Samkara (attrib.): Kathopanisadbhasya 2.2

पुरम् एकादशद्वारम् अजस्यावक्रचेतसः । अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश् च विमुच्यते ॥ एतद् वै तत् ॥ पुरं पुरम् इव पुरम् । द्वारपालाधिष्ठात्राद्यनेकपुरोपकरणसम्पत्तिदर्शनाच्छरीरं पुरम् । पुरश् च सोपकरणं स्वात्मनासंहतस्वतन्त्रस्वाम्यर्थं दृष्टम् । तथेदं पुरसामान्याद् अनेकोपकरणसंहतं शरीरं स्वात्मनासंहतराजस्थानीयस्वाम्यर्थं भवितुम् अर्हति । तच् चेदं शरीराख्यं पुरम् एकादशद्वारम् एकादश द्वाराण्य् अस्य सप्त शीर्षण्यानि, नाभ्या सहार्वाञ्चि त्रीणि, शिरस्य् एकम्, तैर् एकादशद्वारं पुरम् । कस्य? अजस्य जन्मादिविक्रियारहितस्यात्मनो राजस्थानीयस्य पुरधर्मविलक्षणस्य । अवक्रचेतसो ऽवक्रम् अकुटिलम् आदित्यप्रकाशवन् नित्यम् एवावस्थितम् एकरूपं चेतो विज्ञानम् अस्येत्य् अवक्रचेतास् तस्यावक्रचेतसो राजस्थानीयस्य ब्रह्मणः । यस्येदं पुरं तं परमेश्वरं पुरस्वामिनम् अनुष्ठाय ध्यात्वा । ध्यानं हि तस्यानुष्ठानं सम्यग् विज्ञानपूर्वकम् । तं सर्वैषणाविनिर्मुक्तः सन् समं सर्वभूतस्थं ध्यात्वा न शोचति । तद्विज्ञानाद् अभयप्राप्तेः शोकावसराभावात् कुतो भयेक्षा । इहैवाविद्याकृतकामकर्मबन्धनैर् विमुक्तो भवति । विमुक्तश् च सन् विमुच्यते पुनः शरीरं न गृह्णातीत्य् अर्थः ॥ कउभ्_५।१।२,२,१ ॥

puram ekādaśadvāram ajasyāvakracetasaḥ / anuṣṭhāya na śocati vimuktaś ca vimucyate // etad vai tat // puraṃ puram iva puram / dvārapālādhiṣṭhātrādyanekapuropakaraṇasampattidarśanāccharīraṃ puram / puraś ca sopakaraṇaṃ svātmanāsaṃhatasvatantrasvāmyarthaṃ dṛṣṭam / tathedaṃ purasāmānyād anekopakaraṇasaṃhataṃ śarīraṃ svātmanāsaṃhatarājasthānīyasvāmyarthaṃ bhavitum arhati / tac cedaṃ śarīrākhyaṃ puram ekādaśadvāram ekādaśa dvārāṇy asya sapta śīrṣaṇyāni, nābhyā sahārvāñci trīṇi, śirasy ekam, tair ekādaśadvāraṃ puram / kasya? ajasya janmādivikriyārahitasyātmano rājasthānīyasya puradharmavilakṣaṇasya / avakracetaso 'vakram akuṭilam ādityaprakāśavan nityam evāvasthitam ekarūpaṃ ceto vijñānam asyety avakracetās tasyāvakracetaso rājasthānīyasya brahmaṇaḥ / yasyedaṃ puraṃ taṃ parameśvaraṃ purasvāminam anuṣṭhāya dhyātvā / dhyānaṃ hi tasyānuṣṭhānaṃ samyag vijñānapūrvakam / taṃ sarvaiṣaṇāvinirmuktaḥ san samaṃ sarvabhūtasthaṃ dhyātvā na śocati / tadvijñānād abhayaprāpteḥ śokāvasarābhāvāt kuto bhayekṣā / ihaivāvidyākṛtakāmakarmabandhanair vimukto bhavati / vimuktaś ca san vimucyate punaḥ śarīraṃ na gṛhṇātīty arthaḥ // KaUBh_5.1/2,2,1 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसः शुचिषद् वसुर् अन्तरिक्षसद् धोता वेदिषद् अतिथिर् दुरोणसत् । नृषद् वरसद् ऋतसद् व्योमसद् अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ स तु नैकशरीरपुरवर्त्त्येवात्मा किं तार्हि सर्वपूरवर्ती । कथम् -- हंसो हन्ति गच्छतीति । शुचिषच्छुचौ दिव्यादित्यात्मना सीदतीति । वसुर् वासयति सर्वानिति । वाय्वात्मनान्तरिक्षे सीदतीत्य् अन्तरिक्षसत् । होताग्निः, "अग्निर् वै होता" इति श्रुतेः । वेद्यां पृथिव्यां सीदतीति वेदिषद् "इयं वेदिः परो ऽन्तः पृथिव्याः" (र्स् २,३।२०) इत्य् आदिमन्त्रवर्णात् । अतिथिः सोमः सन् दुरोणे कलशे सीदतीति दुरोणसत् । ब्राह्मणो ऽतिथिरूपेण वा दुरोणेषु गृहेषु सीदतीति । नृषनृषु मनुष्येषु सीदतीति । वरसद् वरेषु देवेषु सीदतीति । ऋतसद् ऋतं सत्यं यज्ञो वा तस्मिन् सीदतीति । व्योमसद् व्योम्न्याकाशे सीदतीति । अब्जा अप्सु शङ्खखशुक्तिमकरादिरूपेण जायत इति । गोजा गवि पृथिव्यां व्रीहियवादिरूपेण जायत इति । ऋतजा यज्ञाङ्गरूपेण जायत इति । अद्रिजाः पर्वतेभ्यो नद्यादिरूपेण जायत इति । सर्वात्मापि सन्न् ऋतम् अवितथस्वभाव एव । बृहन् महान् सर्वकारणत्वात् । यदाप्य् आदित्य एव मन्त्रेणोच्यते तद् अप्य् आत्मस्वरूपत्वम् आदित्यस्याङ्गीकृतत्वाद् ब्राह्मणो व्याख्याने ऽप्य् अविरोधः । सर्वव्याप्य् एक एवात्मा जगतो नात्मभेद इति मन्त्रार्थः ॥ कउभ्_५।२।२,२।२ ॥

haṃsaḥ śuciṣad vasur antarikṣasad dhotā vediṣad atithir duroṇasat / nṛṣad varasad ṛtasad vyomasad abjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat // sa tu naikaśarīrapuravarttyevātmā kiṃ tārhi sarvapūravartī / katham -- haṃso hanti gacchatīti / śuciṣacchucau divyādityātmanā sīdatīti / vasur vāsayati sarvāniti / vāyvātmanāntarikṣe sīdatīty antarikṣasat / hotāgniḥ, "agnir vai hotā" iti śruteḥ / vedyāṃ pṛthivyāṃ sīdatīti vediṣad "iyaṃ vediḥ paro 'ntaḥ pṛthivyāḥ" (RS 2,3.20) ity ādimantravarṇāt / atithiḥ somaḥ san duroṇe kalaśe sīdatīti duroṇasat / brāhmaṇo 'tithirūpeṇa vā duroṇeṣu gṛheṣu sīdatīti / nṛṣanṛṣu manuṣyeṣu sīdatīti / varasad vareṣu deveṣu sīdatīti / ṛtasad ṛtaṃ satyaṃ yajño vā tasmin sīdatīti / vyomasad vyomnyākāśe sīdatīti / abjā apsu śaṅkhakhaśuktimakarādirūpeṇa jāyata iti / gojā gavi pṛthivyāṃ vrīhiyavādirūpeṇa jāyata iti / ṛtajā yajñāṅgarūpeṇa jāyata iti / adrijāḥ parvatebhyo nadyādirūpeṇa jāyata iti / sarvātmāpi sann ṛtam avitathasvabhāva eva / bṛhan mahān sarvakāraṇatvāt / yadāpy āditya eva mantreṇocyate tad apy ātmasvarūpatvam ādityasyāṅgīkṛtatvād brāhmaṇo vyākhyāne 'py avirodhaḥ / sarvavyāpy eka evātmā jagato nātmabheda iti mantrārthaḥ // KaUBh_5.2/2,2.2 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वं प्राणम् उन्नयति अपानं प्रत्यग् अस्यति । मध्ये वामनम् आसीनं विश्वे देवा उपासते ॥ आत्मनः स्वरूपाधिगमे लिङ्गम् उच्यते -- ऊर्ध्वं हृदयात् प्राणं प्राणवृत्तिं वायुम् उन्नयत्य् ऊर्ध्वं गमयति । तथापानं प्रत्यगधो ऽस्यति क्षिपति य इति वाक्यशेषः । तं मध्ये हृदयपुण्डरीकाकाश आसीनं बुद्धाव् अभिव्यक्तविज्ञानप्रकाशनं वामनं वननीयं सम्भजनीयं विश्वे सर्वे देवाश् चक्षुरादयः प्राणा रूपादिविज्ञानं बलिम् उपाहरन्तो विश्व इव राजानम् उपासते तादर्थ्येनानुपरतव्यापारा भवन्तीत्य् अर्थः । यद् अर्था यत् प्रयुक्ताश् च सर्वे वायुकरणव्यापाराः, सो ऽन्यः सिद्ध इति वाक्यार्थः ॥ कउभ्_५।३।२,२।३ ॥

ūrdhvaṃ prāṇam unnayati apānaṃ pratyag asyati / madhye vāmanam āsīnaṃ viśve devā upāsate // ātmanaḥ svarūpādhigame liṅgam ucyate -- ūrdhvaṃ hṛdayāt prāṇaṃ prāṇavṛttiṃ vāyum unnayaty ūrdhvaṃ gamayati / tathāpānaṃ pratyagadho 'syati kṣipati ya iti vākyaśeṣaḥ / taṃ madhye hṛdayapuṇḍarīkākāśa āsīnaṃ buddhāv abhivyaktavijñānaprakāśanaṃ vāmanaṃ vananīyaṃ sambhajanīyaṃ viśve sarve devāś cakṣurādayaḥ prāṇā rūpādivijñānaṃ balim upāharanto viśva iva rājānam upāsate tādarthyenānuparatavyāpārā bhavantīty arthaḥ / yad arthā yat prayuktāś ca sarve vāyukaraṇavyāpārāḥ, so 'nyaḥ siddha iti vākyārthaḥ // KaUBh_5.3/2,2.3 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः । देहाद् विमुच्यमानस्य किम् अत्र परिशिष्यते ॥ एतद् वै तत् ॥ किञ् चास्य शरीरस्थस्यात्मनो विस्रंसमानस्य भ्रंशमानस्य देहिनो देहवतः । विस्रंसनशब्दार्थम् आह -- देहाद् विमुच्यमानस्येति । किम् अत्र परिशिष्यते प्राणादिकलापे न किञ्चन परिशिष्यते ऽत्र देहे पुरस्वामिविद्रवण इव परवासिनां यस्यात्मनोपगमे क्षणमात्रात् कार्यकरणकलापरूपं सर्वम् इदं हतबलं विध्वस्तं भवति विनष्टं भवति सो ऽन्यः सिद्ध आत्मा ॥ कउभ्_५।४।२,२।४ ॥

asya visraṃsamānasya śarīrasthasya dehinaḥ / dehād vimucyamānasya kim atra pariśiṣyate // etad vai tat // kiñ cāsya śarīrasthasyātmano visraṃsamānasya bhraṃśamānasya dehino dehavataḥ / visraṃsanaśabdārtham āha -- dehād vimucyamānasyeti / kim atra pariśiṣyate prāṇādikalāpe na kiñcana pariśiṣyate 'tra dehe purasvāmividravaṇa iva paravāsināṃ yasyātmanopagame kṣaṇamātrāt kāryakaraṇakalāparūpaṃ sarvam idaṃ hatabalaṃ vidhvastaṃ bhavati vinaṣṭaṃ bhavati so 'nyaḥ siddha ātmā // KaUBh_5.4/2,2.4 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्न् एताव् उपाश्रितौ ॥ स्यान् मतं प्राणापानाद्यपगमाद् एवेदं विध्वस्तं भवति न तु तद्व्यतिरिक्तात्मापगमात् प्राणादिभिर् एवेह मर्त्यो जीवतीति । नैतद् अस्ति । न प्राणेन नापानेन चक्षुरादिना वा मर्त्यो मनुष्यो देहवान् कश्चन जीवति न को ऽपि जीवति । न ह्य् एषां परार्थानां संहत्यकारित्वाज् जीवनहेतुत्वम् उपपद्यते । स्वार्थनासंहतेन परेण केनचिद् अप्रयुक्तं संहतानाम् अवस्थानं न दृष्टं यथा गृहादीनां लोके, तथा प्राणादीनाम् अपि संहतत्वाद् भवितुम् अर्हति । अत इतरेण इतरेणैव संहतप्राणादिविलक्षणेन तु सर्वे संहताः सन्तो जीवन्ति प्राणान् धारयन्ति । यस्मिन् संहतविलक्षण आत्मनि सति परस्मिन्न् एतौ प्राणापानौ चक्षुरादिभिः संहताव् उपाश्रितौ, यस्यासंहतस्यार्थे प्राणापानादिः सर्वं व्यापारं कुर्वन् वर्तते संहतः सन् स ततो ऽन्यः सिद्ध इत्य् अभिप्रायः ॥ कउभ्_५।५।२,२।५ ॥

na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana / itareṇa tu jīvanti yasminn etāv upāśritau // syān mataṃ prāṇāpānādyapagamād evedaṃ vidhvastaṃ bhavati na tu tadvyatiriktātmāpagamāt prāṇādibhir eveha martyo jīvatīti / naitad asti / na prāṇena nāpānena cakṣurādinā vā martyo manuṣyo dehavān kaścana jīvati na ko 'pi jīvati / na hy eṣāṃ parārthānāṃ saṃhatyakāritvāj jīvanahetutvam upapadyate / svārthanāsaṃhatena pareṇa kenacid aprayuktaṃ saṃhatānām avasthānaṃ na dṛṣṭaṃ yathā gṛhādīnāṃ loke, tathā prāṇādīnām api saṃhatatvād bhavitum arhati / ata itareṇa itareṇaiva saṃhataprāṇādivilakṣaṇena tu sarve saṃhatāḥ santo jīvanti prāṇān dhārayanti / yasmin saṃhatavilakṣaṇa ātmani sati parasminn etau prāṇāpānau cakṣurādibhiḥ saṃhatāv upāśritau, yasyāsaṃhatasyārthe prāṇāpānādiḥ sarvaṃ vyāpāraṃ kurvan vartate saṃhataḥ san sa tato 'nyaḥ siddha ity abhiprāyaḥ // KaUBh_5.5/2,2.5 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥ हन्तेदानीं पुनर् अपि ते तुभ्यम् इदं गुह्यं गोप्यं ब्रह्म सनातनं चिरन्तनं प्रवक्ष्यामि । यद् विज्ञानात् सर्वसंसारोपरमो भवति, अविज्ञानाच् च यस्य मरणं प्राप्य यथा चात्मा भवति यथात्मा संसरति तथा शृणु हे गौतम ॥ कउभ्_५।६।२,२।६ ॥

hanta ta idaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahma sanātanam / yathā ca maraṇaṃ prāpya ātmā bhavati gautama // hantedānīṃ punar api te tubhyam idaṃ guhyaṃ gopyaṃ brahma sanātanaṃ cirantanaṃ pravakṣyāmi / yad vijñānāt sarvasaṃsāroparamo bhavati, avijñānāc ca yasya maraṇaṃ prāpya yathā cātmā bhavati yathātmā saṃsarati tathā śṛṇu he gautama // KaUBh_5.6/2,2.6 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योनिम् अन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुम् अन्ये ऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ योनिं योनिद्वारं शुक्रबीजसमन्विताः सन्तो ऽन्ये केचिद् अविद्यावन्तो मूढाः प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय शरीरग्रहणार्थं देहिनो देहवन्तः, योनिं प्रविशन्तीत्य् अर्थः । स्थाणुं वृक्षादिस्थावरभावम् अन्ये ऽत्यन्ताधमा मरणं प्राप्यानुसंयन्त्य् अनुगच्छन्ति । यथाकर्म यद्य् अस्य कर्म तद्यथाकर्म यैर् यादृशं कर्मेह जन्मनि कृतं तद्वशेनेत्य् एतत् । तथा च यथाश्रुतं यादृशं च विज्ञानम् उपार्जितं तदनुरूपम् एव शरीरं प्रतिपद्यन्त इत्य् अर्थः । "यथाप्रज्ञं हि संभवाः" इति श्रुत्यन्तरात् ॥ कउभ्_५।७।२,२।७ ॥ य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः ।

yonim anye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ / sthāṇum anye 'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam // yoniṃ yonidvāraṃ śukrabījasamanvitāḥ santo 'nye kecid avidyāvanto mūḍhāḥ prapadyante śarīratvāya śarīragrahaṇārthaṃ dehino dehavantaḥ, yoniṃ praviśantīty arthaḥ / sthāṇuṃ vṛkṣādisthāvarabhāvam anye 'tyantādhamā maraṇaṃ prāpyānusaṃyanty anugacchanti / yathākarma yady asya karma tadyathākarma yair yādṛśaṃ karmeha janmani kṛtaṃ tadvaśenety etat / tathā ca yathāśrutaṃ yādṛśaṃ ca vijñānam upārjitaṃ tadanurūpam eva śarīraṃ pratipadyanta ity arthaḥ / "yathāprajñaṃ hi saṃbhavāḥ" iti śrutyantarāt // KaUBh_5.7/2,2.7 // ya eṣa supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एव शुक्रं तद् ब्रह्म तद् एवामृतम् उच्यते । तस्मिंल् लोकाः श्रिताः सर्वे तद् उ नात्येति कश्चन ॥ एतद् वै तत् ॥ यत्प्रतिज्ञातं गुह्यं ब्रह्म प्रवक्ष्यामीति तदाह -- य एष सुप्तेषु प्राणादिषु जागर्तिं न स्वपिति । कथम् । कामं कामं तं तम् अभिप्रेतं स्त्र्याद्यर्थम् अविद्यया निर्मिमाणो निष्पादयञ्जागर्तिं पुरुषो यः, तद् एव शुक्रं शुभ्रं शुद्धं तद् ब्रह्म नान्यद् गुह्यं ब्रह्मास्ति । तद् एवामृतम् अविनाश्य् उच्यते सर्वशास्त्रेषु । किञ् च पृथिव्यादयो लोकास् तस्मिन्न् एव सर्वे ब्रह्मणि श्रिता आश्रिताः सर्वलोककारणत्वात् तस्य । तद् उ नात्येति कश्चनेत्य् आदि पूर्ववद् एव ॥ कउभ्_५।८।२,२।८ ॥

tad eva śukraṃ tad brahma tad evāmṛtam ucyate / tasmiṃl lokāḥ śritāḥ sarve tad u nātyeti kaścana // etad vai tat // yatpratijñātaṃ guhyaṃ brahma pravakṣyāmīti tadāha -- ya eṣa supteṣu prāṇādiṣu jāgartiṃ na svapiti / katham / kāmaṃ kāmaṃ taṃ tam abhipretaṃ stryādyartham avidyayā nirmimāṇo niṣpādayañjāgartiṃ puruṣo yaḥ, tad eva śukraṃ śubhraṃ śuddhaṃ tad brahma nānyad guhyaṃ brahmāsti / tad evāmṛtam avināśy ucyate sarvaśāstreṣu / kiñ ca pṛthivyādayo lokās tasminn eva sarve brahmaṇi śritā āśritāḥ sarvalokakāraṇatvāt tasya / tad u nātyeti kaścanety ādi pūrvavad eva // KaUBh_5.8/2,2.8 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निर् यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस् तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश् च ॥ अनेकतार्किककुबुद्धिविचालितान्तःकरणानां प्रमाणोपपन्नम् अप्य् आत्मैकत्वविज्ञानम् असकृद् उच्यमानम् अप्य् अनृजुबुद्धीनां ब्राह्मणानां चेतसि नाधीयत इति तत्प्रतिपादन आदरवती पुनः पुनर् आह श्रुतिः -- अग्निर् यथैक एव प्रकाशात्मा सन् भुवनं भवन्त्य् अस्मिन् भूतानीति भुवनम् अयं लोकस् तम् इमं प्रविष्टो ऽनुप्रविष्टः, रूपं रूपं प्रति दार्वादिदाह्यभेदं प्रतीत्य् अर्थः, प्रतिरूपस् तत्र तत्र प्रतिरूपवान् दाह्यभेदेन बहुविधो बभूव । एक एव तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं सर्वेषां भूतानाम् अभ्यन्तर आत्मातिसूक्ष्मत्वाद् दार्वादिष्व् इव सर्वदेहं प्रति प्रविष्टत्वात् प्रतिरूपो बभूव बहिश् च स्वेनाविकृतेन स्वरूपेणाकाशवत् ॥ कउभ्_५।९।२,२।९ ॥

agnir yathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva / ekas tathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiś ca // anekatārkikakubuddhivicālitāntaḥkaraṇānāṃ pramāṇopapannam apy ātmaikatvavijñānam asakṛd ucyamānam apy anṛjubuddhīnāṃ brāhmaṇānāṃ cetasi nādhīyata iti tatpratipādana ādaravatī punaḥ punar āha śrutiḥ -- agnir yathaika eva prakāśātmā san bhuvanaṃ bhavanty asmin bhūtānīti bhuvanam ayaṃ lokas tam imaṃ praviṣṭo 'nupraviṣṭaḥ, rūpaṃ rūpaṃ prati dārvādidāhyabhedaṃ pratīty arthaḥ, pratirūpas tatra tatra pratirūpavān dāhyabhedena bahuvidho babhūva / eka eva tathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ sarveṣāṃ bhūtānām abhyantara ātmātisūkṣmatvād dārvādiṣv iva sarvadehaṃ prati praviṣṭatvāt pratirūpo babhūva bahiś ca svenāvikṛtena svarūpeṇākāśavat // KaUBh_5.9/2,2.9 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुर् यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस् तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश् च ॥ तथान्यो दृष्टान्तः -- वायुर् यथैक इत्य् आदि । प्राणात्मना देहेष्व् अनुप्रविष्टो, रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूवेत्य् आदि समानम् ॥ कउभ्_५।१०।२,२।१० ॥

vāyur yathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva / ekas tathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiś ca // tathānyo dṛṣṭāntaḥ -- vāyur yathaika ity ādi / prāṇātmanā deheṣv anupraviṣṭo, rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūvety ādi samānam // KaUBh_5.10/2,2.10 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर् न लिप्यते चाक्षुषैर् बाह्यदोषैः । एकस् तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ एकस्य सर्वात्मत्वे संसारदुःखित्वं परस्यैव स्याद् इति प्राप्त इदम् उच्यते -- सूर्यो यथा चक्षुष आलोकेनोपकारं कुर्वन् मूत्रपुरीषाद्यशुचिप्रकाशनेन तद्दर्शिनः सर्वलोकस्य चक्षुर् अपि सन् न लिप्यते चाक्षुषैर् अशुच्यादिदर्शननिमित्तैर् आध्यात्मिकैः पापदोषैर् बाह्यैश् चाशुच्यादिसंसङ्गदोषैर् एकः संस् तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः । लोको ह्य् अविद्यया स्वात्मन्य् अध्यस्तया कामकर्मोद्भवं दुःखम् अनुभवति । न तु सा परमार्थतः स्वात्मनि । यथा रज्जुशुक्तिकोषरगगनेषु सर्परजतोदकमलानि न रज्ज्वादीनां स्वतो दोषरूपाणि सन्ति, संसर्गिणि विपरीतबुद्ध्यध्यासनिमित्तात् तद् दोषवद्विभाव्यन्ते । न तद्दोषैस् तेषां लेपो विपरीतबुद्ध्यध्यासबाह्या हि ते । तथात्मनि सर्वो लोकः क्रियाकारकफलात्मकं विज्ञानं सर्पादिस्थानीयं विपरीतमध्यस्य तन्निमित्तं जन्ममरणादिदुःखम् अनुभवति, न त्व् आत्मा सर्वलोकात्मापि सन् विपरीताध्यारोपनिमित्तेन लिप्यते लोकदुःखेन । कुतो बाह्यो रज्ज्वादिवद् एव विपरीतबुद्ध्यध्यासबाह्यो हि स इति ॥ कउभ्_५।११।२,२।११ ॥

sūryo yathā sarvalokasya cakṣur na lipyate cākṣuṣair bāhyadoṣaiḥ / ekas tathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ // ekasya sarvātmatve saṃsāraduḥkhitvaṃ parasyaiva syād iti prāpta idam ucyate -- sūryo yathā cakṣuṣa ālokenopakāraṃ kurvan mūtrapurīṣādyaśuciprakāśanena taddarśinaḥ sarvalokasya cakṣur api san na lipyate cākṣuṣair aśucyādidarśananimittair ādhyātmikaiḥ pāpadoṣair bāhyaiś cāśucyādisaṃsaṅgadoṣair ekaḥ saṃs tathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ / loko hy avidyayā svātmany adhyastayā kāmakarmodbhavaṃ duḥkham anubhavati / na tu sā paramārthataḥ svātmani / yathā rajjuśuktikoṣaragaganeṣu sarparajatodakamalāni na rajjvādīnāṃ svato doṣarūpāṇi santi, saṃsargiṇi viparītabuddhyadhyāsanimittāt tad doṣavadvibhāvyante / na taddoṣais teṣāṃ lepo viparītabuddhyadhyāsabāhyā hi te / tathātmani sarvo lokaḥ kriyākārakaphalātmakaṃ vijñānaṃ sarpādisthānīyaṃ viparītamadhyasya tannimittaṃ janmamaraṇādiduḥkham anubhavati, na tv ātmā sarvalokātmāpi san viparītādhyāropanimittena lipyate lokaduḥkhena / kuto bāhyo rajjvādivad eva viparītabuddhyadhyāsabāhyo hi sa iti // KaUBh_5.11/2,2.11 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति । तम् आत्मस्थं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ किञ् च स हि परमेश्वरः सर्वगतः स्वतन्त्र एको न तत्समो ऽभ्यधिको वान्यो ऽस्ति । वशी सर्वं ह्य् अस्य जगद्वशे वर्तते । कुतः? सर्वभूतान्तरात्मा । यत एकम् एव सदेकरसम् आत्मानं विशुद्धविज्ञानरूपं नामरूपाद्यशुद्धोपाधिभेदवशेन बहुधानेकप्रकारं यः करोति स्वात्मसत्तामात्रेणाचिन्त्यशक्तित्वात् तम् आत्मस्थं स्वशरीरहृदयाकाशे बुद्धौ चैतन्याकारेणाभिव्यक्तम् इत्य् एतत् । न हि शरीरस्याधारत्वम् आत्मनः । आकाशवद् अमूर्तत्वात् । आदर्शस्थं मुखम् इति यद्वत् । तम् एतम् ईश्वरम् आत्मानं ये निवृत्तबाह्यवृत्तयो ऽनुपश्यन्त्य् आचार्यागमोपदेशम् अनु साक्षाद् अनुभवन्ति धीरा विवेकिनस् तेषां परमेश्वरभूतानां शाश्वतं नित्यं सुखम् आत्मानन्दलक्षणं भवति, नेतरेषां बाह्यासक्तबुद्धीनाम् अविवेकिनां स्वात्मभूतम् अप्य् अविद्याव्यवधानात् ॥ कउभ्_५।१२।२,२।१२ ॥

eko vaśī sarvabhūtāntarātmā ekaṃ rūpaṃ bahudhā yaḥ karoti / tam ātmasthaṃ ye 'nupaśyanti dhīrās teṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām // kiñ ca sa hi parameśvaraḥ sarvagataḥ svatantra eko na tatsamo 'bhyadhiko vānyo 'sti / vaśī sarvaṃ hy asya jagadvaśe vartate / kutaḥ? sarvabhūtāntarātmā / yata ekam eva sadekarasam ātmānaṃ viśuddhavijñānarūpaṃ nāmarūpādyaśuddhopādhibhedavaśena bahudhānekaprakāraṃ yaḥ karoti svātmasattāmātreṇācintyaśaktitvāt tam ātmasthaṃ svaśarīrahṛdayākāśe buddhau caitanyākāreṇābhivyaktam ity etat / na hi śarīrasyādhāratvam ātmanaḥ / ākāśavad amūrtatvāt / ādarśasthaṃ mukham iti yadvat / tam etam īśvaram ātmānaṃ ye nivṛttabāhyavṛttayo 'nupaśyanty ācāryāgamopadeśam anu sākṣād anubhavanti dhīrā vivekinas teṣāṃ parameśvarabhūtānāṃ śāśvataṃ nityaṃ sukham ātmānandalakṣaṇaṃ bhavati, netareṣāṃ bāhyāsaktabuddhīnām avivekināṃ svātmabhūtam apy avidyāvyavadhānāt // KaUBh_5.12/2,2.12 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यो ऽनित्यानां चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् । तम् आत्मस्थं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषं शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ किञ् च नित्यो ऽविनाश्यनित्यानां विनाशिनाम् । चेतनश् चेतनानां चेतयितॄणां ब्रह्मादीनां प्राणिनाम् अग्निनिमित्तम् इव दाहकत्वम् अनग्नीनाम् उदकादीनाम् आत्मचैतन्यनिमित्तम् एव चेतयितृत्वम् अन्येषाम् । किञ् च स सर्वज्ञः सर्वेश्वरः कामिनां संसारिणां कर्मानुरूपं कामान् कर्मफलानि स्वानुग्रहनिमित्ताश् च कामान्य् एको बहूनाम् अनेकेषामनायासेन विदधाति प्रयच्छतीत्य् एतत् । ताम् आत्मस्थं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां शान्तिर् उपरतिः शाश्वती नित्या स्वात्मभूतैव स्यान् नेतरेषाम् अनेवं विधानाम् ॥ कउभ्_५।१३।२,१।१३ ॥

nityo 'nityānāṃ cetanaś cetanānām eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān / tam ātmasthaṃ ye 'nupaśyanti dhīrās teṣaṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām // kiñ ca nityo 'vināśyanityānāṃ vināśinām / cetanaś cetanānāṃ cetayitṝṇāṃ brahmādīnāṃ prāṇinām agninimittam iva dāhakatvam anagnīnām udakādīnām ātmacaitanyanimittam eva cetayitṛtvam anyeṣām / kiñ ca sa sarvajñaḥ sarveśvaraḥ kāmināṃ saṃsāriṇāṃ karmānurūpaṃ kāmān karmaphalāni svānugrahanimittāś ca kāmāny eko bahūnām anekeṣāmanāyāsena vidadhāti prayacchatīty etat / tām ātmasthaṃ ye 'nupaśyanti dhīrās teṣāṃ śāntir uparatiḥ śāśvatī nityā svātmabhūtaiva syān netareṣām anevaṃ vidhānām // KaUBh_5.13/2,1.13 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एतद् इति मन्यन्ते ऽनिर्देश्यं परमं सुखम् । कथं नु तद् विजानीयां किम् उ भाति विभाति वा ॥ यत् तद् आत्मविज्ञानसुखम् अनिर्देश्यं निर्देष्टुम् अशक्यं परमं प्रकृष्टं प्राकृतपुरुषवाङ्मनसयोर् अगोचरम् अपि सन् निवृत्तैषणा ये ब्राह्मणास् त एतत् प्रत्यक्षम् एवेति मन्यन्ते, कथं नु केन प्रकारेण तत् सुखम् अहं विजानीयाम् । इदम् इत्य् आत्मबुद्धिविषयम् आपादयेयं यथा निवृत्तैषणा यतयः । किम् उ तद् भाति दीप्यते प्रकाशात्मकं तद् यतो ऽस्मद्बुद्धिगोचरत्वेन विभाति विस्पष्टं दृश्यते किं वा नेति ॥ कउभ्_५।१४।२,१।१४ ॥

tad etad iti manyante 'nirdeśyaṃ paramaṃ sukham / kathaṃ nu tad vijānīyāṃ kim u bhāti vibhāti vā // yat tad ātmavijñānasukham anirdeśyaṃ nirdeṣṭum aśakyaṃ paramaṃ prakṛṣṭaṃ prākṛtapuruṣavāṅmanasayor agocaram api san nivṛttaiṣaṇā ye brāhmaṇās ta etat pratyakṣam eveti manyante, kathaṃ nu kena prakāreṇa tat sukham ahaṃ vijānīyām / idam ity ātmabuddhiviṣayam āpādayeyaṃ yathā nivṛttaiṣaṇā yatayaḥ / kim u tad bhāti dīpyate prakāśātmakaṃ tad yato 'smadbuddhigocaratvena vibhāti vispaṣṭaṃ dṛśyate kiṃ vā neti // KaUBh_5.14/2,1.14 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतो ऽयम् अग्निः । तम् एव भान्तम् अनु भाति सर्वं तस्य भासा सर्वम् इदं विभाति ॥ अत्रोत्तरम् इदं भाति च विभाति चेति । कथम्? न तत्र तस्मिन् स्वात्मभूते ब्रह्मणि सर्वावभासको ऽपि सूर्यो भाति तद् ब्रह्म न प्रकाशयतीत्य् अर्थः । तथा न चन्द्रतारकम्, नेमा विद्युतो भान्ति, कुतो ऽयम् अस्मद्दृष्टिगोचरो ऽग्निः । किं बहुना, यद् इदम् आदिकं सर्वं भाति तत् तम् एव परमेश्वरं भान्तं दीप्यमानम् अनुभात्य् अनुदीप्यते । तथा जलोल्मुकाद्य् अग्निसंयोगाद् अग्निं दहन्तम् अनुदहति न स्वतस् तद्वत् । तस्यैव भासा दीप्त्या सर्वम् इदं सूर्यादि विभति । यत एवं तद् एव ब्रह्म भाति च विभाति च । कार्यगतेन विविधेन भासा तस्य ब्रह्मणो भारूपत्वं स्वतो ऽवगम्यते । न हि स्वतो ऽविद्यमानं भासनम् अन्यस्य कर्तुं शक्तम् । घटादीनाम् अन्यावभासकत्वादर्शनाद् भारूपाणां चादित्यादीनां तद्दर्शनात् ॥ कउभ्_५।१५।२,२।१५ ॥ इति कठवल्ल्यां पञ्चमवल्ली भाष्यम् ॥ ५ ॥ अथ षष्ठ वल्ली । तूलावधारणेनैव मूलावधारणं वृक्षस्य यथा क्रियते लोके, एवं संसारकार्यवृक्षावधारणेन तन्मूलस्य ब्राह्मणः स्वरूपावदिधारयिषयेयं षष्ठी वल्ल्य् आरभ्यते -- ऊर्ध्वमूलो अवाक्शाख एषो ऽश्वत्थः सनातनः ।

na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto 'yam agniḥ / tam eva bhāntam anu bhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvam idaṃ vibhāti // atrottaram idaṃ bhāti ca vibhāti ceti / katham? na tatra tasmin svātmabhūte brahmaṇi sarvāvabhāsako 'pi sūryo bhāti tad brahma na prakāśayatīty arthaḥ / tathā na candratārakam, nemā vidyuto bhānti, kuto 'yam asmaddṛṣṭigocaro 'gniḥ / kiṃ bahunā, yad idam ādikaṃ sarvaṃ bhāti tat tam eva parameśvaraṃ bhāntaṃ dīpyamānam anubhāty anudīpyate / tathā jalolmukādy agnisaṃyogād agniṃ dahantam anudahati na svatas tadvat / tasyaiva bhāsā dīptyā sarvam idaṃ sūryādi vibhati / yata evaṃ tad eva brahma bhāti ca vibhāti ca / kāryagatena vividhena bhāsā tasya brahmaṇo bhārūpatvaṃ svato 'vagamyate / na hi svato 'vidyamānaṃ bhāsanam anyasya kartuṃ śaktam / ghaṭādīnām anyāvabhāsakatvādarśanād bhārūpāṇāṃ cādityādīnāṃ taddarśanāt // KaUBh_5.15/2,2.15 // iti kaṭhavallyāṃ pañcamavallī bhāṣyam // 5 // atha ṣaṣṭha vallī / tūlāvadhāraṇenaiva mūlāvadhāraṇaṃ vṛkṣasya yathā kriyate loke, evaṃ saṃsārakāryavṛkṣāvadhāraṇena tanmūlasya brāhmaṇaḥ svarūpāvadidhārayiṣayeyaṃ ṣaṣṭhī vally ārabhyate -- ūrdhvamūlo avākśākha eṣo 'śvatthaḥ sanātanaḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.