॥ ॐ न वियदश्रुतेः ॐ ॥ अत्राधिकरणे ऽनादिर्वायमाकाश इत्यादिश्रुतीनां गौणत्वमात्मन आकाशः सम्भूत इत्यादिश्रुतीनां मुख्यत्वमुपादाय वियत उत्पत्तिः समर्थिता । तत्र वियत्पदं नाकाशमात्रपरं किन्नाम । अथ ह वाव नित्यानि पुरुषः प्रकृतिरात्मा काल इत्यादिश्रुतिविगानविषयाणां परमात्मातिरिक्तानां प्रकृत्यादीनामुपलक्षणार्थं ज्ञातव्यमित्याशयवानाह प्रकृतिरिति ॥ न वियदश्रुतेः
// oṃ na viyadaśruteḥ oṃ // atrādhikaraṇe 'nādirvāyamākāśa ityādiśrutīnāṃ gauṇatvamātmana ākāśaḥ sambhūta ityādiśrutīnāṃ mukhyatvamupādāya viyata utpattiḥ samarthitā / tatra viyatpadaṃ nākāśamātraparaṃ kinnāma / atha ha vāva nityāni puruṣaḥ prakṛtirātmā kāla ityādiśrutivigānaviṣayāṇāṃ paramātmātiriktānāṃ prakṛtyādīnāmupalakṣaṇārthaṃ jñātavyamityāśayavānāha prakṛtiriti // na viyadaśruteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां मातरिश्वाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॐ ॥ अतीताधिकरणे वियदादिविषयाणां उत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुतीनां व्यवस्थया विरोधः परिहृतः । इदानीं"तेजोबन्नान्याकाश इति तान्यनित्यानि वायुर्वाव नित्यःऽ; इति श्रुतौ व्यवस्थितनित्यत्वानित्यत्ववन्तमप्याकाशमनित्यपक्षे निक्षिप्य वायोनिर्त्यत्वाभिधानादाकाशदेवताया विनायकस्येव वायुदेवतायाः स्वरूपेण नित्यत्वं देहोत्पत्त्यादिना जन्मादिमत्त्वमिति व्यवस्थानुपपत्तेर्मुख्यैवानुत्पत्तिरित्यधिकाशङ्कया पूर्वपक्षिते व्यवस्थातिदेशेनैव सिद्धान्तितम् । तत्र कीदृशी वायौ श्रुतीनां व्यवस्था । ययाधिकाशङ्कापरिहारः स्यादित्यतस्तां दशर्यति एवमिति ॥ *८,४९५* एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ mātariśvādhikaraṇam // // oṃ etena mātariśvā vyākhyātaḥ oṃ // atītādhikaraṇe viyadādiviṣayāṇāṃ utpattyanutpattiśrutīnāṃ vyavasthayā virodhaḥ parihṛtaḥ / idānīṃ"tejobannānyākāśa iti tānyanityāni vāyurvāva nityaḥ'; iti śrutau vyavasthitanityatvānityatvavantamapyākāśamanityapakṣe nikṣipya vāyonirtyatvābhidhānādākāśadevatāyā vināyakasyeva vāyudevatāyāḥ svarūpeṇa nityatvaṃ dehotpattyādinā janmādimattvamiti vyavasthānupapattermukhyaivānutpattirityadhikāśaṅkayā pūrvapakṣite vyavasthātideśenaiva siddhāntitam / tatra kīdṛśī vāyau śrutīnāṃ vyavasthā / yayādhikāśaṅkāparihāraḥ syādityatastāṃ daśaryati evamiti // *8,495* etena mātariśvā vyākhyātaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
। अथ श्रीमन्न्यायसुधायां असम्भवाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ असम्भवस्तु सतो ऽनुपपत्तेः ॐ ॥ असम्भाव्यमानजन्मनोर्गगनपवनयोरुत्पत्तावुक्तायामिदमाशङ्कयते । सदजायतेत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणो ऽपि जन्मास्ति । नच श्रुत्यादिविरोधः । स्वरूपोत्पत्त्यभावे ऽपि परायत्तविशेषावाप्तिरूपोत्पत्तिसम्भवाद्गगनपवनवदिति । तन्निवृत्त्यर्थमिदमधिकरणमारब्धम् । एतच्चायुक्तमिवाभाति । असम्भव इत्यनुत्पत्तिमात्रप्रतिज्ञानात् । तस्य च परेणाप्यङ्गीकृतत्वात् । नन्ववधारणार्थस्य तुशब्दस्य प्रयोगान्नायं दोषः । सत्यम् । तथापि तत्र हेतोरनभिधानादयुक्तमेव । नन्वनुपपत्तेरित्युक्तम् । सत्यम् । किं तस्यार्थो न ह्यसतः सदुत्पत्तेरदृष्टत्वादनुपपत्तेरिति । नचैतत्सर्वथाप्युत्पत्त्यभावमुपपादयितुमलम् । कारणविशेषप्रतिषेधात् । मैवम् । प्रसक्तकारणनिरासादन्यस्याप्रसङ्गात्कारणाभावस्यैव सिद्धेरिति स्थिते विभवादनुपपत्तेरित हेतुं प्रकारान्तरेण व्याचक्षाणाः सूत्रार्थमाह स्वतन्त्रत्वादिति ॥ असंभवस् तु सतो ऽनुपपत्तेः
/ atha śrīmannyāyasudhāyāṃ asambhavādhikaraṇam // // oṃ asambhavastu sato 'nupapatteḥ oṃ // asambhāvyamānajanmanorgaganapavanayorutpattāvuktāyāmidamāśaṅkayate / sadajāyatetyādiśruterbrahmaṇo 'pi janmāsti / naca śrutyādivirodhaḥ / svarūpotpattyabhāve 'pi parāyattaviśeṣāvāptirūpotpattisambhavādgaganapavanavaditi / tannivṛttyarthamidamadhikaraṇamārabdham / etaccāyuktamivābhāti / asambhava ityanutpattimātrapratijñānāt / tasya ca pareṇāpyaṅgīkṛtatvāt / nanvavadhāraṇārthasya tuśabdasya prayogānnāyaṃ doṣaḥ / satyam / tathāpi tatra hetoranabhidhānādayuktameva / nanvanupapatterityuktam / satyam / kiṃ tasyārtho na hyasataḥ sadutpatteradṛṣṭatvādanupapatteriti / nacaitatsarvathāpyutpattyabhāvamupapādayitumalam / kāraṇaviśeṣapratiṣedhāt / maivam / prasaktakāraṇanirāsādanyasyāprasaṅgātkāraṇābhāvasyaiva siddheriti sthite vibhavādanupapatterita hetuṃ prakārāntareṇa vyācakṣāṇāḥ sūtrārthamāha svatantratvāditi // asaṃbhavas tu sato 'nupapatteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां व्यतिरेकाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति ॐ ॥ अत्र योगिनां स्वरूपेणैवानेकत्वमुपपद्यते । तस्य च अविरोधश्चन्दनवदित्युक्तार्थोपपादकतया सङ्गतौ स्थितायां असम्भवस्तु सतो ऽनुपपत्तेरिति यदीश्वरस्य सर्वस्वातन्त्र्यमुक्तं तदुपपादकत्वेनापि सङ्गतिं ज्ञापयंस्तथा सूत्रं व्याचष्टे अच्छेद्यस्यापीति ॥ व्यतिरेको गन्धवत्
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vyatirekādhikaraṇam // // oṃ vyatireko gandhavattathā ca darśayati oṃ // atra yogināṃ svarūpeṇaivānekatvamupapadyate / tasya ca avirodhaścandanavadityuktārthopapādakatayā saṅgatau sthitāyāṃ asambhavastu sato 'nupapatteriti yadīśvarasya sarvasvātantryamuktaṃ tadupapādakatvenāpi saṅgatiṃ jñāpayaṃstathā sūtraṃ vyācaṣṭe acchedyasyāpīti // vyatireko gandhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च दर्शयति
tathā ca darśayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां पृथगुपदेशाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ पृथगुपदेशात् ॐ ॥ अत्र जीवात्मनः परमात्मनाऽत्यन्तिको भेदः समर्थ्यते । स्यादेतत् । यथा हि प्रत्यक्षादिप्रमाणैर??णावधृत(देवदत्त)सिंह(देवदत्त)भेदस्य पुंसः सिंहो देवदत्त इति वाक्यश्रवणे ऽपि न सिंहदेवदत्तस्वरूपैक्यप्रतिपत्तिर्भवति । किन्नाम गौण एवायं प्रयोग इत्यध्यवस्यति । तथा अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इत्यादिभिः व्यतिरेको गन्धवत् इत्यन्तैः सूत्रैः जीवात्मपरमात्मभेदस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणबलेनोपपादितत्वात्तत्त्वमस्यादिश्रुतिशतेनापि न तदभेदप्रतिपत्तिरुत्पत्तुमलम् । किन्तु गौणार्थ एव श्रुतय एव इति निश्चयो भवेत् । अतः प्रापकभावान्नेदमधिकरणमारम्भणीयमित्यतो ऽधिकाशङ्कां दशर्यन्पूर्वपक्षयति एवं स्थिते ऽपीति ॥ पृथगुपदेशात्
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ pṛthagupadeśādhikaraṇam // // oṃ pṛthagupadeśāt oṃ // atra jīvātmanaḥ paramātmanā'tyantiko bhedaḥ samarthyate / syādetat / yathā hi pratyakṣādipramāṇaira??ṇāvadhṛta(devadatta)siṃha(devadatta)bhedasya puṃsaḥ siṃho devadatta iti vākyaśravaṇe 'pi na siṃhadevadattasvarūpaikyapratipattirbhavati / kinnāma gauṇa evāyaṃ prayoga ityadhyavasyati / tathā athāto brahmajijñāsā ityādibhiḥ vyatireko gandhavat ityantaiḥ sūtraiḥ jīvātmaparamātmabhedasya pratyakṣādipramāṇabalenopapāditatvāttattvamasyādiśrutiśatenāpi na tadabhedapratipattirutpattumalam / kintu gauṇārtha eva śrutaya eva iti niścayo bhavet / ataḥ prāpakabhāvānnedamadhikaraṇamārambhaṇīyamityato 'dhikāśaṅkāṃ daśaryanpūrvapakṣayati evaṃ sthite 'pīti // pṛthagupadeśāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतिः"भिन्नो ऽचिन्त्यःऽ; इत्यादिका । सामर्थ्यमप्रति(सत्प्रति)पक्षत्वम् । ॥ ॐ तद्गुणसारत्वात्तु तद्वयपदेशः प्राज्ञवत् ॐ ॥ यद्येवं जीवेश्वरयोर्भेद एव पारमार्थिको व्यवस्थितस्तदा तत्त्वमसीत्याद्यद्वैतश्रुतीनामहं हरिरित्यादिस्मृतीनां च का गतिः । नहि तासामनुमानवत्सर्वथाप्रामाण्यं युक्तम् । अपौरुषेयत्वेनाप्तोक्तत्वेन च तत्कारणाभावादित्याशङ्कापरिहाराय सूत्रम् । तद्गुणसारत्वात्तु तद्वयपदेशः प्राज्ञवदिति । तद्वयाचष्टे तथापीति ॥ तद्गुणसारत्वात् तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत्
śrutiḥ"bhinno 'cintyaḥ'; ityādikā / sāmarthyamaprati(satprati)pakṣatvam / // oṃ tadguṇasāratvāttu tadvayapadeśaḥ prājñavat oṃ // yadyevaṃ jīveśvarayorbheda eva pāramārthiko vyavasthitastadā tattvamasītyādyadvaitaśrutīnāmahaṃ harirityādismṛtīnāṃ ca kā gatiḥ / nahi tāsāmanumānavatsarvathāprāmāṇyaṃ yuktam / apauruṣeyatvenāptoktatvena ca tatkāraṇābhāvādityāśaṅkāparihārāya sūtram / tadguṇasāratvāttu tadvayapadeśaḥ prājñavaditi / tadvayācaṣṭe tathāpīti // tadguṇasāratvāt tu tadvyapadeśaḥ prājñavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अंशाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि ताशकितवादित्वमधीयत एके ॐ ॥ केचिदिदमेवं व्याचक्षते । जीवः परमात्मन्ॐऽशः । अंशत्वं च नारम्भकत्वम् । परमात्मनो ऽनारब्धत्वात् । नापि खण्डत्वम् । अच्छेद्यत्वात् । नच प्रदेशत्वम् । प(घ)टादिवदनित्यत्वप्रसङ्गात् । किन्नाम भिन्नाभिन्नत्वम् । अत्र भेद औपाधिको ऽभेदस्तु स्वाभाविकः । उपाधिश्च अनाद्यनिर्वाच्याविद्येत्येके । अन्ये तु सत्यमेवान्तःकरणादिकमिति । कुत एतत् । "द्वा सुपर्णाऽ"नित्यो नित्यानाम्ऽ; इत्यादिनानाव्यपदेशात् । अन्यथा चापि"तत्त्वमसिऽ"अहं ब्रह्मास्मिऽ; इत्याद्यभेदव्यपदेशात् । नचैकस्यैव जीवस्य ब्रह्मणा भेदाभेदौ किन्तु सर्वेषाम् । यतो ब्रह्मदाशा ब्रह्मकितवा इत्येके ब्रह्मररो दाशकितवादित्वमधीयत इत्यादि । तदिदमयुक्तम् । तथाहि । को ऽयमभेदः । किं मुख्य एवोतामुख्यः । सादृश्यादिलक्षणः । आद्यं निराकरोति भेदस्येति ॥ *८,६२३* अंशो नानाव्यपदेशाद् अन्यथा चापि दाशकितवादित्वम् अधीयत एके
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ aṃśādhikaraṇam // // oṃ aṃśo nānāvyapadeśādanyathā cāpi tāśakitavāditvamadhīyata eke oṃ // kecididamevaṃ vyācakṣate / jīvaḥ paramātmanoṃ'śaḥ / aṃśatvaṃ ca nārambhakatvam / paramātmano 'nārabdhatvāt / nāpi khaṇḍatvam / acchedyatvāt / naca pradeśatvam / pa(gha)ṭādivadanityatvaprasaṅgāt / kinnāma bhinnābhinnatvam / atra bheda aupādhiko 'bhedastu svābhāvikaḥ / upādhiśca anādyanirvācyāvidyetyeke / anye tu satyamevāntaḥkaraṇādikamiti / kuta etat / "dvā suparṇā'"nityo nityānām'; ityādinānāvyapadeśāt / anyathā cāpi"tattvamasi'"ahaṃ brahmāsmi'; ityādyabhedavyapadeśāt / nacaikasyaiva jīvasya brahmaṇā bhedābhedau kintu sarveṣām / yato brahmadāśā brahmakitavā ityeke brahmararo dāśakitavāditvamadhīyata ityādi / tadidamayuktam / tathāhi / ko 'yamabhedaḥ / kiṃ mukhya evotāmukhyaḥ / sādṛśyādilakṣaṇaḥ / ādyaṃ nirākaroti bhedasyeti // *8,623* aṃśo nānāvyapadeśād anyathā cāpi dāśakitavāditvam adhīyata eke
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपभ्रष्टनामका देवता अंशरूपाः सूर्यादिभ्यः सूर्यवरुणपृथिवीभ्य्ॐऽशिभ्यो व्युत्क्रमेण यथा पृथक् । जीवांशानामंशिनः परमेश्वरात्पृथक्त्वं युक्तितः समर्थयितुं सूत्रम् अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवदिति । अत्रापि दृष्टान्तानामसङ्गतिमाशङ्कयाभिमानिविषयतया व्याख्याति देहेति ॥ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज् ज्योतिरादिवत्
apabhraṣṭanāmakā devatā aṃśarūpāḥ sūryādibhyaḥ sūryavaruṇapṛthivībhyoṃ'śibhyo vyutkrameṇa yathā pṛthak / jīvāṃśānāmaṃśinaḥ parameśvarātpṛthaktvaṃ yuktitaḥ samarthayituṃ sūtram anujñāparihārau dehasambandhājjyotirādivaditi / atrāpi dṛṣṭāntānāmasaṅgatimāśaṅkayābhimāniviṣayatayā vyākhyāti deheti // anujñāparihārau dehasambandhāj jyotirādivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परदेहगतदोषैः । देवतात्वं त्वन्तर्धानादिशक्तियोगः । चश(ब्दौ)ब्दो हेत्वोः समुच्चये । हि यस्मादनुग्राह्याश्च तैः सूर्यादिभिस्तत्प्रसादायत्तप्रतिबन्धनिवृत्तित्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । अनुग्राह्यश्चेत्यादौ यत इति शेषः । देहदोषलिप्तत्वादित्यपि ग्राह्यम् । नन्वनुज्ञादिहेतुत्रयं स्वरूपांशेषु मत्स्यादिष्वस्तीत्यनैकान्तिकं न जीवांशानां परमेश्वराद्भेदं साधयितुमलमित्यत आह नत्विति ॥ अनुग्राह्यत्वमित्युपलक्षणम् । नेष्यते"नैव ते जायन्तेऽ; इत्यादिश्रुतिबलेनेति शेषः । *८,६३७* अत्रैव सूत्रम् असन्ततेश्चाव्यतिकरःऽ; इति । तज्जीवांशानां परमेश्वराद्भेदमेव साधयत्प्रतीयते । नतु मत्स्यादीनामभेदमपि । अत उ(तदु)पलक्षणत्वेन व्याचष्टे गुणैरिति ॥ असन्ततेश् चाव्यतिकरः
paradehagatadoṣaiḥ / devatātvaṃ tvantardhānādiśaktiyogaḥ / caśa(bdau)bdo hetvoḥ samuccaye / hi yasmādanugrāhyāśca taiḥ sūryādibhistatprasādāyattapratibandhanivṛttitvāccetyapi draṣṭavyam / anugrāhyaścetyādau yata iti śeṣaḥ / dehadoṣaliptatvādityapi grāhyam / nanvanujñādihetutrayaṃ svarūpāṃśeṣu matsyādiṣvastītyanaikāntikaṃ na jīvāṃśānāṃ parameśvarādbhedaṃ sādhayitumalamityata āha natviti // anugrāhyatvamityupalakṣaṇam / neṣyate"naiva te jāyante'; ityādiśrutibaleneti śeṣaḥ / *8,637* atraiva sūtram asantateścāvyatikaraḥ'; iti / tajjīvāṃśānāṃ parameśvarādbhedameva sādhayatpratīyate / natu matsyādīnāmabhedamapi / ata u(tadu)palakṣaṇatvena vyācaṣṭe guṇairiti // asantateś cāvyatikaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्स्यादिरूपाणामिति वर्तते । मुख्याभेदाएंऽशिना । अपरैर्जीवैरीश्वरस्याभेदो न च तेषामपरिपूर्णगुणत्वाच्चेति । अनुज्ञापरिहारावित्येतदप्येवमुपलक्षणतया व्याख्येयम् । तदर्थं वा नतु मत्स्यादिरूपाणामिति वाक्यं योज्यम् । *८,६३८* ॥ ॐ आभास एव च ॐ ॥ एवमंशस्यापि जीवस्येश्वराद्भेदः प्रमाणैस्समर्थितः । यस्त्वंशत्वादभेदं साधयेत्तस्यांशशब्दवाच्यत्वमात्रत्वं चेद्धेतुस्तदानैकान्तिकत्वमुक्तमेव । मुख्यांशत्वं चेद्धेतुस्तदासिद्धिरिति प्रतिपादयदाभास एव चेति सूत्रं व्याचष्टे अंशेति ॥ आभास एव च
matsyādirūpāṇāmiti vartate / mukhyābhedāeṃ'śinā / aparairjīvairīśvarasyābhedo na ca teṣāmaparipūrṇaguṇatvācceti / anujñāparihārāvityetadapyevamupalakṣaṇatayā vyākhyeyam / tadarthaṃ vā natu matsyādirūpāṇāmiti vākyaṃ yojyam / *8,638* // oṃ ābhāsa eva ca oṃ // evamaṃśasyāpi jīvasyeśvarādbhedaḥ pramāṇaissamarthitaḥ / yastvaṃśatvādabhedaṃ sādhayettasyāṃśaśabdavācyatvamātratvaṃ ceddhetustadānaikāntikatvamuktameva / mukhyāṃśatvaṃ ceddhetustadāsiddhiriti pratipādayadābhāsa eva ceti sūtraṃ vyācaṣṭe aṃśeti // ābhāsa eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.