Library·Rudrabhatta: Srngaratilaka·3
इति श्रीरुद्रभट्टविरचिते शृङ्गारतिलकाभिधाने काव्यरसालङ्कारे विप्रलम्भो नाम द्वितीयः परिच्छेदः । तृतीय परिच्छेदः विकृताङ्गवचःकृत्य- वेषेभ्यो जायते रसः । हास्योऽयं हासमूलत्वात् पात्रत्रयगतो यथा
iti śrīrudrabhaṭṭaviracite śṛṅgāratilakābhidhāne kāvyarasālaṅkāre vipralambho nāma dvitīyaḥ paricchedaḥ / tṛtīya paricchedaḥ vikṛtāṅgavacaḥkṛtya- veṣebhyo jāyate rasaḥ / hāsyo'yaṃ hāsamūlatvāt pātratrayagato yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चिद्विकसितैर् गण्डैः किञ्चिद् विस्फारितेक्षणैः । किञ्चिद्लक्ष्यद्विजैः सोऽयम् उत्तमानां भवेद् यथा
kiñcidvikasitair gaṇḍaiḥ kiñcid visphāritekṣaṇaiḥ / kiñcidlakṣyadvijaiḥ so'yam uttamānāṃ bhaved yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाणौ कङ्कणम् उत्फणः फणिपतिर् नेत्रं ज्वलत्पावकं कण्ठः कुण्ठितकालकूटकुटिलो वस्त्रं गजेन्द्राजिनम् । गौरीलोचनलोभनाय सुभगो वेषो वरस्येति मे गण्डोल्लासविभावितः पशुपतेर् हासोद्गमः पातु वः ॥ स्त् ३।२अ ॥ (स्क्म् ३६) मध्यमानां भवत्य् एष विवृताननपङ्कजः । नीचानां निपतद्बाष्पः श्रूयमाणध्वनिर् यथा मुग्धे त्वं सुभगे न वेत्सि मदनव्यापारम् अद्यापि तं नूनं ते जलजैषिणायम् अलिना दृष्टो न भर्ताधरः । सख्यैवं हसितं वधूं प्रति तथा सानन्दम् आविर्भवद् वक्त्रान्तर्गतसीधुवासरसिकैर् भृङ्गैर् यथा धावितम् त्यक्त्वा गुञ्जफलानि मौक्तिकमयी भूषा स्तनेष्व् आहिता स्त्रीणां कष्टम् इदं कृतं सरसिजं कर्णे न बर्हिच्छदम् । इत्थं नाथ तवारिधाम्नि शवरैर् आलोक्य चित्रस्थितिं बास्पार्द्रीकृतलोचनैः स्फुटरवं दारैः समं हस्यते
pāṇau kaṅkaṇam utphaṇaḥ phaṇipatir netraṃ jvalatpāvakaṃ kaṇṭhaḥ kuṇṭhitakālakūṭakuṭilo vastraṃ gajendrājinam / gaurīlocanalobhanāya subhago veṣo varasyeti me gaṇḍollāsavibhāvitaḥ paśupater hāsodgamaḥ pātu vaḥ // ST 3.2a // (Skm 36) madhyamānāṃ bhavaty eṣa vivṛtānanapaṅkajaḥ / nīcānāṃ nipatadbāṣpaḥ śrūyamāṇadhvanir yathā mugdhe tvaṃ subhage na vetsi madanavyāpāram adyāpi taṃ nūnaṃ te jalajaiṣiṇāyam alinā dṛṣṭo na bhartādharaḥ / sakhyaivaṃ hasitaṃ vadhūṃ prati tathā sānandam āvirbhavad vaktrāntargatasīdhuvāsarasikair bhṛṅgair yathā dhāvitam tyaktvā guñjaphalāni mauktikamayī bhūṣā staneṣv āhitā strīṇāṃ kaṣṭam idaṃ kṛtaṃ sarasijaṃ karṇe na barhicchadam / itthaṃ nātha tavāridhāmni śavarair ālokya citrasthitiṃ bāspārdrīkṛtalocanaiḥ sphuṭaravaṃ dāraiḥ samaṃ hasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन् सखीकराघात- नेत्रोल्लासाङ्गवर्तनम् । नासाकपोलविस्पन्दो मुखरागश् च जायते
asmin sakhīkarāghāta- netrollāsāṅgavartanam / nāsākapolavispando mukharāgaś ca jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोकात्मा करुणो ज्ञेयः प्रियभृत्यधनक्षयात् । तत्रेत्थं नायको दैव- हतः स्याद् दुःखभाजनम् भर्ता संगर एव मृत्युवसतिं प्राप्तः समं बन्धुभिर् यूनां कामम् इयं दुनोति च मनो वैधव्यभावाद् वधूः । बालो दुस्त्यज एक एव च शिशुः कष्टं कृतं वेधसा जीवामीति महीपते प्रलपति त्वद्वैरिसीमन्तिनी
śokātmā karuṇo jñeyaḥ priyabhṛtyadhanakṣayāt / tatretthaṃ nāyako daiva- hataḥ syād duḥkhabhājanam bhartā saṃgara eva mṛtyuvasatiṃ prāptaḥ samaṃ bandhubhir yūnāṃ kāmam iyaṃ dunoti ca mano vaidhavyabhāvād vadhūḥ / bālo dustyaja eka eva ca śiśuḥ kaṣṭaṃ kṛtaṃ vedhasā jīvāmīti mahīpate pralapati tvadvairisīmantinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूपातो दैवनिन्दा च रोदनं दीननिःस्वनः । शरीरताडनं मोहो वैवर्ण्यं चात्र जायते
bhūpāto daivanindā ca rodanaṃ dīnaniḥsvanaḥ / śarīratāḍanaṃ moho vaivarṇyaṃ cātra jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोधात्मको भवेद् रौद्रः प्रतिशत्रून् अमर्षतः । रक्षःप्रायो भवेद् अत्र नायकोऽत्युग्रविग्रहः यः प्राणापहतिः कृता मम पितुः क्षुद्रैर् युधि क्षत्रियै रामोऽहं रमणीर् विहाय बलवन् निःशेषम् एषां हठात् । भास्वत्प्रौढकुठारकोटिघटनाकाण्डत्रुटत्कन्धरा स्रोतोऽन्तःस्रुतविस्रशोणितभरैः कुर्यां क्रुधां निर्वृतिम्
krodhātmako bhaved raudraḥ pratiśatrūn amarṣataḥ / rakṣaḥprāyo bhaved atra nāyako'tyugravigrahaḥ yaḥ prāṇāpahatiḥ kṛtā mama pituḥ kṣudrair yudhi kṣatriyai rāmo'haṃ ramaṇīr vihāya balavan niḥśeṣam eṣāṃ haṭhāt / bhāsvatprauḍhakuṭhārakoṭighaṭanākāṇḍatruṭatkandharā sroto'ntaḥsrutavisraśoṇitabharaiḥ kuryāṃ krudhāṃ nirvṛtim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखरागायुधोत्क्षेप- स्वेदकम्पाधरग्रहाः । शक्तिशंसा कराघातो भ्रुकुटी चात्र जायते
mukharāgāyudhotkṣepa- svedakampādharagrahāḥ / śaktiśaṃsā karāghāto bhrukuṭī cātra jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्साहात्मा भवेद् वीरो दयादानाजिपूर्वकः । त्रिविधो नायकस् तत्र जायते सत्त्वसंयुतः
utsāhātmā bhaved vīro dayādānājipūrvakaḥ / trividho nāyakas tatra jāyate sattvasaṃyutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गाम्भीर्यौदार्यसौन्दर्य- शौर्यधैर्यादिभूषितः । आवर्जितजनो जन्य- निर्व्यूढप्रौढविक्रमः अयि विहङ्ग वराक कपोतकं विमृज धेहि धृतिं मम मेदसा । शिबिर् अहं भवता विदितो न किं सकलसत्त्वसमुद्धरणक्षमः सुखितोऽसि हरे नूनं भुवनत्रयमात्रलब्धितोषेण । बलिर् अर्थितदोऽस्मि यतो न याचितः किंचिद् अप्य् अधिकम् यत्रैरावणदन्ततीव्रमुसलैर् एरण्डकाण्डायितं वज्रेणापि विकीर्णवह्निततिना मार्णालनालायितम् । मद्वक्षस्य् अवलम्ब्य किंचिद् अधुना तद् विस्मृतं वज्रिणा युद्धं यद्य् अवलम्बते स तु पुनः सज्जोऽस्म्य् अहं रावणः
gāmbhīryaudāryasaundarya- śauryadhairyādibhūṣitaḥ / āvarjitajano janya- nirvyūḍhaprauḍhavikramaḥ ayi vihaṅga varāka kapotakaṃ vimṛja dhehi dhṛtiṃ mama medasā / śibir ahaṃ bhavatā vidito na kiṃ sakalasattvasamuddharaṇakṣamaḥ sukhito'si hare nūnaṃ bhuvanatrayamātralabdhitoṣeṇa / balir arthitado'smi yato na yācitaḥ kiṃcid apy adhikam yatrairāvaṇadantatīvramusalair eraṇḍakāṇḍāyitaṃ vajreṇāpi vikīrṇavahnitatinā mārṇālanālāyitam / madvakṣasy avalambya kiṃcid adhunā tad vismṛtaṃ vajriṇā yuddhaṃ yady avalambate sa tu punaḥ sajjo'smy ahaṃ rāvaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतिगर्वौद्धत्यमतिस्मृतिरोमाञ्चा भवन्ति चामुष्मिन् । विविधा वाक्यक्षेपाः सोत्साहामर्षवेगाश् च
dhṛtigarvauddhatyamatismṛtiromāñcā bhavanti cāmuṣmin / vividhā vākyakṣepāḥ sotsāhāmarṣavegāś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भयानको भयस्थायि- भावोऽसौ जायते रसः । शब्दादेर् विकृताद् वोढं बालस्त्रीनीचनायकः श्रुत्वा तूर्यनिनादं द्वारे भयचकितललितबाहुलतः । धन्यस्य लगति कण्ठे मुग्धशिशुर् धूलिधूसरितः प्रणयकलहसङ्गान् मन्युभाजा निरस्तः प्रकटितचटुकोटिः पादपद्मानतोऽपि । नवजलधरगर्जेर् भीतयासौ कयाचित् त्रुटिततरलहारं सस्वजे प्राणनाथः कम्पोपरुद्धसर्वाङ्गैर् गलत्स्वेदोदबिन्दुभिः । त्वदारब्धैर् महीनाथ वैरिभिर् वनितायितम्
bhayānako bhayasthāyi- bhāvo'sau jāyate rasaḥ / śabdāder vikṛtād voḍhaṃ bālastrīnīcanāyakaḥ śrutvā tūryaninādaṃ dvāre bhayacakitalalitabāhulataḥ / dhanyasya lagati kaṇṭhe mugdhaśiśur dhūlidhūsaritaḥ praṇayakalahasaṅgān manyubhājā nirastaḥ prakaṭitacaṭukoṭiḥ pādapadmānato'pi / navajaladharagarjer bhītayāsau kayācit truṭitataralahāraṃ sasvaje prāṇanāthaḥ kampoparuddhasarvāṅgair galatsvedodabindubhiḥ / tvadārabdhair mahīnātha vairibhir vanitāyitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैवर्ण्यम् अश्रु संत्रासो हस्तपादादिकम्पनम् । स्वेदास्यशोषदिक्प्रेक्षा- संभ्रमाश् च प्रकीर्तिताः
vaivarṇyam aśru saṃtrāso hastapādādikampanam / svedāsyaśoṣadikprekṣā- saṃbhramāś ca prakīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जुगुप्साप्रकृतिर् ज्ञेयो बीभत्सोऽहृद्यदर्शनात् । श्रवणात् कीर्तनाद् वापि पूत्य् आदिविषयाद् यथा लुठत्कृमिकलेवरं स्रवदसृग्वसावासितं विशीर्णशवसंततिप्रसरदुग्रगन्धान्वितम् । भ्रमत्प्रचुरपत्रिकं त्रिकविवर्तिनृत्यक्रिया प्रवीणगुणकौणपं परिबभौ परेताजिरम्
jugupsāprakṛtir jñeyo bībhatso'hṛdyadarśanāt / śravaṇāt kīrtanād vāpi pūty ādiviṣayād yathā luṭhatkṛmikalevaraṃ sravadasṛgvasāvāsitaṃ viśīrṇaśavasaṃtatiprasaradugragandhānvitam / bhramatpracurapatrikaṃ trikavivartinṛtyakriyā pravīṇaguṇakauṇapaṃ paribabhau paretājiram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासाप्रच्छादनं वक्त्र- कूणनं गात्रसंवृतिः । निष्ठीवनादि चात्र स्याद् उद्वेगाद् उत्तमेष्व् अपि
nāsāpracchādanaṃ vaktra- kūṇanaṃ gātrasaṃvṛtiḥ / niṣṭhīvanādi cātra syād udvegād uttameṣv api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्मयात्माद्भुतो ज्ञेयो रसो रसविचक्षणैः । मायेन्द्रजालदिव्यस्त्री- विपिनाद्युद्भवो यथा सत्यं हृता त्वया हंस वनितानाम् इयं गतिः । भ्रमन्त्य् एतास् तथाप्य् एतद् इन्द्रजालं तद् अद्भुतम्
vismayātmādbhuto jñeyo raso rasavicakṣaṇaiḥ / māyendrajāladivyastrī- vipinādyudbhavo yathā satyaṃ hṛtā tvayā haṃsa vanitānām iyaṃ gatiḥ / bhramanty etās tathāpy etad indrajālaṃ tad adbhutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गद्गदः साधुवादश् च स्वेदः पुलकवेपथू । दृष्टेर् निशलतारत्वं विकासश् चात्र जायते
gadgadaḥ sādhuvādaś ca svedaḥ pulakavepathū / dṛṣṭer niśalatāratvaṃ vikāsaś cātra jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यग् ज्ञानोद्भवः शान्तः समत्वात् सर्वजन्तुषु । गतेच्छो नायकस् तत्र तमोरागपरिक्षयात् धनम् अहरहर् दत्तं स्वीयं यथार्थितम् अर्थिने कृतम् अरिकुलं नारीशेषं स्वखड्गविजृम्भितैः । प्रणयिनि जने रागोद्रिक्ते रतिर् विहिता चिरं किम् अपरम् अतः कर्तव्यं नस् तनाव् अपि नादरः
samyag jñānodbhavaḥ śāntaḥ samatvāt sarvajantuṣu / gateccho nāyakas tatra tamorāgaparikṣayāt dhanam aharahar dattaṃ svīyaṃ yathārthitam arthine kṛtam arikulaṃ nārīśeṣaṃ svakhaḍgavijṛmbhitaiḥ / praṇayini jane rāgodrikte ratir vihitā ciraṃ kim aparam ataḥ kartavyaṃ nas tanāv api nādaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरालम्बं मनो ह्य् अत्र बाढम् आत्मनि तिष्ठति । सुखे नेच्छा तथा दुःखेऽप्य् उद्वेगो नात्र जायते
nirālambaṃ mano hy atra bāḍham ātmani tiṣṭhati / sukhe necchā tathā duḥkhe'py udvego nātra jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टाव् अमी रसाः पूर्वं ये प्रोक्तास् तत्र निश्चितम् । प्रत्यनीकौ रसौ द्वौ द्वौ तत्सम्पर्कं विवर्जयेत्
aṣṭāv amī rasāḥ pūrvaṃ ye proktās tatra niścitam / pratyanīkau rasau dvau dvau tatsamparkaṃ vivarjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गारबीभत्सरसौ तथा वीरभयानकौ । रौद्राद्भुतौ तथा हास्य- करुणौ वैरिणौ मिथः
śṛṅgārabībhatsarasau tathā vīrabhayānakau / raudrādbhutau tathā hāsya- karuṇau vairiṇau mithaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हास्यो भवति शृङ्गारात् करुणो रौद्रकर्मतः । अद्भुतश् च तथा वीराद् बीभत्साच् च भयानकः
hāsyo bhavati śṛṅgārāt karuṇo raudrakarmataḥ / adbhutaś ca tathā vīrād bībhatsāc ca bhayānakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यौ जन्यजनकाव् एतौ रसाव् उक्तौ मनीषिभिः । युक्त्या कृतोऽपि संभेदस् तयोर् बाढं न दुष्यति
yau janyajanakāv etau rasāv uktau manīṣibhiḥ / yuktyā kṛto'pi saṃbhedas tayor bāḍhaṃ na duṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचिद् रसविभागेषु भावाः पूर्वं प्रदर्शिताः । स्वातन्त्र्येणेह कीर्त्यन्ते रम्यास् ते कृतिनां मताः
kecid rasavibhāgeṣu bhāvāḥ pūrvaṃ pradarśitāḥ / svātantryeṇeha kīrtyante ramyās te kṛtināṃ matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रत्यादय इमे भावा रसाभिप्रायसूचकाः । पञ्चाशत्स्थायिसंचारि- सात्त्विकास् तान् निबोधत
ratyādaya ime bhāvā rasābhiprāyasūcakāḥ / pañcāśatsthāyisaṃcāri- sāttvikās tān nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गारादिरसेष्व् एव भावा रत्यादयः स्मृताः । प्रत्येकं स्थैर्यतोऽन्ये च तर्यस्त्रिंशच्चराः स्मृताः
śṛṅgārādiraseṣv eva bhāvā ratyādayaḥ smṛtāḥ / pratyekaṃ sthairyato'nye ca taryastriṃśaccarāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायोऽनवस्थिते चित्ते भावाः संकीर्णसंभवाः । बाहुल्येन निगद्यन्ते तथाप्य् एते यथा स्थिताः
prāyo'navasthite citte bhāvāḥ saṃkīrṇasaṃbhavāḥ / bāhulyena nigadyante tathāpy ete yathā sthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्कासूया भयं ग्लानिर् व्याधिश् चिन्ता स्मृतिर् धृतिः । औत्सुक्यं विस्मयो हर्षो व्रीडोन्मादो मदस् तथा
śaṅkāsūyā bhayaṃ glānir vyādhiś cintā smṛtir dhṛtiḥ / autsukyaṃ vismayo harṣo vrīḍonmādo madas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषादो जडता निद्रा- [अ]वहित्थं चापलं स्मृतिः । इति भावाः प्रयोक्तव्या शृङ्गारे व्यभिचारिणः
viṣādo jaḍatā nidrā- [a]vahitthaṃ cāpalaṃ smṛtiḥ / iti bhāvāḥ prayoktavyā śṛṅgāre vyabhicāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रमश् चपलता निद्रा स्वप्नो ग्लानिस् तथैव च । शङ्कासूयावहित्थं च हास्ये भावा भवन्त्य् अमी
śramaś capalatā nidrā svapno glānis tathaiva ca / śaṅkāsūyāvahitthaṃ ca hāsye bhāvā bhavanty amī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैन्यं चिन्ता तथा ग्लानिर् निर्वेदो जडतास्मृतिः । व्याधिश् च करुणे ज्ञेया भावा भावविशारदैः
dainyaṃ cintā tathā glānir nirvedo jaḍatāsmṛtiḥ / vyādhiś ca karuṇe jñeyā bhāvā bhāvaviśāradaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षोऽसूया तथा गर्व उत्साहो मद एव च । चापल्यम् उग्रता वेगो रौद्रे भावाः प्रकीर्तिताः
harṣo'sūyā tathā garva utsāho mada eva ca / cāpalyam ugratā vego raudre bhāvāḥ prakīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमर्षः प्रतिबोधश् च वितर्कोऽथ मतिर् धृतिः । क्रोधोऽसूयाश्रु संमोह आवेगो रोमहर्षणम्
amarṣaḥ pratibodhaś ca vitarko'tha matir dhṛtiḥ / krodho'sūyāśru saṃmoha āvego romaharṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्वो मदस् तथोग्रत्वं भावा वीरे भवन्त्य् अमी । संत्रासो मरणं चैव वचनीयं भयानके
garvo madas tathogratvaṃ bhāvā vīre bhavanty amī / saṃtrāso maraṇaṃ caiva vacanīyaṃ bhayānake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपस्मारो विषादश् च भयं वेगो मतिर् मदः । उन्मादश् चेति विज्ञेया भावा बीभत्ससंभवाः
apasmāro viṣādaś ca bhayaṃ vego matir madaḥ / unmādaś ceti vijñeyā bhāvā bībhatsasaṃbhavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवेगो जडता मोहो विस्मयो हर्षणं मतिः । इति भावान् निबध्नन्ति रसेऽस्मिन्न् अद्भुते बुधाः
āvego jaḍatā moho vismayo harṣaṇaṃ matiḥ / iti bhāvān nibadhnanti rase'sminn adbhute budhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं संचारिणो भावा ज्ञेयाः प्रतिरसं स्थिताः । सात्त्विकास् तु भवन्त्य् एते सर्वे सर्वरसाश्रयाः
evaṃ saṃcāriṇo bhāvā jñeyāḥ pratirasaṃ sthitāḥ / sāttvikās tu bhavanty ete sarve sarvarasāśrayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या नृत्यगीतप्रमदोपभोग वेषाङ्गसङ्कीर्तनचारुबन्धा । माधुर्ययुक्ताल्पसमासरम्या वाणी स्मृतासाव् इह कैशिकीति
yā nṛtyagītapramadopabhoga veṣāṅgasaṅkīrtanacārubandhā / mādhuryayuktālpasamāsaramyā vāṇī smṛtāsāv iha kaiśikīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गारहास्यकरुण- रसानां परिवृद्धये । एषा वृत्तिः पर्योक्तव्या प्रयत्नेन बुधैर् यथा सौन्दर्यं शशलाञ्छनस्य कविभिर् मिथ्यैव तद् वर्ण्यते सौभाग्यं क्व नु पङ्कजस्य रजनीसंभोगभग्नत्विषः । इत्य् आलोच्य चिराय चारु रुचिमन्त्रस्यत्कुरङ्गीदृशो वीक्षेते नवयौवनोन्नतमुखौ मन्ये स्तनावाननम् हस्तेषुः कुसुमायुधस्य ललितं रागश्रियो लोचनं सौभाग्यैकगृहं विलासनिकषो वैदग्ध्यसिद्धिध्वजः । साक्षीदं मदबान्धवस्य निभृतं कस्यापि लीलानिधेः कक्षान्तर्नखमण्डनं सखि नवं प्रच्छाद्यतां वाससा समुल्लसत्काञ्चनकुण्डलोज्ज्वल प्रभापि तापाय बभूव येष्व् अलम् । विलासिनीरम्यमुखाम्बुजन्मसु प्रजज्वलुस् तेष्व् अकृशाः कृशानवः
śṛṅgārahāsyakaruṇa- rasānāṃ parivṛddhaye / eṣā vṛttiḥ paryoktavyā prayatnena budhair yathā saundaryaṃ śaśalāñchanasya kavibhir mithyaiva tad varṇyate saubhāgyaṃ kva nu paṅkajasya rajanīsaṃbhogabhagnatviṣaḥ / ity ālocya cirāya cāru rucimantrasyatkuraṅgīdṛśo vīkṣete navayauvanonnatamukhau manye stanāvānanam hasteṣuḥ kusumāyudhasya lalitaṃ rāgaśriyo locanaṃ saubhāgyaikagṛhaṃ vilāsanikaṣo vaidagdhyasiddhidhvajaḥ / sākṣīdaṃ madabāndhavasya nibhṛtaṃ kasyāpi līlānidheḥ kakṣāntarnakhamaṇḍanaṃ sakhi navaṃ pracchādyatāṃ vāsasā samullasatkāñcanakuṇḍalojjvala prabhāpi tāpāya babhūva yeṣv alam / vilāsinīramyamukhāmbujanmasu prajajvalus teṣv akṛśāḥ kṛśānavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या चित्रयुद्धभ्रमशस्त्रपात मायेन्द्रजालप्लुतिलाङ्घिताढ्या । ओजस्विगुर्वक्षरबन्धगाढा ज्ञेया बुधैः सारभटीति वृत्तिः
yā citrayuddhabhramaśastrapāta māyendrajālaplutilāṅghitāḍhyā / ojasvigurvakṣarabandhagāḍhā jñeyā budhaiḥ sārabhaṭīti vṛttiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रौद्रे भयानके चैव बीभत्से च विचक्षणैः । काव्यशोभाकरी वृत्तिर् इयम् इत्थं प्रयुज्यते शस्त्रोद्दारितकुम्भिकुम्भविगलद्रक्ताक्तमुक्ताफलं स्फारस्फूर्जितकान्तिकल्पितबृहच्चञ्चच्चतुष्कायितम् । क्रोधोद्धावितधीरधोरणलसअत्खड्गाग्रम् उग्राग्रहं युद्धं सिद्धवधूगृहीतसुभटं जातं तदा दुर्धरम् नायं गर्जिरवो गभीरपरुषं तूर्यं तदीयं त्व् इदं नैते भीमभुजङ्गभोगरुचयो मेघा इमे तद्रजाः । इत्थं नाथ नवाम्बुवाहसमये त्वत्सैन्यशङ्काकुला म्लायद्वक्त्ररुचो विरोधिवनितास्त्रस्यन्ति नश्यन्ति च पिबन्न् असृक् स्वदन् मांसम् आकर्षन्न् अन्त्रमालिकाम् । कबन्धसङ्कुले क्रोष्टा भ्रमत्य् एष महारणे
raudre bhayānake caiva bībhatse ca vicakṣaṇaiḥ / kāvyaśobhākarī vṛttir iyam itthaṃ prayujyate śastroddāritakumbhikumbhavigaladraktāktamuktāphalaṃ sphārasphūrjitakāntikalpitabṛhaccañcaccatuṣkāyitam / krodhoddhāvitadhīradhoraṇalasaatkhaḍgāgram ugrāgrahaṃ yuddhaṃ siddhavadhūgṛhītasubhaṭaṃ jātaṃ tadā durdharam nāyaṃ garjiravo gabhīraparuṣaṃ tūryaṃ tadīyaṃ tv idaṃ naite bhīmabhujaṅgabhogarucayo meghā ime tadrajāḥ / itthaṃ nātha navāmbuvāhasamaye tvatsainyaśaṅkākulā mlāyadvaktraruco virodhivanitāstrasyanti naśyanti ca pibann asṛk svadan māṃsam ākarṣann antramālikām / kabandhasaṅkule kroṣṭā bhramaty eṣa mahāraṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षप्रधानाधिकसत्त्ववृत्तिस् त्यागोत्तरोदारवचोमनोज्ञा । आश्चर्यसंपत्सुभगा च या स्यात् सा सात्वती नाम मतात्र वृत्तिः
harṣapradhānādhikasattvavṛttis tyāgottarodāravacomanojñā / āścaryasaṃpatsubhagā ca yā syāt sā sātvatī nāma matātra vṛttiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नातिगूढार्थसंपत्तिः श्रव्यशब्दमनोरमा । वीरे रौद्रेऽद्भुते शान्ते वृत्तिर् एषा मता यथा लक्ष्म्यास् त्वं जनको निधिश् च पयसां निःशेषरत्नाकरो मर्यादानिरतस् त्वम् एव जलधे ब्रूतेऽत्र कोऽन्यादृशम् । किं त्व् एकस्य गृहं गतस्य बडवावह्नेः सदा तृष्णया क्लान्तस्योदरपूरणेऽपि न सहो यत् तन् मनाङ् मध्यमम् स्फारितोत्कटकठोरतारकाकीर्ण वह्निकणसंततिः क्रुधा । दुर्निमित्ततडिदाकृतिर् बभौ दृष्टिर् इष्टसमरांशुमालिनः अत्यद्भुतं नराधिप तव कीर्तिर् धवलयन्त्य् अपि जगन्ति । रक्तान् करोति सुहृदो मलिनयति च वैरिवदनानि निवृत्तविषयासङ्ग- मधुना सुचिराय मे । आत्मन्य् एव समाधानं मनः केवलम् इच्छति
nātigūḍhārthasaṃpattiḥ śravyaśabdamanoramā / vīre raudre'dbhute śānte vṛttir eṣā matā yathā lakṣmyās tvaṃ janako nidhiś ca payasāṃ niḥśeṣaratnākaro maryādāniratas tvam eva jaladhe brūte'tra ko'nyādṛśam / kiṃ tv ekasya gṛhaṃ gatasya baḍavāvahneḥ sadā tṛṣṇayā klāntasyodarapūraṇe'pi na saho yat tan manāṅ madhyamam sphāritotkaṭakaṭhoratārakākīrṇa vahnikaṇasaṃtatiḥ krudhā / durnimittataḍidākṛtir babhau dṛṣṭir iṣṭasamarāṃśumālinaḥ atyadbhutaṃ narādhipa tava kīrtir dhavalayanty api jaganti / raktān karoti suhṛdo malinayati ca vairivadanāni nivṛttaviṣayāsaṅga- madhunā sucirāya me / ātmany eva samādhānaṃ manaḥ kevalam icchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधानपुरुषप्राया सद्वक्रोक्तिनिरन्तरा । भारतीयं भवेद् वृत्तिर् वीरहास्याद्भुताश्रया जन्मदेहवधबन्धनादिकं तुल्यम् एतद् इतरैः समं सताम् । यत् तथापि विपुलाचलाः श्रियः साहसैकपरतात्र कारणम् यशोदाकृतरक्षस्य शासितुर् भुवनद्रुहाम् । बाल्ये निभृतगम्भीरो हरेर् हासः पुनातु वः निर्भयोऽप्य् एष भूपालस् तद् ददाति द्विषां युधि । असत् तेषु यशः शुभ्रम् आदत्ते चेदम् अद्भुतम्
pradhānapuruṣaprāyā sadvakroktinirantarā / bhāratīyaṃ bhaved vṛttir vīrahāsyādbhutāśrayā janmadehavadhabandhanādikaṃ tulyam etad itaraiḥ samaṃ satām / yat tathāpi vipulācalāḥ śriyaḥ sāhasaikaparatātra kāraṇam yaśodākṛtarakṣasya śāsitur bhuvanadruhām / bālye nibhṛtagambhīro harer hāsaḥ punātu vaḥ nirbhayo'py eṣa bhūpālas tad dadāti dviṣāṃ yudhi / asat teṣu yaśaḥ śubhram ādatte cedam adbhutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् आदि रम्याः प्रविलोक्य वृत्तीर् दृष्ट्वा निबन्धांश् च महाकवीनाम् । आलोक्य वैचित्र्यम् इदं विदध्यात् काव्यं कविः सज्जनचित्तचौरम्
ity ādi ramyāḥ pravilokya vṛttīr dṛṣṭvā nibandhāṃś ca mahākavīnām / ālokya vaicitryam idaṃ vidadhyāt kāvyaṃ kaviḥ sajjanacittacauram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरसं प्रत्यनीकं च दुःसन्धानरसं तथा । नीरसं पात्रदुष्टं च काव्यं सद्भिर् न शस्यते
virasaṃ pratyanīkaṃ ca duḥsandhānarasaṃ tathā / nīrasaṃ pātraduṣṭaṃ ca kāvyaṃ sadbhir na śasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विहाय जननीमृत्यु- शोकं मुग्धे मया सह । यौवनं मानय स्पष्टम् इत्यादि विरसं मतम्
vihāya jananīmṛtyu- śokaṃ mugdhe mayā saha / yauvanaṃ mānaya spaṣṭam ityādi virasaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रबन्धे नीयते यत्र रस एको निरन्तरम् । महतीं वृद्धिम् इच्छन्ति नीरसं तच् च केचन
prabandhe nīyate yatra rasa eko nirantaram / mahatīṃ vṛddhim icchanti nīrasaṃ tac ca kecana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नखक्षतोच्छलत्पूति- प्लुतगण्डस्थलं रतौ । पिबामि वदनं तस्याः प्रत्यनीकं तद् उच्यते
nakhakṣatocchalatpūti- plutagaṇḍasthalaṃ ratau / pibāmi vadanaṃ tasyāḥ pratyanīkaṃ tad ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम् एवानुचितां गच्छ ज्वलिता त्वत्कृते तु या । किं ते कृत्यं मया धूर्त दुःसन्धानरसं त्व् इदम्
tām evānucitāṃ gaccha jvalitā tvatkṛte tu yā / kiṃ te kṛtyaṃ mayā dhūrta duḥsandhānarasaṃ tv idam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्जनो दयितः कामं मनो म्लानं मनोभवः । कृशो वियोगतप्तायास् तस्या इत्य् आदि नीरसम्
durjano dayitaḥ kāmaṃ mano mlānaṃ manobhavaḥ / kṛśo viyogataptāyās tasyā ity ādi nīrasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुग्धा व्याजं विना वेश्या कन्येयं निपुणा रतौ । कुलस्त्री सर्वदा धृष्टा पात्रदुष्टं त्व् इदं मतम्
mugdhā vyājaṃ vinā veśyā kanyeyaṃ nipuṇā ratau / kulastrī sarvadā dhṛṣṭā pātraduṣṭaṃ tv idaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्येष्व् अपि रसेष्व् एते दोषा वर्ज्या मनीषिभिः । यत् सम्पर्कान् न यात्य् एव काव्यं रसपरम्पराम्
anyeṣv api raseṣv ete doṣā varjyā manīṣibhiḥ / yat samparkān na yāty eva kāvyaṃ rasaparamparām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति मया कथितेन पथामुना रसविशेषम् अशेषम् उपेयुषा । ललितपादपदासदलङ्कृतिः कृतधियाम् इह वाग्वनितायते
iti mayā kathitena pathāmunā rasaviśeṣam aśeṣam upeyuṣā / lalitapādapadāsadalaṅkṛtiḥ kṛtadhiyām iha vāgvanitāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गारतिलको नाम ग्रन्थोऽयं ग्रथितो मया । व्युत्पत्तये निषेवन्तु कवयः कामिनश् च ये
śṛṅgāratilako nāma grantho'yaṃ grathito mayā / vyutpattaye niṣevantu kavayaḥ kāminaś ca ye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कान्या काव्यकथा कीदृग् वैदग्धी को रसागमः । किं गोष्ठीमण्डनं हन्त शृङ्गारतिलकं विना
kānyā kāvyakathā kīdṛg vaidagdhī ko rasāgamaḥ / kiṃ goṣṭhīmaṇḍanaṃ hanta śṛṅgāratilakaṃ vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिपुरवधाद् एव गताम् उल्लासम् उमां समस्तदेवनताम् । शृङ्गारतिलकविधिना पुनर् अपि रुद्रः प्रसादयति
tripuravadhād eva gatām ullāsam umāṃ samastadevanatām / śṛṅgāratilakavidhinā punar api rudraḥ prasādayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.