षरशः वाचम् विदधाति सः आर्त्विजीनः । आर्त्विजीनाः स्याम इति अध्येयम् व्याकरणम् । यः वै इमाम् ।

KA I,3.12-13 Ro I,16 yaḥ vai imām . yaḥ vai imām padaśaḥ svaraśaḥ akṣaraśaḥ vācam vidadhāti saḥ ārtvijīnaḥ . ārtvijīnāḥ syāma iti adhyeyam vyākaraṇam . yaḥ vai imām .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३।१४-२९ रो इ,१६-१८ चत्वारि । चत्वरि शृङ्गा त्रयः अस्य पदा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासः अस्य त्रिधा बद्धः वृषभः रोरवीति महः देवः मर्त्यान् अ विवेश । चत्वारि शृङ्गानि चत्वारि पदजातानि नामाख्यातोपसर्गनिपाताः च । त्रयः अस्य पादाः त्रयः कालाः भूतभविष्यद्वर्तमानाः । द्वे शीर्षे द्वौ शब्दात्मानौ नित्यः कार्यः च । सप्त हस्तासः अस्य सप्त विभक्तयः । त्रिधा बद्धः त्रिषु स्थानेषु बद्धः उरसि कण्ठे शिरसि इति । वृषभः वर्षणात् । रोरवीति शब्दम् करोति । कुतः एतत् । रौतिः शब्दकर्मा । महः देवः मर्त्यान् आविवेश इति । महान् देवः शब्दः । मर्त्याः मरणधर्माणः मनुष्याः । तान् आविवेश । महता देवेन नः साम्यम् यथा स्यात् इति अध्येयम् व्याकरणम् । अपरः आह : चत्वरि वक् परिमिता पदनि तनि विदुः ब्राह्मण ये मनीषिणः गुहा त्रीणि निहिता न इङ्गयन्ति तुरीयम् वाचः मनुष्याः वदन्ति । चत्वारि वाक् परिमिता पदानि । चत्वारि पदजातानि नामाख्यातोपसर्गनिपाताः च । तानि विदुः ब्राह्मणाः ये मनीषिणः । मनसः ईषिणः मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता न इङ्गयन्ति । गुहायाम् त्रीणि निहितानि न इङ्गयन्ति । न चेष्टन्ते । न निमिषन्ति इति अर्थः । तुरीयम् वाचः मनुष्याः वदन्ति । तुरीयम् ह वै एतत् वाचः यत् मनुष्येषु वर्तते । चतुर्थम् इति अर्थः । चत्वारि ।

KA I,3.14-29 Ro I,16-18 catvāri . catvari śṛṅgā trayaḥ asya padā dve śīrṣe sapta hastāsaḥ asya tridhā baddhaḥ vṛṣabhaḥ roravīti mahaḥ devaḥ martyān a viveśa . catvāri śṛṅgāni catvāri padajātāni nāmākhyātopasarganipātāḥ ca . trayaḥ asya pādāḥ trayaḥ kālāḥ bhūtabhaviṣyadvartamānāḥ . dve śīrṣe dvau śabdātmānau nityaḥ kāryaḥ ca . sapta hastāsaḥ asya sapta vibhaktayaḥ . tridhā baddhaḥ triṣu sthāneṣu baddhaḥ urasi kaṇṭhe śirasi iti . vṛṣabhaḥ varṣaṇāt . roravīti śabdam karoti . kutaḥ etat . rautiḥ śabdakarmā . mahaḥ devaḥ martyān āviveśa iti . mahān devaḥ śabdaḥ . martyāḥ maraṇadharmāṇaḥ manuṣyāḥ . tān āviveśa . mahatā devena naḥ sāmyam yathā syāt iti adhyeyam vyākaraṇam . aparaḥ āha : catvari vak parimitā padani tani viduḥ brāhmaṇa ye manīṣiṇaḥ guhā trīṇi nihitā na iṅgayanti turīyam vācaḥ manuṣyāḥ vadanti . catvāri vāk parimitā padāni . catvāri padajātāni nāmākhyātopasarganipātāḥ ca . tāni viduḥ brāhmaṇāḥ ye manīṣiṇaḥ . manasaḥ īṣiṇaḥ manīṣiṇaḥ . guhā trīṇi nihitā na iṅgayanti . guhāyām trīṇi nihitāni na iṅgayanti . na ceṣṭante . na nimiṣanti iti arthaḥ . turīyam vācaḥ manuṣyāḥ vadanti . turīyam ha vai etat vācaḥ yat manuṣyeṣu vartate . caturtham iti arthaḥ . catvāri .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४।५-८ रो इ,१८-१९ उत त्वः । उत त्वः पश्यन् न ददर्श वचम् उत त्वः श्र्ण्वन् न शृणोति एनाम् उतो त्वस्मै तन्वम् विसस्रे जाय इव पत्ये उशती सुवसाः । अपि खलु एकः पश्यन् अपि न पश्यति वाचम् । अपि खलु एकः श्र्ण्वन् अपि न श्र्णोति एनाम् । अविद्वांसम् आह अर्धम् । उतो त्वस्मै तन्वम् विसस्रे । तनुम् विवृणुते । जाया इव पत्ये उशती सुवासाः । तद् यथा जाया पत्ये कामयमाना सुवासाः स्वम् आत्मानम् विवृणुते एवम् वाक् वाग्विदे स्वात्मानम् विवृणुते । वाक् नः विवृणुयात् आत्मानम् इति अध्येयम् व्याकरणम् । उत त्वः ।

KA I,4.5-8 Ro I,18-19 uta tvaḥ . uta tvaḥ paśyan na dadarśa vacam uta tvaḥ śrṇvan na śṛṇoti enām uto tvasmai tanvam visasre jāya iva patye uśatī suvasāḥ . api khalu ekaḥ paśyan api na paśyati vācam . api khalu ekaḥ śrṇvan api na śrṇoti enām . avidvāṃsam āha ardham . uto tvasmai tanvam visasre . tanum vivṛṇute . jāyā iva patye uśatī suvāsāḥ . tad yathā jāyā patye kāmayamānā suvāsāḥ svam ātmānam vivṛṇute evam vāk vāgvide svātmānam vivṛṇute . vāk naḥ vivṛṇuyāt ātmānam iti adhyeyam vyākaraṇam . uta tvaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४।९-१८ रो इ,१९-२० सक्तुम् इव । सक्तुम् इव तितौना पुनन्तः यत्र धीराः मनसा वचम् अक्रत अत्रा सखायः सख्यनि जानते भद्र एषाम् लक्ष्मीः निहिता अधि वाचि । सक्तुः सचतेः दुर्धावः भवति । कसतेः वा विपरीतात् विकसितो भवति । तितौ परिपवनम् भवति ततवत् वा तुन्नवत् वा । धीराः ध्यानवन्तः मनसा प्रज्ञानेन वाचम् अक्रत वाचम् अकृषत । अत्रा सखायः सख्यानि जानते । सायुज्यानि जानते । क्व । यः एषः दुर्घः मार्गः एकगम्यः वाग्विषयः । के पुनः ते । वैयाकरणाः । कुतः एतत् । भद्रा एषाम् लक्ष्मीः निहिता अधि वाचि । एषाम् वाचि भद्रा लक्ष्मीः निहिता भवति । लक्ष्मीः लक्षणात् भासनात् परिवृढा भवति । सक्तुम् इव ।

KA I,4.9-18 Ro I,19-20 saktum iva . saktum iva titaunā punantaḥ yatra dhīrāḥ manasā vacam akrata atrā sakhāyaḥ sakhyani jānate bhadra eṣām lakṣmīḥ nihitā adhi vāci . saktuḥ sacateḥ durdhāvaḥ bhavati . kasateḥ vā viparītāt vikasito bhavati . titau paripavanam bhavati tatavat vā tunnavat vā . dhīrāḥ dhyānavantaḥ manasā prajñānena vācam akrata vācam akṛṣata . atrā sakhāyaḥ sakhyāni jānate . sāyujyāni jānate . kva . yaḥ eṣaḥ durghaḥ mārgaḥ ekagamyaḥ vāgviṣayaḥ . ke punaḥ te . vaiyākaraṇāḥ . kutaḥ etat . bhadrā eṣām lakṣmīḥ nihitā adhi vāci . eṣām vāci bhadrā lakṣmīḥ nihitā bhavati . lakṣmīḥ lakṣaṇāt bhāsanāt parivṛḍhā bhavati . saktum iva .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४।१९-२१ रो इ,२१ सारस्वतीम्। याज्ञिकाः पठन्ति : आहिताग्निः अपशब्दम् प्रयुज्य प्रायश्चित्तीयाम् सारस्वतीम् इष्टिम् निर्वपेत् इति । प्रायश्चित्तीयाः मा भूम इति अध्येयम् व्याकरणम् । सारस्वतीम् ।

KA I,4.19-21 Ro I,21 sārasvatīm. yājñikāḥ paṭhanti : āhitāgniḥ apaśabdam prayujya prāyaścittīyām sārasvatīm iṣṭim nirvapet iti . prāyaścittīyāḥ mā bhūma iti adhyeyam vyākaraṇam . sārasvatīm .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४।२२-२५ रो इ,२१ दशम्याम् पुत्रस्य । याज्ञिकाः पठन्ति : दशम्युत्तरकालम् पुत्रस्य जातस्य नाम विदध्यात् घोषवदादि अन्तरन्तःस्थम् अवृद्धम् त्रिपुरुषानूकम् अनरिप्रतिष्ठितम् । तत् हि प्रतिष्ठिततमम् भवति । द्व्यक्षरम् चतुरक्षरम् वा नाम कृतम् कुर्यात् न तद्धितम् इति । न च अन्तरेण व्याकरणम् कृतः तद्धिताः वा शक्याः विज्ञातुम् । दशम्याम् पुत्रस्य ।

KA I,4.22-25 Ro I,21 daśamyām putrasya . yājñikāḥ paṭhanti : daśamyuttarakālam putrasya jātasya nāma vidadhyāt ghoṣavadādi antarantaḥstham avṛddham tripuruṣānūkam anaripratiṣṭhitam . tat hi pratiṣṭhitatamam bhavati . dvyakṣaram caturakṣaram vā nāma kṛtam kuryāt na taddhitam iti . na ca antareṇa vyākaraṇam kṛtaḥ taddhitāḥ vā śakyāḥ vijñātum . daśamyām putrasya .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४।२६-५।४ रो इ,२१-२२ सुदेवः असि । सुदेवः असि वरुण यस्य ते सप्त सिन्धवः अनुक्षरन्ति काकुदम् सूर्म्यम् सुषिरम् इव । सुदेवः असि वरुण सत्यदेवः असि यस्य ते सप्त सिन्धवः सप्त विभक्तयः । अनुक्षरन्ति काकुदम् । काकुदम् तालु । काकुः जिह्वा सा अस्मिन् उद्यते इति काकुदम् । सूर्म्यम् सुषिराम् इव । तद् यथा शोभनाम् ऊर्मीम् सुषिराम् अग्निः अन्तः प्रविश्य दहति एवम् तव सप्त सिन्धवः सप्त विभक्तयः तालु अनुक्षरन्ति । तेन असि सत्यदेवः । सत्यदेवाः स्याम इति अध्येयम् व्याकरणम् । सुदेवः असि ।

KA I,4.26-5.4 Ro I,21-22 sudevaḥ asi . sudevaḥ asi varuṇa yasya te sapta sindhavaḥ anukṣaranti kākudam sūrmyam suṣiram iva . sudevaḥ asi varuṇa satyadevaḥ asi yasya te sapta sindhavaḥ sapta vibhaktayaḥ . anukṣaranti kākudam . kākudam tālu . kākuḥ jihvā sā asmin udyate iti kākudam . sūrmyam suṣirām iva . tad yathā śobhanām ūrmīm suṣirām agniḥ antaḥ praviśya dahati evam tava sapta sindhavaḥ sapta vibhaktayaḥ tālu anukṣaranti . tena asi satyadevaḥ . satyadevāḥ syāma iti adhyeyam vyākaraṇam . sudevaḥ asi .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.