Suvarnaprabhasasutra 19

॥ व्याघ्रीपरिवर्तः ॥ पुनरपरं कुलदेवते परहितार्थायात्मपरित्यागमपि बोधिसत्त्वभूतेन भवितव्यम् । तत्कथमिदम् । दिवि भुवि च विसृतविपुलविमलविविधगुणशतकिरणो ऽप्रतिहतज्ञानदर्शनबलपराक्रमो भगवान्भिक्षुशतसहस्रपरिवृतः पञ्चविधचक्षुप्राप्तः प्रञ्चालेषु जनपदेषु जनपदचारिकां चरमाणो ऽन्यतमेव वनखण्डमनुप्राप्तो बभूव । स तत्र ददर्श हरितमृदुनीलशाद्वलतलविविधकुसुमप्रतिमण्डितं पृथिवीप्रदेशं दृष्ट्वा च भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयति स्म । रुचिरो ऽयमानन्द ! पृथिवीप्रदेशः । अस्मिंश्चास्मिकस्थाननिष्ठा संज्ञायते । एतर्हि तथागतस्यासनं प्रज्ञापय । ततस्येन भगवत आज्ञयासनं प्रज्ञप्तम् । प्रज्ञप्य च भगवन्तमेतदवोचत् । प्रज्ञप्तमासनं भगवन्निषीद ज्ष्ठेष्ठ श्रेष्ठ नृणां वरद वरिष्ठ मोक्षवह परमामृतकथां विसृज नृणां हिताय भगवन्निधनविप्रयुक्तं । अथ भगवांस्तस्मिन्नासने निषद्य भिक्षूनामन्त्रयते स्म । इच्छथ यूयं भिक्षवो दुष्करकारिकाणां बोधिसत्त्वानां शरीराणि द्रष्टुम् ॥ एवमुक्ते भिक्षवो भगवन्तमेतदवोचन् । अयमृषिवरकालप्राप्त सत्त्वार्थसारमद्वयनीरतस्य द्रष्टुम् । अस्माभिरस्थीण्यपरिमित गुणश्रितस्य तत्साधु घाटय

// vyāghrīparivartaḥ // punaraparaṃ kuladevate parahitārthāyātmaparityāgamapi bodhisattvabhūtena bhavitavyam / tatkathamidam / divi bhuvi ca visṛtavipulavimalavividhaguṇaśatakiraṇo 'pratihatajñānadarśanabalaparākramo bhagavānbhikṣuśatasahasraparivṛtaḥ pañcavidhacakṣuprāptaḥ prañcāleṣu janapadeṣu janapadacārikāṃ caramāṇo 'nyatameva vanakhaṇḍamanuprāpto babhūva / sa tatra dadarśa haritamṛdunīlaśādvalatalavividhakusumapratimaṇḍitaṃ pṛthivīpradeśaṃ dṛṣṭvā ca bhagavānāyuṣmantamānandamāmantrayati sma / ruciro 'yamānanda ! pṛthivīpradeśaḥ / asmiṃścāsmikasthānaniṣṭhā saṃjñāyate / etarhi tathāgatasyāsanaṃ prajñāpaya / tatasyena bhagavata ājñayāsanaṃ prajñaptam / prajñapya ca bhagavantametadavocat / prajñaptamāsanaṃ bhagavanniṣīda jṣṭheṣṭha śreṣṭha nṛṇāṃ varada variṣṭha mokṣavaha paramāmṛtakathāṃ visṛja nṛṇāṃ hitāya bhagavannidhanaviprayuktaṃ / atha bhagavāṃstasminnāsane niṣadya bhikṣūnāmantrayate sma / icchatha yūyaṃ bhikṣavo duṣkarakārikāṇāṃ bodhisattvānāṃ śarīrāṇi draṣṭum // evamukte bhikṣavo bhagavantametadavocan / ayamṛṣivarakālaprāpta sattvārthasāramadvayanīratasya draṣṭum / asmābhirasthīṇyaparimita guṇaśritasya tatsādhu ghāṭaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथायुष्मानानन्दस्तान्यस्थीन्यादाय भगवते बुद्धायोपनामयामास । भगवांश्चास्थीनि गृहीत्वा संघस्य पुरतः संस्थाप्योवाच । इमान्यस्थीनि महाप्रवरगुणामुक्तस्य समन्तदमध्यानक्षान्तिप्रवरदृढोत्साहयशःसंस्कृतो भूयः सततसमितं बोधौ मतिमतो दृढोत्साहिनो धृतिमतः सदादाननिरतस्य । ततो भगवान्भिक्षूनामन्त्रयामास । वदन्त भिक्षवो बोधिसत्त्वशरीराणि शीलगुणवासितानि परमदुर्लभदर्शनानि पुण्यक्षेत्रभूतानि । ततस्ते भिक्षवः कृतकरपुटा आवर्जितमनसस्तानि शरीराणि मूर्ध्ना वन्दन्ते स्म ॥ अथायुष्मानानन्दः कृतकरपुटो भगवन्तमेतदवोचत् । भगवानतीतानागतप्रत्युत्पन्नसर्वलोकाभ्युद्भतः सर्वसत्त्वैर्नमस्कृतः तत्कथं तथागत एवैतान्यस्थीनि नमस्यते । अथ भगवानायुष्मन्तमानन्दमेतदवोचत् । वन्दनीयानीमान्यस्थीन्यानन्द । तत्कस्य हेतोः । एभिरानन्दास्थिभिर्मयैवं क्षिप्रमनुत्तरा सम्यक्संबोधिरभिसंबुद्धेति । भूतपूर्वमानन्दातीते ऽध्वन्यनेकधनधान्यवाहनबलोपपन्नो ऽप्रतिहतबलपराक्रमो महारथो नाम राजाभूत् । तस्य देवकुमारसदृशास्त्रयः पुत्रा बभूवः । महाप्रणादो महादेवो महासत्त्वाश्चेति । अथ राजा क्रीडनार्थमुद्यानमभिनिष्क्रमते स्म । ते च कुमारास्तस्योद्यानस्य गुणानुराधितया कुसुमलोलया चेतस्ततो ऽनुविचरमाना महाद्वादशवनगुल्मं प्रविविशुः । तेषु प्रसृतेषु कुमारोपस्थायका अन्योन्यप्रसृता बभूवुः । राजकुमारोत्सृष्टा उद्यानमहत्यामलक्षितायां तं द्वादशवनगुल्मं प्रविविशुः । अथ महाप्रणादो भ्रातृद्वयमुवाच । भीर्मे हृदयमाविशते । आगच्छत मा वयं श्वापदे विनाशमापद्येम । महादेव उवाच । न मे भयमस्त्यपि त्विष्टजनवियोगाद्धि मे हृदये प्रवर्तते । महासत्त्व उवाच ॥ न च मम भयमिहास्ति नापि शोको वनवरे मुनिजनसंस्तुते विविक्ते । परमसुविपुलमहार्थता लाभा हृदयमिदं मम संप्रपुष्पति च

athāyuṣmānānandastānyasthīnyādāya bhagavate buddhāyopanāmayāmāsa / bhagavāṃścāsthīni gṛhītvā saṃghasya purataḥ saṃsthāpyovāca / imānyasthīni mahāpravaraguṇāmuktasya samantadamadhyānakṣāntipravaradṛḍhotsāhayaśaḥsaṃskṛto bhūyaḥ satatasamitaṃ bodhau matimato dṛḍhotsāhino dhṛtimataḥ sadādānaniratasya / tato bhagavānbhikṣūnāmantrayāmāsa / vadanta bhikṣavo bodhisattvaśarīrāṇi śīlaguṇavāsitāni paramadurlabhadarśanāni puṇyakṣetrabhūtāni / tataste bhikṣavaḥ kṛtakarapuṭā āvarjitamanasastāni śarīrāṇi mūrdhnā vandante sma // athāyuṣmānānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantametadavocat / bhagavānatītānāgatapratyutpannasarvalokābhyudbhataḥ sarvasattvairnamaskṛtaḥ tatkathaṃ tathāgata evaitānyasthīni namasyate / atha bhagavānāyuṣmantamānandametadavocat / vandanīyānīmānyasthīnyānanda / tatkasya hetoḥ / ebhirānandāsthibhirmayaivaṃ kṣipramanuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃbuddheti / bhūtapūrvamānandātīte 'dhvanyanekadhanadhānyavāhanabalopapanno 'pratihatabalaparākramo mahāratho nāma rājābhūt / tasya devakumārasadṛśāstrayaḥ putrā babhūvaḥ / mahāpraṇādo mahādevo mahāsattvāśceti / atha rājā krīḍanārthamudyānamabhiniṣkramate sma / te ca kumārāstasyodyānasya guṇānurādhitayā kusumalolayā cetastato 'nuvicaramānā mahādvādaśavanagulmaṃ praviviśuḥ / teṣu prasṛteṣu kumāropasthāyakā anyonyaprasṛtā babhūvuḥ / rājakumārotsṛṣṭā udyānamahatyāmalakṣitāyāṃ taṃ dvādaśavanagulmaṃ praviviśuḥ / atha mahāpraṇādo bhrātṛdvayamuvāca / bhīrme hṛdayamāviśate / āgacchata mā vayaṃ śvāpade vināśamāpadyema / mahādeva uvāca / na me bhayamastyapi tviṣṭajanaviyogāddhi me hṛdaye pravartate / mahāsattva uvāca // na ca mama bhayamihāsti nāpi śoko vanavare munijanasaṃstute vivikte / paramasuvipulamahārthatā lābhā hṛdayamidaṃ mama saṃprapuṣpati ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ते राजकुमारास्तद् द्वादशवनगुल्मविवरं चञ्चूर्यमाणा एकां व्याघ्रीं ददृशुः सप्ताहप्रसुतां पञ्चसुतपरिवृतां क्षुत्तृषपरिकर्षितां परमदुर्बलशरीरां दृष्टा महाप्रणादो ऽब्रवीत् । भो कष्टमियं तपस्विनी षडहप्रसुता वा सप्ताहप्रसुता वा भविष्यति । इदानीं भोजनमलभमाना स्वसुतानि भक्षयिष्यति जिघत्सया वा कालं करिष्यति । महासत्त्व उवाच । किमस्यास्तपस्विन्या भोजनम् । महाप्रणाद उवाच । मांसोष्णानि रूधिराणि रससंकाशं भवेद्यदिह । एतद्भोजनमुक्तं व्याघ्रतरक्ष्वृक्षसिंहानाम्

atha te rājakumārāstad dvādaśavanagulmavivaraṃ cañcūryamāṇā ekāṃ vyāghrīṃ dadṛśuḥ saptāhaprasutāṃ pañcasutaparivṛtāṃ kṣuttṛṣaparikarṣitāṃ paramadurbalaśarīrāṃ dṛṣṭā mahāpraṇādo 'bravīt / bho kaṣṭamiyaṃ tapasvinī ṣaḍahaprasutā vā saptāhaprasutā vā bhaviṣyati / idānīṃ bhojanamalabhamānā svasutāni bhakṣayiṣyati jighatsayā vā kālaṃ kariṣyati / mahāsattva uvāca / kimasyāstapasvinyā bhojanam / mahāpraṇāda uvāca / māṃsoṣṇāni rūdhirāṇi rasasaṃkāśaṃ bhavedyadiha / etadbhojanamuktaṃ vyāghratarakṣvṛkṣasiṃhānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महादेव उवाच । इहैषा तपस्वीनी क्षुत्तुषपरीतशरीरा अलं प्राणावशेषा परमदुर्बला न शक्यमन्यस्थाने भोजनमन्वेष्टुम् । को ऽस्याः प्राणपरिरक्षणार्थमात्मपरित्यागं कुर्यादिति । महाप्रणाद उवाच । भो दुष्कर आत्मपरित्यागः । महासत्त्व उवाच । अस्मद्विधान् दुष्कर शरीर अभियुक्तानां एष नयः । अन्येषां परहिताभियुक्तानां सत्पुरुषाण न दुष्करः

mahādeva uvāca / ihaiṣā tapasvīnī kṣuttuṣaparītaśarīrā alaṃ prāṇāvaśeṣā paramadurbalā na śakyamanyasthāne bhojanamanveṣṭum / ko 'syāḥ prāṇaparirakṣaṇārthamātmaparityāgaṃ kuryāditi / mahāpraṇāda uvāca / bho duṣkara ātmaparityāgaḥ / mahāsattva uvāca / asmadvidhān duṣkara śarīra abhiyuktānāṃ eṣa nayaḥ / anyeṣāṃ parahitābhiyuktānāṃ satpuruṣāṇa na duṣkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च । कृपाकरुणममवतारिय सत्त्वो दिवि चेह लभ्यते सः । स्वदेह शतश इह कृत्व मुदितमनाः परजीवशरीरे

api ca / kṛpākaruṇamamavatāriya sattvo divi ceha labhyate saḥ / svadeha śataśa iha kṛtva muditamanāḥ parajīvaśarīre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्तनयकृतधर्माभैदनान्तैरनन्तं न विजहति अनुपूर्वं स्वस्वभावं कृतघ्नुः

śtanayakṛtadharmābhaidanāntairanantaṃ na vijahati anupūrvaṃ svasvabhāvaṃ kṛtaghnuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च । नास्ती तस्योपजीव्यं सर्वतु मध्ये भुतत्वात्तं नियोज्य । तस्मै जरामरणस्य समुद्र-उत्तरणपोतभूतु भविस्सम्

api ca / nāstī tasyopajīvyaṃ sarvatu madhye bhutatvāttaṃ niyojya / tasmai jarāmaraṇasya samudra-uttaraṇapotabhūtu bhavissam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च । त्यक्त्वाहं पुण्ड्रभूतं भवशतभरितं विष्टान्तः पूर्णम् । निःसारफेनकल्पं कृमिशतभरितं कार्यकृत्यं तनु हि

api ca / tyaktvāhaṃ puṇḍrabhūtaṃ bhavaśatabharitaṃ viṣṭāntaḥ pūrṇam / niḥsāraphenakalpaṃ kṛmiśatabharitaṃ kāryakṛtyaṃ tanu hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःशोक निर्विकारं निरुपधिममलं ध्यानप्रज्ञादिगुणैः । संपूर्णं धर्मकाय गुणशतभरितं प्राप्स्येव सुशुद्धम्

niḥśoka nirvikāraṃ nirupadhimamalaṃ dhyānaprajñādiguṇaiḥ / saṃpūrṇaṃ dharmakāya guṇaśatabharitaṃ prāpsyeva suśuddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स खल्वेवं कृतव्यवसायः परमकरुणोपरिगतहृदयः तयोर्विक्षेपं चकार । गच्छेतां तावद्भवन्तौ स्वकार्येणाहं द्वादशवनगुल्मं प्रवेक्ष्यामीति ॥ अथ स महासत्त्वो राजकुमारः तस्मादुपवनात्प्रतिनिवृत्य व्याघ्र्या आलयमुपगम्य वनलतायां प्रावरणमृत्सृज्य प्रणिधानं चकार । एषो ऽहं जगतो हितार्थमनुत्तरां बोधिं विबुध्य शिवां कारुण्यात्प्रददामि निश्चलमतिर्देहं परैर्दुस्त्यजम् । तन्मे बोधिरनामया या जिनसुतैरभ्यर्चिता निर्ज्वला त्रैलिक्यं भवसागरात्प्रतिभयादुत्तारयेयान्माम् । इत्यथ व्याघ्र्या अभिमुखं महासत्त्वः प्रपतितः । ततो व्याघ्री मैत्रीवतो बोधिसत्त्वस्य न किञ्चिच्चक्रे । ततो बोधिसत्त्वो दुर्बलावर्तो ऽयमथेत्युत्थाय शस्त्रं पर्येषते स्म । कृपामतिर्न क्वचिच्छस्त्रमलभत् । सो ऽतिबलां वर्षशतिकां वंशलतां (बग्छि ११०) गृहीत्वा तया स्वबालमुत्क्षेप्य व्याघ्रीसमीपे पपात । प्रपतितमात्रे च बोधिसत्त्वे भूमिरियं प्रचरविहीनेव नौः सलिलमध्ये गता षड्विकारं प्रचचाल । राहुग्रस्त इव दिनकरकिरणो न बभ्राजे । दिव्यगन्धचूर्णसंनिश्रितं च कुसुमवर्षं पपात । अथान्यतरा विस्मया वर्जितमनसा देवता बोधिसत्त्वं तुष्टाव ॥ यथा कारुण्यं ते विसृतमिह सत्त्वेषु सुमते यथा वै तद्देहं त्यजसि नरवीर प्रमुदितः । शिवं श्रेष्ठं स्थानं जननमरणार्थे विरहितं निरायासं शान्तं त्वमिह न चिरात्प्राप्स्यसि शुभम्

sa khalvevaṃ kṛtavyavasāyaḥ paramakaruṇoparigatahṛdayaḥ tayorvikṣepaṃ cakāra / gacchetāṃ tāvadbhavantau svakāryeṇāhaṃ dvādaśavanagulmaṃ pravekṣyāmīti // atha sa mahāsattvo rājakumāraḥ tasmādupavanātpratinivṛtya vyāghryā ālayamupagamya vanalatāyāṃ prāvaraṇamṛtsṛjya praṇidhānaṃ cakāra / eṣo 'haṃ jagato hitārthamanuttarāṃ bodhiṃ vibudhya śivāṃ kāruṇyātpradadāmi niścalamatirdehaṃ parairdustyajam / tanme bodhiranāmayā yā jinasutairabhyarcitā nirjvalā trailikyaṃ bhavasāgarātpratibhayāduttārayeyānmām / ityatha vyāghryā abhimukhaṃ mahāsattvaḥ prapatitaḥ / tato vyāghrī maitrīvato bodhisattvasya na kiñciccakre / tato bodhisattvo durbalāvarto 'yamathetyutthāya śastraṃ paryeṣate sma / kṛpāmatirna kvacicchastramalabhat / so 'tibalāṃ varṣaśatikāṃ vaṃśalatāṃ (Bagchi 110) gṛhītvā tayā svabālamutkṣepya vyāghrīsamīpe papāta / prapatitamātre ca bodhisattve bhūmiriyaṃ pracaravihīneva nauḥ salilamadhye gatā ṣaḍvikāraṃ pracacāla / rāhugrasta iva dinakarakiraṇo na babhrāje / divyagandhacūrṇasaṃniśritaṃ ca kusumavarṣaṃ papāta / athānyatarā vismayā varjitamanasā devatā bodhisattvaṃ tuṣṭāva // yathā kāruṇyaṃ te visṛtamiha sattveṣu sumate yathā vai taddehaṃ tyajasi naravīra pramuditaḥ / śivaṃ śreṣṭhaṃ sthānaṃ jananamaraṇārthe virahitaṃ nirāyāsaṃ śāntaṃ tvamiha na cirātprāpsyasi śubham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खलु सा व्याघ्री रुधिरम्रक्षितशरीरं बोधिसत्त्वमवेक्ष्य मुहूर्तमात्रेण निर्मांसरुधिरमस्थ्यवशेषं चकार ॥ अथ महाप्रणादस्तं भूमिकम्पमनुनिशम्य महादेवमेतदवोचत् ॥ प्रचलित ससमुद्रा सागरा वसुमतिदशदिक्षू सुप्तरश्मिश्च सूर्यः । पतति कुसुमवर्षं व्याकुलं वा मनो मे स्वतनुरिह विसृष्टः सांप्रतं भ्रातृणा मे

atha khalu sā vyāghrī rudhiramrakṣitaśarīraṃ bodhisattvamavekṣya muhūrtamātreṇa nirmāṃsarudhiramasthyavaśeṣaṃ cakāra // atha mahāpraṇādastaṃ bhūmikampamanuniśamya mahādevametadavocat // pracalita sasamudrā sāgarā vasumatidaśadikṣū suptaraśmiśca sūryaḥ / patati kusumavarṣaṃ vyākulaṃ vā mano me svatanuriha visṛṣṭaḥ sāṃprataṃ bhrātṛṇā me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महादेव उवाच । यथा च सो करुणवचो ह्यवोचत समीक्ष्य तां स्वतनायभक्षणोद्यतां । क्षुधान्वितां व्यशनशतैः समन्वितां सुदुर्बला मतिरिह संशया तु मे

mahādeva uvāca / yathā ca so karuṇavaco hyavocata samīkṣya tāṃ svatanāyabhakṣaṇodyatāṃ / kṣudhānvitāṃ vyaśanaśataiḥ samanvitāṃ sudurbalā matiriha saṃśayā tu me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तौ राजकुमारौ परमशोकाभिभूतौ वाष्पपरिप्लुताक्षौ तमेनं पन्थानं प्रतिनिवृत्य गच्छन्तौ व्याघ्रीसमीपमेवाभिजग्मतुः । तं ददृश्तुः शतं वंशलतासमायुक्तं प्रावरणं कृष्णविकृष्णानि (बग्छि १११) चास्थीनि रुधिरकर्दमानि । नानादिग्विदिक्षु केशान्विस्तीर्णान्दृष्ट्वा च समूर्च्छन्नौ भूमौ निपेततुः । सचिरात्संज्ञामुपलभ्योत्थायोच्चेयबाहू आर्तस्वरं मुमुचतुः । अहो प्रियभ्रातृक पार्थिवायं तथा जननी सुतवत्सला या पृच्छिष्यते सा जननी तृतीयः क्व वा युवाभ्यां कमलायतेक्ष्णः

atha tau rājakumārau paramaśokābhibhūtau vāṣpapariplutākṣau tamenaṃ panthānaṃ pratinivṛtya gacchantau vyāghrīsamīpamevābhijagmatuḥ / taṃ dadṛśtuḥ śataṃ vaṃśalatāsamāyuktaṃ prāvaraṇaṃ kṛṣṇavikṛṣṇāni (Bagchi 111) cāsthīni rudhirakardamāni / nānādigvidikṣu keśānvistīrṇāndṛṣṭvā ca samūrcchannau bhūmau nipetatuḥ / sacirātsaṃjñāmupalabhyotthāyocceyabāhū ārtasvaraṃ mumucatuḥ / aho priyabhrātṛka pārthivāyaṃ tathā jananī sutavatsalā yā pṛcchiṣyate sā jananī tṛtīyaḥ kva vā yuvābhyāṃ kamalāyatekṣṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो हि अस्माकमिहैव शोभितं ननू प्रदेशे मरणं न जीवितम् । कथं महासत्त्वविवर्जिता वयं दास्यामहे दर्शनमम्बतातयोः

aho hi asmākamihaiva śobhitaṃ nanū pradeśe maraṇaṃ na jīvitam / kathaṃ mahāsattvavivarjitā vayaṃ dāsyāmahe darśanamambatātayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तौ राजकुमारौ बहुविविधकरुणं विलाप्य प्रचक्रमतुः । तत्र कुमारस्योपस्थायका दिशि विदिशि प्रधावन्तः कुमारान्वेषणाः परस्परं दृष्ट्वा च पप्रच्छुः क्व कुमारः क्व कुमार इति । तस्मिंश्च समये देवी शयनतलगता प्रियविप्रयोगसूचकं स्वप्नं ददर्श । तद्यथा स्तनौ छिद्यमानौ दन्तोत्पातनं च क्रियमाणं त्रयः कपोतशावकाः प्रतिलम्भमानास्ते भीता एव श्येनेनाच्छिद्यमानाः । अथ देवी भूमिकाम्पादुत्रस्तहृदया सहसा प्रतिविबुध्य चिन्तापरा बभूव ॥ किमेषा भूतधात्री जलनिधिवसना कम्पति भृशं सूर्यः शूली न रश्मिर्मम च किच भूभजं वयति वा । दुःखं कुर्वति मे गात्रं चलति च नयनं स्वस्तनं छिद्यती च । स्वस्ति मे स्यात्सुतानां वनविवरमिदं क्रीडनार्थं गतानाम्

atha tau rājakumārau bahuvividhakaruṇaṃ vilāpya pracakramatuḥ / tatra kumārasyopasthāyakā diśi vidiśi pradhāvantaḥ kumārānveṣaṇāḥ parasparaṃ dṛṣṭvā ca papracchuḥ kva kumāraḥ kva kumāra iti / tasmiṃśca samaye devī śayanatalagatā priyaviprayogasūcakaṃ svapnaṃ dadarśa / tadyathā stanau chidyamānau dantotpātanaṃ ca kriyamāṇaṃ trayaḥ kapotaśāvakāḥ pratilambhamānāste bhītā eva śyenenācchidyamānāḥ / atha devī bhūmikāmpādutrastahṛdayā sahasā prativibudhya cintāparā babhūva // kimeṣā bhūtadhātrī jalanidhivasanā kampati bhṛśaṃ sūryaḥ śūlī na raśmirmama ca kica bhūbhajaṃ vayati vā / duḥkhaṃ kurvati me gātraṃ calati ca nayanaṃ svastanaṃ chidyatī ca / svasti me syātsutānāṃ vanavivaramidaṃ krīḍanārthaṃ gatānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैवं चिन्तयन्त्याश्चेटी च संत्रस्तहृदया प्रविश्य देव्या निवेदयामास । देवि कुमारपरिचारकाः कुमारमन्वेषन्ते नष्टः श्रूयते । तत्र पुत्रहतश्रवणाच्च देवी संकम्पिताहृदया वाष्पाकुलनयनवदना (बग्छि ११२) राजानमभिगम्योवाच । देव नष्टो मे प्रियसुतः श्रूयते । राजापि संकम्पितहृदयः परमसंत्रासमापेदे । हा कष्टं वियुक्तो ऽस्मि प्रियसुतेन । अथ राजा देवीमाश्वासयामास । मा भीर्देवि पुत्रार्थं वयं कुमारान्वेषणोपलभन्तः । तत्र प्रवृत्ते कुमारान्वेषणाभिद्रुते जनकाय अथाचिरादेव राजा ददर्श दूरत एवागच्छन्तौ राजकुमारौ । दृष्ट्वा राजाब्रवीत् । एतावालभन्तौ कुमारौ न तु सर्वे । हा कष्टं सुतवियोगो नाम । न भवति निरुपलम्भे न प्रीतिरेवं नराणां भवति सुतवियोगाद्यादृशं दौर्मनस्यम् । ननु वरसुखिनस्ते येन पुंसाभियोगा मरणमुपगता वा ये न जीवन्ति पुत्राः

athaivaṃ cintayantyāśceṭī ca saṃtrastahṛdayā praviśya devyā nivedayāmāsa / devi kumāraparicārakāḥ kumāramanveṣante naṣṭaḥ śrūyate / tatra putrahataśravaṇācca devī saṃkampitāhṛdayā vāṣpākulanayanavadanā (Bagchi 112) rājānamabhigamyovāca / deva naṣṭo me priyasutaḥ śrūyate / rājāpi saṃkampitahṛdayaḥ paramasaṃtrāsamāpede / hā kaṣṭaṃ viyukto 'smi priyasutena / atha rājā devīmāśvāsayāmāsa / mā bhīrdevi putrārthaṃ vayaṃ kumārānveṣaṇopalabhantaḥ / tatra pravṛtte kumārānveṣaṇābhidrute janakāya athācirādeva rājā dadarśa dūrata evāgacchantau rājakumārau / dṛṣṭvā rājābravīt / etāvālabhantau kumārau na tu sarve / hā kaṣṭaṃ sutaviyogo nāma / na bhavati nirupalambhe na prītirevaṃ narāṇāṃ bhavati sutaviyogādyādṛśaṃ daurmanasyam / nanu varasukhinaste yena puṃsābhiyogā maraṇamupagatā vā ye na jīvanti putrāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ देवी परमशोकाभिभूता मर्महन्तेव कलभी आर्तस्वरमुवाच ॥ यदि तनयास्त्रयस्य भृत्यवर्गा वनवरे कुसुमाकुले प्रविष्टाः । क्व स हृदयसमो समस्तृतीयः सुतमनयापदवैति कनीयसमेतत्

atha devī paramaśokābhibhūtā marmahanteva kalabhī ārtasvaramuvāca // yadi tanayāstrayasya bhṛtyavargā vanavare kusumākule praviṣṭāḥ / kva sa hṛdayasamo samastṛtīyaḥ sutamanayāpadavaiti kanīyasametat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोरागतयो राजा पुत्रावेतत्पर्यपृच्छतोत्सुकः कुमारौ परिपृच्छति स्म । क्व दारकः कनीयस इति । ततः शोकार्तावश्रुद्रुतनयनौ परिशुष्कताल्वोष्ठदशनवदनौ न किञ्चिदूचतुः ॥ देव्युवाच ॥ कथयतां लघु विमुह्यति स्मृतिश्च परमभृशं परिपीड्यते च देहः । क्व स मम पुत्रस्तृतीय हृदयं इदं स्फुटितं तु संमूर्च्छति वा

tayorāgatayo rājā putrāvetatparyapṛcchatotsukaḥ kumārau paripṛcchati sma / kva dārakaḥ kanīyasa iti / tataḥ śokārtāvaśrudrutanayanau pariśuṣkatālvoṣṭhadaśanavadanau na kiñcidūcatuḥ // devyuvāca // kathayatāṃ laghu vimuhyati smṛtiśca paramabhṛśaṃ paripīḍyate ca dehaḥ / kva sa mama putrastṛtīya hṛdayaṃ idaṃ sphuṭitaṃ tu saṃmūrcchati vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तौ कुमारौ विस्तरेण तं वृत्तान्तं निवेदयामास । सहश्रवणेन राजा देवी परिजनाश्च मोहमुपगताः । मोहप्रत्यागताश्च करुणार्तस्वरं रोदमानास्तं देशमभिजग्मुः । अथ राजा देवी च तण्यस्थीन्यपगतरुधिरमांसानि वायुना दिशो विदिशश्च केशविकीर्णा दृष्ट्वा (बग्छि ११३) चाहत इव द्रुमो भूमौ निपतितौ । ततः पुरोहितः सुचिरं तामवस्थां दृष्ट्वा सलिलमलयचन्दनपङ्कै राज्ञो देव्याश्च शरीरं प्रह्लादयामास । अथ सुचिरात्संज्ञामुपलभ्य राजोत्थाय करुणकरुणं विललाप ॥ हा कष्टं पुत्र क्व मनोरस दर्शनीय मृत्योर्वशं शीघ्रमुपगतासि । मृत्योः प्रश्ममेव हि चागतो विना ते परं मम भविष्यति दुःखमन्यत्

atha tau kumārau vistareṇa taṃ vṛttāntaṃ nivedayāmāsa / sahaśravaṇena rājā devī parijanāśca mohamupagatāḥ / mohapratyāgatāśca karuṇārtasvaraṃ rodamānāstaṃ deśamabhijagmuḥ / atha rājā devī ca taṇyasthīnyapagatarudhiramāṃsāni vāyunā diśo vidiśaśca keśavikīrṇā dṛṣṭvā (Bagchi 113) cāhata iva drumo bhūmau nipatitau / tataḥ purohitaḥ suciraṃ tāmavasthāṃ dṛṣṭvā salilamalayacandanapaṅkai rājño devyāśca śarīraṃ prahlādayāmāsa / atha sucirātsaṃjñāmupalabhya rājotthāya karuṇakaruṇaṃ vilalāpa // hā kaṣṭaṃ putra kva manorasa darśanīya mṛtyorvaśaṃ śīghramupagatāsi / mṛtyoḥ praśmameva hi cāgato vinā te paraṃ mama bhaviṣyati duḥkhamanyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवी च मोहात्यागता प्रकीर्णकेशी बाहुभ्यामुरस्ताडयन्ती स्थान्यां प्लुत इव मत्स्या धरण्यास्तले परिवर्तमाना महिषीव नष्टवत्सा कलभीव नष्टशावका करुणकरुणं रोदिति ॥ हा कान्त प्रियसुत केन व्रजसे भग्नो ऽयं पद्मो धरणीतले हि विकीर्णः । शत्रुणा मम भुवि केन नाशं गतो ऽद्य पुत्रो मे नयनमनोहरचन्द्रः हा किं शरीरमिह अद्य न याति भग्नं पश्यामि हं सुतवरं निहतं पृथिव्याम्

devī ca mohātyāgatā prakīrṇakeśī bāhubhyāmurastāḍayantī sthānyāṃ pluta iva matsyā dharaṇyāstale parivartamānā mahiṣīva naṣṭavatsā kalabhīva naṣṭaśāvakā karuṇakaruṇaṃ roditi // hā kānta priyasuta kena vrajase bhagno 'yaṃ padmo dharaṇītale hi vikīrṇaḥ / śatruṇā mama bhuvi kena nāśaṃ gato 'dya putro me nayanamanoharacandraḥ hā kiṃ śarīramiha adya na yāti bhagnaṃ paśyāmi haṃ sutavaraṃ nihataṃ pṛthivyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संव्यक्तं हृदयमयो ममैतं धिग्व्यसनं अवेक्ष्य नो चेद्भेदयते । हा चैतत्पापकं स्वप्नफलं यच्छिन्नाविमावद्य केनचिदसिना । स्वप्नान्तरे द्वौ स्तनौ दंष्ट्रोत्पाट्य मे प्रियसुतो नाशं गतः शीघ्रमतः

saṃvyaktaṃ hṛdayamayo mamaitaṃ dhigvyasanaṃ avekṣya no cedbhedayate / hā caitatpāpakaṃ svapnaphalaṃ yacchinnāvimāvadya kenacidasinā / svapnāntare dvau stanau daṃṣṭrotpāṭya me priyasuto nāśaṃ gataḥ śīghramataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स श्येनेनापहृतो यथैव इह मे लब्धैः कपोतैस्त्रिभिः । सो मे ऽद्य त्रिभिरात्मजैः परिवृत एको हतो मृत्युना

sa śyenenāpahṛto yathaiva iha me labdhaiḥ kapotaistribhiḥ / so me 'dya tribhirātmajaiḥ parivṛta eko hato mṛtyunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ राजा देवी च बहुविधं करुणकरुणं परिदेवतस्तयोः सर्वभरणान्यवमुच्य महता जनकायेन सार्धं पुत्रस्य शरीरपूजां कृत्वा तस्मिन्पृथिवीप्रदेशे सुवर्णमयचैत्येषु न्यस्तानि तानि शरीराणि ॥ स्यात्ते खलु पुनरानन्दान्यः स तेन कालेन तेन समयेन महासत्त्वो नाम राजकुमारो ऽभूत् । नैवं द्रष्टव्यम् । तत्कस्य हेतोः । अहं स तेन कालेन तेन समयेन महासत्त्वो नाम राजकुमारो ऽभूत् । तदापि मयानन्द राजद्वेषमोहापरिमुक्तेन नरकादिभ्यश्च दुःखेभ्यः कृपया जगदनुगृहीतम् । किं खलु पुनरिदानीं सर्वदोषापगतेन सम्यक्संबुद्धेनेति । एवं ह्येकैकस्य सत्त्वस्यार्थे कल्पं समुदेयं नरकेषु जातिं संसाराद्विमोचयेयम् । खलु सत्त्वसारैश्च जगत्परिगृहीतं दुष्करमनेकविधविचित्रमिति ॥ अथ भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत ॥ बहूनि कल्पानि मयात्मा त्यक्तः पर्येषयेता इममग्रबोधिम् । यथासि राजा यथ राजपुत्रम् तथैव त्यक्ता मय आत्मभावाः

atha rājā devī ca bahuvidhaṃ karuṇakaruṇaṃ paridevatastayoḥ sarvabharaṇānyavamucya mahatā janakāyena sārdhaṃ putrasya śarīrapūjāṃ kṛtvā tasminpṛthivīpradeśe suvarṇamayacaityeṣu nyastāni tāni śarīrāṇi // syātte khalu punarānandānyaḥ sa tena kālena tena samayena mahāsattvo nāma rājakumāro 'bhūt / naivaṃ draṣṭavyam / tatkasya hetoḥ / ahaṃ sa tena kālena tena samayena mahāsattvo nāma rājakumāro 'bhūt / tadāpi mayānanda rājadveṣamohāparimuktena narakādibhyaśca duḥkhebhyaḥ kṛpayā jagadanugṛhītam / kiṃ khalu punaridānīṃ sarvadoṣāpagatena samyaksaṃbuddheneti / evaṃ hyekaikasya sattvasyārthe kalpaṃ samudeyaṃ narakeṣu jātiṃ saṃsārādvimocayeyam / khalu sattvasāraiśca jagatparigṛhītaṃ duṣkaramanekavidhavicitramiti // atha bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata // bahūni kalpāni mayātmā tyaktaḥ paryeṣayetā imamagrabodhim / yathāsi rājā yatha rājaputram tathaiva tyaktā maya ātmabhāvāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुस्मरमि पुरिमासु जातिषु महारथो नाम बभूव राजा । तस्यापि पुत्रौ महात्यागवन्तो नाम्ना महासत्त्व वरो बभूव

anusmarami purimāsu jātiṣu mahāratho nāma babhūva rājā / tasyāpi putrau mahātyāgavanto nāmnā mahāsattva varo babhūva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वौ तस्य आसीदथ भ्रातरौ च नाम्ना महादेव महाप्रणादः । वनखण्ड गत्वा व समानगोत्रैस्तैर्दृष्ट व्याघ्री क्षुधयाभिभूता

dvau tasya āsīdatha bhrātarau ca nāmnā mahādeva mahāpraṇādaḥ / vanakhaṇḍa gatvā va samānagotraistairdṛṣṭa vyāghrī kṣudhayābhibhūtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा हि व्याघ्री क्षुधतर्षपीडिता खादीय एतानि स्वकात्मजानि

eṣā hi vyāghrī kṣudhatarṣapīḍitā khādīya etāni svakātmajāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतितश्चासीत्तदा स महारथसुतो महासत्त्वः । दृष्ट्वा च व्याघ्रीं क्षुधार्तां व्याघ्रसुतमोक्षार्थम्

patitaścāsīttadā sa mahārathasuto mahāsattvaḥ / dṛṣṭvā ca vyāghrīṃ kṣudhārtāṃ vyāghrasutamokṣārtham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करुणामये पतिते ऽत्र कम्पित सशैल धरणी विद्रुत पक्षिसंघ विविधानि । संत्रस्तो मृगसंघस्तदाकुलसंस्थितो ऽभूल्लोको ऽयम्

karuṇāmaye patite 'tra kampita saśaila dharaṇī vidruta pakṣisaṃgha vividhāni / saṃtrasto mṛgasaṃghastadākulasaṃsthito 'bhūlloko 'yam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वौ तस्य भ्रातरौ च महाप्रणादस्तथा महादेवः । न लभेते महासत्त्वं दृष्ट्वा तत्र महावनखण्डे ऽस्मिन्

dvau tasya bhrātarau ca mahāpraṇādastathā mahādevaḥ / na labhete mahāsattvaṃ dṛṣṭvā tatra mahāvanakhaṇḍe 'smin

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिशोकशल्यहृदया विचरन्ति वनान्तरे विसंज्ञाश्च । पर्येषन्ति भ्रातरमश्चुमुखानि विचरन्ति वनमध्ये

atiśokaśalyahṛdayā vicaranti vanāntare visaṃjñāśca / paryeṣanti bhrātaramaścumukhāni vicaranti vanamadhye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभौ तौ राजकुमारौ महाप्रणादस्तथा महादेवः । तत्रोपसंक्रमित्व यत्र व्याघ्री सुदुर्बला शयिता व्याघ्रीसुता

ubhau tau rājakumārau mahāpraṇādastathā mahādevaḥ / tatropasaṃkramitva yatra vyāghrī sudurbalā śayitā vyāghrīsutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा रुधिरलिप्ताङ्गानि केशास्थिचर्ममात्रं धरण्याम् । अवकीर्ण पतितानि यत्किञ्चिन्मात्रं तस्य पतितं धरणीयं पश्यन्ति

dṛṣṭvā rudhiraliptāṅgāni keśāsthicarmamātraṃ dharaṇyām / avakīrṇa patitāni yatkiñcinmātraṃ tasya patitaṃ dharaṇīyaṃ paśyanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभौ तौ नृपसुतौ संमूर्च्छितौ हि तत्र पतन्ति धरणीयम् । नष्टमनाः सर्वपाण्डु रजोलिप्तगात्राः स्मृतीन्द्रियविहीनमूढचित्ताश्च

ubhau tau nṛpasutau saṃmūrcchitau hi tatra patanti dharaṇīyam / naṣṭamanāḥ sarvapāṇḍu rajoliptagātrāḥ smṛtīndriyavihīnamūḍhacittāśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां चो पार्षद्याः करुणस्वररोदमानशोकार्त्ताः । सिञ्चन्ति ते जलेनोत्थितोर्ध्वबहवश्च क्रदन्तः

teṣāṃ co pārṣadyāḥ karuṇasvararodamānaśokārttāḥ / siñcanti te jalenotthitordhvabahavaśca kradantaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्पतितमात्रेण सान्तर्जने विप्रियाग्रमहिषी च । पश्यति पञ्चस्त्रीशतेभी राजकुलान्तर्गता सुखप्रविष्टकाया

tasminpatitamātreṇa sāntarjane vipriyāgramahiṣī ca / paśyati pañcastrīśatebhī rājakulāntargatā sukhapraviṣṭakāyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभ्यां स्तनाभ्यां क्षीरप्रमुक्तं प्रस्त्रवन्त्य वेगैः । सर्वाङ्गमस्या हि सूचीभिरिव भिद्यमानापि

tābhyāṃ stanābhyāṃ kṣīrapramuktaṃ prastravantya vegaiḥ / sarvāṅgamasyā hi sūcībhiriva bhidyamānāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिशोकघूर्णहृदया पुत्रवियोगार्त्तशोकशरविद्धा । उपसंक्रमित्व नृपतिं सुदीनमनसा अतिशोकसंतप्ता । करुणस्वरं रोदमान राज्ञो ऽथ महारथस्यैवावोचत्

atiśokaghūrṇahṛdayā putraviyogārttaśokaśaraviddhā / upasaṃkramitva nṛpatiṃ sudīnamanasā atiśokasaṃtaptā / karuṇasvaraṃ rodamāna rājño 'tha mahārathasyaivāvocat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृणु मम नृपते नरेन्द्र शोकाग्निना मम दह्यते शरीरम् । उभाभ्यां स्तनमुखाभ्यां क्षीरप्रमुक्तमचिरेण

śṛṇu mama nṛpate narendra śokāgninā mama dahyate śarīram / ubhābhyāṃ stanamukhābhyāṃ kṣīrapramuktamacireṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा निमित्तं यादृश न भूय पश्यामि दर्शनं प्रियसुतान

yathā nimittaṃ yādṛśa na bhūya paśyāmi darśanaṃ priyasutāna

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्राणां मे विजान ददाहि मम जीवितं क्षेमं कुरुष्व । स्वप्नो मया दृष्टस्त्रयो मम कपोतसुतानि यो ऽस्य तृतीयमहं कपोतसुतं प्रियमना

putrāṇāṃ me vijāna dadāhi mama jīvitaṃ kṣemaṃ kuruṣva / svapno mayā dṛṣṭastrayo mama kapotasutāni yo 'sya tṛtīyamahaṃ kapotasutaṃ priyamanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्येनस्तत्र प्रविष्टः श्येनेनापहृतं कपोतकं च स्वप्नान्तरे च । मम ईदृश शोकं प्रविष्टिं हृदये ऽस्मिन्

śyenastatra praviṣṭaḥ śyenenāpahṛtaṃ kapotakaṃ ca svapnāntare ca / mama īdṛśa śokaṃ praviṣṭiṃ hṛdaye 'smin

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिदाहशोकचिन्ता मरणं मम भविष्यति न चिरेण । पुत्राण मे विजान ददस्व मम जीवितं भवान्स्वकारुण्यम्

atidāhaśokacintā maraṇaṃ mama bhaviṣyati na cireṇa / putrāṇa me vijāna dadasva mama jīvitaṃ bhavānsvakāruṇyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुक्त्वाग्रमहिषी संमूर्च्छति पतति तत्र धरणीये स्मृतीय परिहीना विनष्टचित्ता विसंज्ञमना । सर्वान्तःपुरणाश्च करुणस्वरं रोदमानाः क्रन्दन्तः

evamuktvāgramahiṣī saṃmūrcchati patati tatra dharaṇīye smṛtīya parihīnā vinaṣṭacittā visaṃjñamanā / sarvāntaḥpuraṇāśca karuṇasvaraṃ rodamānāḥ krandantaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा तामग्रमहिषीं संमूर्च्छितपतितां च तत्र धरणीये । समनन्तरशोकार्त्तः पुत्रवियोगः सामात्यो राजेन्द्रः । अमात्याश्च प्रयुक्ता जिज्ञासार्थं गताः कुमाराणाम्

dṛṣṭvā tāmagramahiṣīṃ saṃmūrcchitapatitāṃ ca tatra dharaṇīye / samanantaraśokārttaḥ putraviyogaḥ sāmātyo rājendraḥ / amātyāśca prayuktā jijñāsārthaṃ gatāḥ kumārāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वनगरान्तर्जना नानाशस्त्रगृहीतोत्थिताः । तथा आगताश्चाश्रुमुखा रोदमानाः पृच्छिन्ति पथेषु तं महासत्त्वम्

sarvanagarāntarjanā nānāśastragṛhītotthitāḥ / tathā āgatāścāśrumukhā rodamānāḥ pṛcchinti patheṣu taṃ mahāsattvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं जीवितो वां क्व गतः सांप्रतं महासत्त्वः किं द्रक्ष्याम्यहमद्य । मनापं सत्त्वदर्शन प्रियमनापं न चिरेण विनष्टश्रमम्

kiṃ jīvito vāṃ kva gataḥ sāṃprataṃ mahāsattvaḥ kiṃ drakṣyāmyahamadya / manāpaṃ sattvadarśana priyamanāpaṃ na cireṇa vinaṣṭaśramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सशोकवदनः प्रयाति विषये ऽस्मिन्दारुणनिर्दनाकरः । अनन्तायाससंकटानि घोषः राजा महारथोत्थाय रोदमानः

saśokavadanaḥ prayāti viṣaye 'smindāruṇanirdanākaraḥ / anantāyāsasaṃkaṭāni ghoṣaḥ rājā mahārathotthāya rodamānaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोकार्त्तः सिञ्चति सलिलधारैः अग्रमहिषीं च धरणीये पतन्तीं । सिञ्चति उदकेन यावत्स्मृतिं लभ्यते उत्थाय पृच्छिरं दीनमानसा

śokārttaḥ siñcati saliladhāraiḥ agramahiṣīṃ ca dharaṇīye patantīṃ / siñcati udakena yāvatsmṛtiṃ labhyate utthāya pṛcchiraṃ dīnamānasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं मम पुत्रा हि मृता जीवन्ति राजा महारथश्चाग्रमहिषीं च । एवमेवावोच दिशि विदिशासु अमात्या पार्षद्या जिज्ञासार्थं गताः

kiṃ mama putrā hi mṛtā jīvanti rājā mahārathaścāgramahiṣīṃ ca / evamevāvoca diśi vidiśāsu amātyā pārṣadyā jijñāsārthaṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुमाराणां मा त्वमतिदीनमानसा भवा हीनायास शोकहृदया । एवं महारथश्च क्षमापयित्वा तदाग्रमहिषीं च कम्पो निष्क्रमे

kumārāṇāṃ mā tvamatidīnamānasā bhavā hīnāyāsa śokahṛdayā / evaṃ mahārathaśca kṣamāpayitvā tadāgramahiṣīṃ ca kampo niṣkrame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजकुलतो ऽथाश्रुमुखो रोदमानः शोकार्त्तः अमात्यगणपरिवृत्तः । सुदीनमनसाथ दीनचक्षुश्च निष्क्रम्य नगरपुरतो जिज्ञासार्थाय

rājakulato 'thāśrumukho rodamānaḥ śokārttaḥ amātyagaṇaparivṛttaḥ / sudīnamanasātha dīnacakṣuśca niṣkramya nagarapurato jijñāsārthāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा पुत्राणां बहुप्राणिनः अश्रुमुखो रोदमानो धावति । निर्गतं दृष्ट्वा राजानं पृष्ठतः समनुबुद्धो ऽथ समनन्तरनिष्क्रान्तः

rājā putrāṇāṃ bahuprāṇinaḥ aśrumukho rodamāno dhāvati / nirgataṃ dṛṣṭvā rājānaṃ pṛṣṭhataḥ samanubuddho 'tha samanantaraniṣkrāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा स महारथः समनन्तरात्प्रियपुत्रदर्शनार्थं प्रेक्षति । दिशतां सुगौलनयनो दृष्ट्वान्यतरं पुरुषं मुण्डितशीर्षं च

rājā sa mahārathaḥ samanantarātpriyaputradarśanārthaṃ prekṣati / diśatāṃ sugaulanayano dṛṣṭvānyataraṃ puruṣaṃ muṇḍitaśīrṣaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुधिरालिप्ताङ्ग पांशुलशरीरं अश्रुमुखं रोदमानं गच्छन्तम् । दारुणशोकार्त्तः महारथस्य हृदयस्थो ऽश्रुमुखो रोदमानः

rudhirāliptāṅga pāṃśulaśarīraṃ aśrumukhaṃ rodamānaṃ gacchantam / dāruṇaśokārttaḥ mahārathasya hṛdayastho 'śrumukho rodamānaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थित ऊर्ध्वबाहुश्च क्रन्दन्तः अथान्यतमो ऽमात्यस्त्वरागत्य । शीघ्रभारादुपसंक्रम्य नृपते राज्ञो महारथस्य आवचिंसु

sthita ūrdhvabāhuśca krandantaḥ athānyatamo 'mātyastvarāgatya / śīghrabhārādupasaṃkramya nṛpate rājño mahārathasya āvaciṃsu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा शोकचित्तस्त्वं भव नृपते तिष्ठन्ति ते पुत्राः प्रियमनापाः । न चिरेणागम्य इह तवान्तिके द्रक्ष्यसि त्वं पुत्रवरं मनापम्

mā śokacittastvaṃ bhava nṛpate tiṣṭhanti te putrāḥ priyamanāpāḥ / na cireṇāgamya iha tavāntike drakṣyasi tvaṃ putravaraṃ manāpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहूर्तमात्रमभिगम्य - - राज्ञो द्वितीयो ऽमात्य आगतस्ततः । रजो ऽवकीर्णो मलवस्त्रप्रावृतः साश्रुमुखो राजानमिदमब्रवीद्

muhūrtamātramabhigamya - - rājño dvitīyo 'mātya āgatastataḥ / rajo 'vakīrṇo malavastraprāvṛtaḥ sāśrumukho rājānamidamabravīd

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वै च ते पुत्रै महानृपेन्द्र तिष्ठतः शोकानलसंप्रदीप्तौ । एकस्तवो पुत्रवरो न दृश्येत नृप ग्रस्तो महासत्त्व अनित्यतया

dvai ca te putrai mahānṛpendra tiṣṭhataḥ śokānalasaṃpradīptau / ekastavo putravaro na dṛśyeta nṛpa grasto mahāsattva anityatayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा च व्याघ्रीमचिरप्रसुतां स्वीयाञ्च पुत्रानुपभोक्तुकामाम् । तेषां महासत्त्व वरकुमारो महान्त कारुण्य बलं जनेत्वा

dṛṣṭvā ca vyāghrīmaciraprasutāṃ svīyāñca putrānupabhoktukāmām / teṣāṃ mahāsattva varakumāro mahānta kāruṇya balaṃ janetvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधौ च कृत्वा प्रणिधिमुदारां सर्वांश्च सत्त्वानिह बोधयिष्ये । तं बोधिं गम्भीरमुदारमिष्ट्वा अनागते ऽध्वनि अहं स्पृशेयम्

bodhau ca kṛtvā praṇidhimudārāṃ sarvāṃśca sattvāniha bodhayiṣye / taṃ bodhiṃ gambhīramudāramiṣṭvā anāgate 'dhvani ahaṃ spṛśeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतितो महासत्त्वो गिरि तटतु सो ऽग्रे स्थितो व्याघ्र्यः क्षुधाभिभूतायाः । मुहूर्त निर्मासकृतः स अङ्गं च अस्थावशेषं कृतः राजपुत्रः

patito mahāsattvo giri taṭatu so 'gre sthito vyāghryaḥ kṣudhābhibhūtāyāḥ / muhūrta nirmāsakṛtaḥ sa aṅgaṃ ca asthāvaśeṣaṃ kṛtaḥ rājaputraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं च श्रुत्वा स वचः सुधारें संमूर्च्छितो राज महारथश्च । पतितश्च धरणीय विनष्टचित्तः शोकाग्निना प्रज्वलितः सुदारुणा

evaṃ ca śrutvā sa vacaḥ sudhāreṃ saṃmūrcchito rāja mahārathaśca / patitaśca dharaṇīya vinaṣṭacittaḥ śokāgninā prajvalitaḥ sudāruṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमात्यपार्षद्य करुणास्वररोदमाना शोकार्त सिञ्चन्तिते जलेन । सर्वे स्थिता ऊर्ध्वबाहुश्च स कन्दमानाः तृतीयो ऽमात्यो नृपमब्रवीत्

āmātyapārṣadya karuṇāsvararodamānā śokārta siñcantite jalena / sarve sthitā ūrdhvabāhuśca sa kandamānāḥ tṛtīyo 'mātyo nṛpamabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टौ मयाद्य उभौ कुमारौ समुच्छतौ तत्र महावने ऽस्मिन् । पतितौ धरण्यां च विनष्टचित्तौ अस्माभिरुदकेन च सिञ्चितानि

dṛṣṭau mayādya ubhau kumārau samucchatau tatra mahāvane 'smin / patitau dharaṇyāṃ ca vinaṣṭacittau asmābhirudakena ca siñcitāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत्स्मृतिं लभ्यते पुनः स्थितौ हि आदीप्त पश्यन्ति दिशश्चतस्त्रः । मुहूर्त तिष्ठन्ति पतन्ति भूमौ कारुणस्वरेण परिदेवयन्ति

yāvatsmṛtiṃ labhyate punaḥ sthitau hi ādīpta paśyanti diśaścatastraḥ / muhūrta tiṣṭhanti patanti bhūmau kāruṇasvareṇa paridevayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता ऊर्ध्वबाहु सततं स्थिहन्ति वर्णमुदीरन्तयोर्भ्रातरस्य स चैव राजा हृदि दीनचित्तः पुत्रवियोगात्सुविक्षिप्तचित्तः

tā ūrdhvabāhu satataṃ sthihanti varṇamudīrantayorbhrātarasya sa caiva rājā hṛdi dīnacittaḥ putraviyogātsuvikṣiptacittaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोकप्रविद्धः परिदेवयित्वा एवं हि राजा परिदेवयन्ति । एकश्च मे पुत्र प्रियमनापः ग्रस्त कनिष्ठो वनराक्षसेन

śokapraviddhaḥ paridevayitvā evaṃ hi rājā paridevayanti / ekaśca me putra priyamanāpaḥ grasta kaniṣṭho vanarākṣasena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा मे इमौ अन्य च द्वौ हि पुत्र शोकाग्निना जीवितसंक्षयं व्रजेत् । यन्नून हं शीघ्र व्रजेय तत्र पश्येय पुत्रौ प्रियदर्शनौ तौ

mā me imau anya ca dvau hi putra śokāgninā jīvitasaṃkṣayaṃ vrajet / yannūna haṃ śīghra vrajeya tatra paśyeya putrau priyadarśanau tau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीघ्रेण यानेन च राजधानीं प्रवेशयेद्राजकुलान्त शीघ्रम् । मा एषा मातुर्हि जनेतु कामं शोकाग्निना तद्धृदय स्फटे तत्

śīghreṇa yānena ca rājadhānīṃ praveśayedrājakulānta śīghram / mā eṣā māturhi janetu kāmaṃ śokāgninā taddhṛdaya sphaṭe tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रौ च दृष्ट्वा लभते प्रशान्तिं न जीवितेनालभते वियोगम् । राजापि चामात्यगणेन सार्धं द्विपाभिरूढो गत तत्र दर्शितु

putrau ca dṛṣṭvā labhate praśāntiṃ na jīvitenālabhate viyogam / rājāpi cāmātyagaṇena sārdhaṃ dvipābhirūḍho gata tatra darśitu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा च पुत्रौ भ्रातृनामाह्वानौ करुणास्वरं क्रन्दतौ आत्तमाना । राजा हि तत्पुत्रद्वयं गृहीत्वा प्ररोदमानोपि पुरं व्रजित्वा । सा शीघ्रशीघ्रं त्वरमान स्वपुत्रां देवीं अदर्शेत्सुतपुत्रकामाम्

dṛṣṭvā ca putrau bhrātṛnāmāhvānau karuṇāsvaraṃ krandatau āttamānā / rājā hi tatputradvayaṃ gṛhītvā prarodamānopi puraṃ vrajitvā / sā śīghraśīghraṃ tvaramāna svaputrāṃ devīṃ adarśetsutaputrakāmām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं च स शाक्यमुनिस्तथागतः पूर्वं महासत्त्ववरो बभूव ॥ पुत्रश्च राज्ञो हि महारथस्य येनैव व्याघ्री सुखिता कृतासीत्

ahaṃ ca sa śākyamunistathāgataḥ pūrvaṃ mahāsattvavaro babhūva // putraśca rājño hi mahārathasya yenaiva vyāghrī sukhitā kṛtāsīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धोदनो हि वरपार्थिवेन्द्रो महारथो नाम बभूव राजा । महिषी च आसीद्वरमायदेवी महाप्रणादस्तथ मैत्रियो ऽभूत्

śuddhodano hi varapārthivendro mahāratho nāma babhūva rājā / mahiṣī ca āsīdvaramāyadevī mahāpraṇādastatha maitriyo 'bhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महादेवी आसीदथ राजपुत्रो मञ्जुश्रीरभूद्वीरकुमारभूतः । व्याघ्री अभूत्तत्र महाप्रजापती व्याघ्रीसुता पञ्चक अमी हि भिक्षवः

mahādevī āsīdatha rājaputro mañjuśrīrabhūdvīrakumārabhūtaḥ / vyāghrī abhūttatra mahāprajāpatī vyāghrīsutā pañcaka amī hi bhikṣavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.