Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara [MJaiNyC] 3.8

------------------ दक्षिणादानेन कर्मकराः परिक्रेतव्याः । तत्र हविस्त्यागव्यतिरिक्तं सर्वमार्त्विव्यम्- इति निर्णीतम् । दक्षिणा च द्वादशशतरूपाध्वर्युवेद उद्गातृवेदे च समाम्नातै । अन्वाहार्यदक्षिणाध्वर्युवेदे । ततः समाख्यया परिक्रतृत्वमृत्विजः- इति चेत् । मैवम् । ऋत्विजां परिक्रयणोत्तरकालीनानां तत्कर्तृत्वासंभवेन यजमानस्यैव तत्कर्तृत्वात्

------------------ dakṣiṇādānena karmakarāḥ parikretavyāḥ | tatra havistyāgavyatiriktaṃ sarvamārtvivyam- iti nirṇītam | dakṣiṇā ca dvādaśaśatarūpādhvaryuveda udgātṛvede ca samāmnātai | anvāhāryadakṣiṇādhvaryuvede | tataḥ samākhyayā parikratṛtvamṛtvijaḥ- iti cet | maivam | ṛtvijāṃ parikrayaṇottarakālīnānāṃ tatkartṛtvāsaṃbhavena yajamānasyaiva tatkartṛtvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽय एतामिष्टकामुपदध्यात्, स त्रीन्वारान्दद्यात्ऽ इत्युपधातुरध्वर्योर्गोत्रयदानं वाचनिकम् । नह्वस्ति वचनस्यातिभारः

------------------ 'ya etāmiṣṭakāmupadadhyāt, sa trīnvārāndadyāt' ityupadhāturadhvaryorgotrayadānaṃ vācanikam | nahvasti vacanasyātibhāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽआप उन्दन्तु जीवसेऽ इत्याद्याः संस्कारमन्त्राः । तद्विधयश्चाध्वर्युवेदे समाम्नाताः- ऽकेशश्मश्रु वपतेऽ,ऽनखानि निकृन्ततेऽ इति । शक्तश्चाध्वर्युर्वपनादौ । तस्मात्- तस्याध्वर्योस्ते वपनादिसंस्काराः- इति चेत् । मैवम् । वपनादिसंस्कारा यजमानगतमालिन्यमपनीय यागयोग्यतामुत्पादयितुं क्रियन्ते । तथा च ब्राह्मणम्- ऽकेशश्मश्रु वपते । मृता वा एषा त्वगमेध्या यत्केशश्मश्रु । मुतामेव त्वचममेध्यामपहत्य यज्ञियो भूत्वा मेधमुपैतिऽ इति । नह्यध्वयुवपनेन यजमानगता मृता त्वगपैति । योग्यस्य हि कर्माधिकार सति पश्चात्प्रयासरूपेषु व्यापारेषु स्वयमशक्तः सन्कर्मकरानृत्विजः परिक्रीणाति । लोके ऽपि रोगिणः स्वामिन औषधाद्यानयन एव भृत्यो जीवितदानेन परिक्रीयते । न तु तदौषधं भृत्यः सेवते । तस्मात्- इतरक्रियर्त्विजाम्, संस्कारस्तु यजमानस्य । क्वचित्तु । वचनादृत्विजामपि संस्कारो ऽस्तु

------------------ 'āpa undantu jīvase' ityādyāḥ saṃskāramantrāḥ | tadvidhayaścādhvaryuvede samāmnātāḥ- 'keśaśmaśru vapate','nakhāni nikṛntate' iti | śaktaścādhvaryurvapanādau | tasmāt- tasyādhvaryoste vapanādisaṃskārāḥ- iti cet | maivam | vapanādisaṃskārā yajamānagatamālinyamapanīya yāgayogyatāmutpādayituṃ kriyante | tathā ca brāhmaṇam- 'keśaśmaśru vapate | mṛtā vā eṣā tvagamedhyā yatkeśaśmaśru | mutāmeva tvacamamedhyāmapahatya yajñiyo bhūtvā medhamupaiti' iti | nahyadhvayuvapanena yajamānagatā mṛtā tvagapaiti | yogyasya hi karmādhikāra sati paścātprayāsarūpeṣu vyāpāreṣu svayamaśaktaḥ sankarmakarānṛtvijaḥ parikrīṇāti | loke 'pi rogiṇaḥ svāmina auṣadhādyānayana eva bhṛtyo jīvitadānena parikrīyate | na tu tadauṣadhaṃ bhṛtyaḥ sevate | tasmāt- itarakriyartvijām, saṃskārastu yajamānasya | kvacittu | vacanādṛtvijāmapi saṃskāro 'stu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्ठोमे- ऽद्व्यहं नाश्नातिऽ ऽत्र्यहं नाश्नातिऽइत्यादिनोक्तं तपो ऽघ्वर्योर्युक्तम् । तस्य दुःखात्मकत्वेन परिक्रीतपुरुषैः कर्तुमुचितत्वात् । दुःखत्वादेव फलभोक्तृसंस्कारत्वाभावाद्यजमानस्य न युक्तम्- इति चेत् । मैवम् । भाविनः सुखरूपस्य फलस्य प्रतिबन्धकं दुःखजनकं यत्पापं तस्य नाशकत्वेन दुःखरूपस्यापि तपसः स्वामिसंस्कारत्वसंभवात् । अस्मिन्नर्थे वाक्यशेषगतं लिङ्गं कल्पसूत्रकारेणैवमुदाहृतम्- ऽयदा वै दीक्षितः कृशो भवति, अथ मेध्यो भवति । यदास्मिन्नन्तर्न किंचन भवति, अथ मेध्यो भवति । यदास्य कृष्णं चक्षुषोर्नश्यति, अथ मेध्यो भवति । यदास्य त्वचास्थि संधीयते, अथ मेध्यो भवति । पीत्वा दीक्षते, कृशो यजते । यदस्याङ्गानां मीयते जुहोत्येव तदिति विज्ञायतेऽ इति । न हि दुःखरूपं तपो विना दुःखप्रदं पापं नश्यति । यथा पाटनमन्तरेण विषव्रणानां नोपशान्तिः, तद्वत् । तस्मात्- वपनादिसंस्कारवत्तपो ऽपि यजमानस्यैव

------------------ jyotiṣṭhome- 'dvyahaṃ nāśnāti' 'tryahaṃ nāśnāti'ityādinoktaṃ tapo 'ghvaryoryuktam | tasya duḥkhātmakatvena parikrītapuruṣaiḥ kartumucitatvāt | duḥkhatvādeva phalabhoktṛsaṃskāratvābhāvādyajamānasya na yuktam- iti cet | maivam | bhāvinaḥ sukharūpasya phalasya pratibandhakaṃ duḥkhajanakaṃ yatpāpaṃ tasya nāśakatvena duḥkharūpasyāpi tapasaḥ svāmisaṃskāratvasaṃbhavāt | asminnarthe vākyaśeṣagataṃ liṅgaṃ kalpasūtrakāreṇaivamudāhṛtam- 'yadā vai dīkṣitaḥ kṛśo bhavati, atha medhyo bhavati | yadāsminnantarna kiṃcana bhavati, atha medhyo bhavati | yadāsya kṛṣṇaṃ cakṣuṣornaśyati, atha medhyo bhavati | yadāsya tvacāsthi saṃdhīyate, atha medhyo bhavati | pītvā dīkṣate, kṛśo yajate | yadasyāṅgānāṃ mīyate juhotyeva taditi vijñāyate' iti | na hi duḥkharūpaṃ tapo vinā duḥkhapradaṃ pāpaṃ naśyati | yathā pāṭanamantareṇa viṣavraṇānāṃ nopaśāntiḥ, tadvat | tasmāt- vapanādisaṃskāravattapo 'pi yajamānasyaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ वाजपेये श्रूयते- ऽहिरण्यमालिन ऋत्विजः प्रचरन्तिऽ इति । श्येने श्रूयते- ऽलोहितोष्णीषा लोहितवसना निवीता ऋत्विजः प्रचरन्तिऽ इति । यद्यपि हिरण्यमालित्वादीनां संस्कारत्वाद्यजमानविषयत्वं पूर्वन्यायेन प्राप्तम्, तथापि वचनादय मृत्विक्संस्कारः । तत्र हिरण्यमालित्वं यजुर्वेदोक्तत्वादध्वर्यूणामेव, लोहितोष्णीषादिकं सामवेदोक्तत्वादुद्गातॄणामेव इति समाख्यावशादभ्युपेयम्- इति चेत् । मैवम् । ऽहिरण्यमालिन ऋत्विजः प्रचरन्तिऽ इति सर्वेषामृत्विजां संनिधौ पठ्यमानो हिरण्यमालित्वसंस्कारः संनिधिना समाख्यां बाधित्वा सर्वैरप्यृत्विग्भिः संबध्यते । किंच- संरकार्यत्वादृत्विजां प्राधान्ये सति प्रतिप्रधानं गुणावृत्त्या सर्वेषामप्यृत्विजां हिरण्यमालित्वादिसंस्कारो ऽभ्युपतेव्यः

------------------ vājapeye śrūyate- 'hiraṇyamālina ṛtvijaḥ pracaranti' iti | śyene śrūyate- 'lohitoṣṇīṣā lohitavasanā nivītā ṛtvijaḥ pracaranti' iti | yadyapi hiraṇyamālitvādīnāṃ saṃskāratvādyajamānaviṣayatvaṃ pūrvanyāyena prāptam, tathāpi vacanādaya mṛtviksaṃskāraḥ | tatra hiraṇyamālitvaṃ yajurvedoktatvādadhvaryūṇāmeva, lohitoṣṇīṣādikaṃ sāmavedoktatvādudgātṝṇāmeva iti samākhyāvaśādabhyupeyam- iti cet | maivam | 'hiraṇyamālina ṛtvijaḥ pracaranti' iti sarveṣāmṛtvijāṃ saṃnidhau paṭhyamāno hiraṇyamālitvasaṃskāraḥ saṃnidhinā samākhyāṃ bādhitvā sarvairapyṛtvigbhiḥ saṃbadhyate | kiṃca- saṃrakāryatvādṛtvijāṃ prādhānye sati pratipradhānaṃ guṇāvṛttyā sarveṣāmapyṛtvijāṃ hiraṇyamālitvādisaṃskāro 'bhyupatevyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्ठोमे श्रूयते- ऽयदि कामयेत- वर्षुकः पर्जन्यः स्यात्- इति नीचैः सदो मिनुयात्ऽ इति । -यथा पुरस्तात्पश्चाच्चावस्थितौ हविर्धानप्राचीनवंशावुच्चैः, तथा सदो नोच्चं, किंतु नीचैः कार्यम्- इत्यर्थः । अत्र- वृष्टिकामनाध्वर्योर्युक्ता । ऽयः कामयेत्, स मिनुयात्ऽ इति वाक्येन कामयितृमात्रोरेकत्वावगमात् । मातृत्वं चाध्वर्योरित्यबिवादम् । तस्मात्- स कामयिता- इति चेत् । मैवम् । ऽमिनुयात्ऽ इति परस्मैपदेनाध्वर्युव्यापारफलस्य परगामिता प्रतीयते । ततो वृष्टिलक्षणफलस्य यजमानगामित्वात्परस्मैपदश्रुत्या वाक्यं बाधित्वा कामस्य यजमानकर्तृकत्वं द्रष्टव्यम् । - ऽयजमानकामितां वृष्टिं पर्जन्यः संपादयतुऽ इत्येव यो ऽध्वर्युः कामयते, स नीचैर्मिनुयात्, इति वाक्यं व्याख्येयम् । - ऽएवंविदुद्वाताऽत्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते, तमागायतिऽ इति ऋत्विजो ऽपि कामः- इति चेत् । तर्हि तस्मिन्नुद्गीथोपासने वचनादृत्विजो ऽपि फलमस्तु

------------------ jyotiṣṭhome śrūyate- 'yadi kāmayeta- varṣukaḥ parjanyaḥ syāt- iti nīcaiḥ sado minuyāt' iti | -yathā purastātpaścāccāvasthitau havirdhānaprācīnavaṃśāvuccaiḥ, tathā sado noccaṃ, kiṃtu nīcaiḥ kāryam- ityarthaḥ | atra- vṛṣṭikāmanādhvaryoryuktā | 'yaḥ kāmayet, sa minuyāt' iti vākyena kāmayitṛmātrorekatvāvagamāt | mātṛtvaṃ cādhvaryorityabivādam | tasmāt- sa kāmayitā- iti cet | maivam | 'minuyāt' iti parasmaipadenādhvaryuvyāpāraphalasya paragāmitā pratīyate | tato vṛṣṭilakṣaṇaphalasya yajamānagāmitvātparasmaipadaśrutyā vākyaṃ bādhitvā kāmasya yajamānakartṛkatvaṃ draṣṭavyam | - 'yajamānakāmitāṃ vṛṣṭiṃ parjanyaḥ saṃpādayatu' ityeva yo 'dhvaryuḥ kāmayate, sa nīcairminuyāt, iti vākyaṃ vyākhyeyam | - 'evaṃvidudvātā'tmane vā yajamānāya vā yaṃ kāmaṃ kāmayate, tamāgāyati' iti ṛtvijo 'pi kāmaḥ- iti cet | tarhi tasminnudgīthopāsane vacanādṛtvijo 'pi phalamastu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते-ऽआयुर्दा अग्ने ऽस्यायुर्मे देहिऽ इति । तस्यैतस्य मन्त्रस्य पाठो ऽध्वर्योर्यजमानस्य वा -इत्ययं संशयः ऽकस्यऽ इत्यनेन पदेन सूचितः । अस्मिन्मन्त्रे ऽआयुर्मे देहिऽ इति फलस्य स्वात्मसंबन्धः प्रतीयते । स च यजमानस्य युक्तः, नाध्वर्योः । तस्मात्- कामवन्मन्त्रो ऽपि याजमानः

------------------ idamāmnāyate-'āyurdā agne 'syāyurme dehi' iti | tasyaitasya mantrasya pāṭho 'dhvaryoryajamānasya vā -ityayaṃ saṃśayaḥ 'kasya' ityanena padena sūcitaḥ | asminmantre 'āyurme dehi' iti phalasya svātmasaṃbandhaḥ pratīyate | sa ca yajamānasya yuktaḥ, nādhvaryoḥ | tasmāt- kāmavanmantro 'pi yājamānaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः- ऽवाजस्य मा प्रसवेनऽ इत्ययं मन्त्रो ऽध्वर्युकाण्डे यजमानकाण्डे चाऽम्नातः । तत्रैकेन पठिते सति मन्त्रस्य चरितार्थत्वादितरस्तं न पठेत्- इति चेत् । मैवम् । काण्डान्तरपाठवैयर्य्थप्रसङ्गात् । तस्मादुभाभ्यां पठनीयः । तयोः पठतोराशयभेदो ऽस्ति । ऽअनेन मन्त्रेण प्रकाशितमर्थमनुष्ठास्यामिऽ इत्यध्वर्युर्मनुते । ऽअत्र न प्रमदिष्यामिऽ इति यजमानः

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ- 'vājasya mā prasavena' ityayaṃ mantro 'dhvaryukāṇḍe yajamānakāṇḍe cā'mnātaḥ | tatraikena paṭhite sati mantrasya caritārthatvāditarastaṃ na paṭhet- iti cet | maivam | kāṇḍāntarapāṭhavaiyarythaprasaṅgāt | tasmādubhābhyāṃ paṭhanīyaḥ | tayoḥ paṭhatorāśayabhedo 'sti | 'anena mantreṇa prakāśitamarthamanuṣṭhāsyāmi' ityadhvaryurmanute | 'atra na pramadiṣyāmi' iti yajamānaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ वाजपेये श्रूयते-ऽकॢप्तीर्यजमानं वाचयतिऽ इति । ऽआर्युयज्ञेन कल्पताम्ऽ इत्यादयो मन्त्राः कॢप्तयः । तत्र- मन्त्रतदर्थाभिज्ञमनभिज्ञं चोभावपि वाचयेत् । ऽविद्वासं वाचयेत्ऽ इत्येवं विशेषस्याश्रवणात् । अनभिज्ञं तदैव शिक्षयित्वापि वाचयितुं शक्यत्वात्- इति चेत् । मैवम् । अध्ययनविधिबलादधीतवेदस्य विदितवेदार्थस्यैव यजमानत्वात् । तस्मात्- अभिज्ञमेव वाचयेतु

------------------ vājapeye śrūyate-'kḷptīryajamānaṃ vācayati' iti | 'āryuyajñena kalpatām' ityādayo mantrāḥ kḷptayaḥ | tatra- mantratadarthābhijñamanabhijñaṃ cobhāvapi vācayet | 'vidvāsaṃ vācayet' ityevaṃ viśeṣasyāśravaṇāt | anabhijñaṃ tadaiva śikṣayitvāpi vācayituṃ śakyatvāt- iti cet | maivam | adhyayanavidhibalādadhītavedasya viditavedārthasyaiva yajamānatvāt | tasmāt- abhijñameva vācayetu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोर्याजमाने काण्डे श्रूयते- ऽद्वादश द्वंद्वानि दर्शपूर्णमासयोस्तानि संपाद्यानि- इत्याहुः- वत्सं चोपावसृजति, उखां चाधिश्रयतिऽ अयं च हन्ति, दृषदौ च समाहन्तिऽ इत्यादि । तत्र- पलाशशाखया वत्सापाकरणमेकं कर्म, दोहनेन संपादितं क्षीरं धारयितुं पिठरस्थापनमपरं कर्म, तदेतदुभवमेकं द्वंद्वम् । तथा व्रीहीणामवघातः, दृषदुपलयोः पाषाणान्तरेण समाघातः, इत्येतदुभयं द्वितीयं द्वंद्वम् । एवं द्वादश कर्मद्वंद्वान्यनुष्ठेयान्याम्नातानि । तेषां याजमाने काण्डे पठितत्वात्समाख्यया यजमानेन तान्यनुष्ठेयानि- इति प्राप्ते- ब्रूमः- यजमानस्य यानि कार्याणि, तान्यनुष्ठातुमेव परिक्रीता ऋत्विजः । किंच- यजुर्वेदे याजमानमिदमवान्तर काण्डम्, महाकाण्डं त्वाध्वर्यवमेव । तत्रैवैते वत्सापाकरणादयो धर्मा आम्नाताः । तस्मादर्ध्वयुरेव ताननुतिष्ठेत् । याजमाने तु काण्डे न येवामनुष्ठानप्रकारश्चोदितः, किंतु परिगणनया द्वंद्वतासंपादनमात्रमाम्नातम् । तेन यजमानस्तामानुपूर्वी मनसि निधायाध्वर्योरनुष्ठाने प्रमादराहित्यमनुसंधातुं प्रभवति । तस्मादध्वर्योरेवानुष्ठानम्

------------------ darśapūrṇamāsayoryājamāne kāṇḍe śrūyate- 'dvādaśa dvaṃdvāni darśapūrṇamāsayostāni saṃpādyāni- ityāhuḥ- vatsaṃ copāvasṛjati, ukhāṃ cādhiśrayati' ayaṃ ca hanti, dṛṣadau ca samāhanti' ityādi | tatra- palāśaśākhayā vatsāpākaraṇamekaṃ karma, dohanena saṃpāditaṃ kṣīraṃ dhārayituṃ piṭharasthāpanamaparaṃ karma, tadetadubhavamekaṃ dvaṃdvam | tathā vrīhīṇāmavaghātaḥ, dṛṣadupalayoḥ pāṣāṇāntareṇa samāghātaḥ, ityetadubhayaṃ dvitīyaṃ dvaṃdvam | evaṃ dvādaśa karmadvaṃdvānyanuṣṭheyānyāmnātāni | teṣāṃ yājamāne kāṇḍe paṭhitatvātsamākhyayā yajamānena tānyanuṣṭheyāni- iti prāpte- brūmaḥ- yajamānasya yāni kāryāṇi, tānyanuṣṭhātumeva parikrītā ṛtvijaḥ | kiṃca- yajurvede yājamānamidamavāntara kāṇḍam, mahākāṇḍaṃ tvādhvaryavameva | tatraivaite vatsāpākaraṇādayo dharmā āmnātāḥ | tasmādardhvayureva tānanutiṣṭhet | yājamāne tu kāṇḍe na yevāmanuṣṭhānaprakāraścoditaḥ, kiṃtu parigaṇanayā dvaṃdvatāsaṃpādanamātramāmnātam | tena yajamānastāmānupūrvī manasi nidhāyādhvaryoranuṣṭhāne pramādarāhityamanusaṃdhātuṃ prabhavati | tasmādadhvaryorevānuṣṭhānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्नीषोमीयवशौ ऽपरिवीरसिऽ इत्यनेन करणमन्त्रेणाध्वर्युर्यूपस्य रशनया परिष्याणं करोति । तदानीं क्रियमाणं तत्परिव्यणं होता ऽयुवा सुवासाःऽ- इत्यनेन मन्त्रेणानुवदति । तदेतदुभयं चोदकपरम्परया कुण्डपायिनामयने प्राप्तम् । तत्राध्वर्योर्होतुश्च समास आम्नातः- ऽयो होता सो ऽध्वर्युःऽ इति । होतारमनूष्ठा ध्वर्युत्वविधानादध्वर्युकार्ये होत्रानुष्ठेयम् । ततः ऽपरिवीरसिऽ इत्यनेन करणमन्त्रेण होता यूपपरिव्याणं कुर्वीत । तदानीं स्वस्य चोदकतः प्राप्तं हौत्रमपि होता न त्यजेत् । नहि त्यागहेतुं कंचिन्निषेधं पश्यामः । तस्मात्क्रियमाणं तत्परिव्याणं ऽयुवा स्त्रुषासाःऽ इत्यनेन मन्त्रेण होतानुवदेत्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- द्वयोरध्वर्युहोत्रोरुचितं कर्मद्वयमेको होता युगपत्कर्तु न शक्नोति । ततो ऽन्यतरस्यावश्यंभाविनि त्यागे चोदकतः प्राप्तं हौत्रमेव त्यजेत् । आद्वयव तु ऽयो होता सो ऽध्वर्युःऽ इत्यनेन प्रापितत्वादनुष्ठेयम्

------------------ agnīṣomīyavaśau 'parivīrasi' ityanena karaṇamantreṇādhvaryuryūpasya raśanayā pariṣyāṇaṃ karoti | tadānīṃ kriyamāṇaṃ tatparivyaṇaṃ hotā 'yuvā suvāsāḥ'- ityanena mantreṇānuvadati | tadetadubhayaṃ codakaparamparayā kuṇḍapāyināmayane prāptam | tatrādhvaryorhotuśca samāsa āmnātaḥ- 'yo hotā so 'dhvaryuḥ' iti | hotāramanūṣṭhā dhvaryutvavidhānādadhvaryukārye hotrānuṣṭheyam | tataḥ 'parivīrasi' ityanena karaṇamantreṇa hotā yūpaparivyāṇaṃ kurvīta | tadānīṃ svasya codakataḥ prāptaṃ hautramapi hotā na tyajet | nahi tyāgahetuṃ kaṃcinniṣedhaṃ paśyāmaḥ | tasmātkriyamāṇaṃ tatparivyāṇaṃ 'yuvā struṣāsāḥ' ityanena mantreṇa hotānuvadet- iti prāpte- brūmaḥ- dvayoradhvaryuhotrorucitaṃ karmadvayameko hotā yugapatkartu na śaknoti | tato 'nyatarasyāvaśyaṃbhāvini tyāge codakataḥ prāptaṃ hautrameva tyajet | ādvayava tu 'yo hotā so 'dhvaryuḥ' ityanena prāpitatvādanuṣṭheyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः- प्रोक्षणीनां केनचित्पात्रेण वेद्यामातादनं श्रुतम् । तदेतद्यजुर्वेदोक्तत्वादाध्वर्यम्- इति चेत् । मैवम् । प्रैषमन्त्रविरोधप्रसङ्गात् । ऽप्रोक्षणीरासादय । इद्मावर्हिरुपतादव । अग्नीदग्नीन्विहर । वर्हिः स्तृणीहिऽ इत्यादिष्वाध्वर्यवेषु प्रैषमन्त्रेषु श्रूयमाणमाग्नींप्रसंबोधनं मध्यमपुरुषश्चान्येन तदनुष्ठाने सत्युपपद्यते । तस्मात्- नाऽध्वर्थवम्

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ- prokṣaṇīnāṃ kenacitpātreṇa vedyāmātādanaṃ śrutam | tadetadyajurvedoktatvādādhvaryam- iti cet | maivam | praiṣamantravirodhaprasaṅgāt | 'prokṣaṇīrāsādaya | idmāvarhirupatādava | agnīdagnīnvihara | varhiḥ stṛṇīhi' ityādiṣvādhvaryaveṣu praiṣamantreṣu śrūyamāṇamāgnīṃprasaṃbodhanaṃ madhyamapuruṣaścānyena tadanuṣṭhāne satyupapadyate | tasmāt- nā'dhvarthavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यथा प्रोक्षणीराग्नीध्र आसादयति, तथा प्रैषमन्त्रमप्याग्नीध्र एव पठतु । विरोधाभावात् - इति चेत् । मैवम् । आध्वर्यवसमाख्यायाः पूर्वोदाहृतसंबोधनमध्यमपुरुषयोश्च विरोधात् । न च - प्रोक्षण्यासादनादीनाम ध्वर्युकर्तृकत्वाभावे ऽपि समाख्याविरोधस्तदवस्थः- इति वाच्यम् । प्रैषद्वारा प्रयोजककर्तृत्वे ऽपि तदविरोधात् । तस्मात् - अध्वर्योरेव प्रैषमन्त्रः

------------------ yathā prokṣaṇīrāgnīdhra āsādayati, tathā praiṣamantramapyāgnīdhra eva paṭhatu | virodhābhāvāt - iti cet | maivam | ādhvaryavasamākhyāyāḥ pūrvodāhṛtasaṃbodhanamadhyamapuruṣayośca virodhāt | na ca - prokṣaṇyāsādanādīnāma dhvaryukartṛkatvābhāve 'pi samākhyāvirodhastadavasthaḥ- iti vācyam | praiṣadvārā prayojakakartṛtve 'pi tadavirodhāt | tasmāt - adhvaryoreva praiṣamantraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्तुऽ इत्ययमाहवनीयस्यान्वाधाने करणभूतो मन्त्रो ऽध्व- । र्पुणा पठ्यते । ऽविशिष्टं हवनं येषां यज्ञानां ते विहवास्तेषु वर्चस्तेजसोपलक्षितं यत्फलं तन्ममास्तुऽ इत्यनेन लिङ्गेन मन्त्रमुच्चारयितुरध्वर्योस्तत्फलम्- इति चेत् । मैवम् । ऽदर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतऽ इत्यात्मनेपदश्रुत्या साङ्गप्रधानफलस्य यजमानगामित्वं प्रतीयते । न च परिक्रीतस्याध्वर्योर्दक्षिणातिक्तफलसंबन्धो न्याय्यः । तस्मात्- श्रुतिन्यायाभ्यां विरुद्धं तल्लिङ्गं यजमानपरत्वेनोपचरणीयम् । ऽमदीययजमानस्य तद्वर्चो ऽस्तुऽ इति ह्युपचारः । तस्मात्- यजमानेन पाठ्येषु ऽआयुर्दा अग्ने ऽस्यायुर्मे देहिऽ इत्यादिषु क्रियमाणानुवादिषु प्रत्यगाशीर्मन्त्रेषु श्रुतं फलं यथा याजमानम्, तथैवाध्वर्युणा पाठ्येषु करणमन्त्रेषु श्रुतमपि फलं याजमानमेव

------------------ 'mamāgne varco vihaveṣvastu' ityayamāhavanīyasyānvādhāne karaṇabhūto mantro 'dhva- | rpuṇā paṭhyate | 'viśiṣṭaṃ havanaṃ yeṣāṃ yajñānāṃ te vihavāsteṣu varcastejasopalakṣitaṃ yatphalaṃ tanmamāstu' ityanena liṅgena mantramuccārayituradhvaryostatphalam- iti cet | maivam | 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' ityātmanepadaśrutyā sāṅgapradhānaphalasya yajamānagāmitvaṃ pratīyate | na ca parikrītasyādhvaryordakṣiṇātiktaphalasaṃbandho nyāyyaḥ | tasmāt- śrutinyāyābhyāṃ viruddhaṃ talliṅgaṃ yajamānaparatvenopacaraṇīyam | 'madīyayajamānasya tadvarco 'stu' iti hyupacāraḥ | tasmāt- yajamānena pāṭhyeṣu 'āyurdā agne 'syāyurme dehi' ityādiṣu kriyamāṇānuvādiṣu pratyagāśīrmantreṣu śrutaṃ phalaṃ yathā yājamānam, tathaivādhvaryuṇā pāṭhyeṣu karaṇamantreṣu śrutamapi phalaṃ yājamānameva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोराघारहोमार्थमाज्यपूर्णौ स्त्रुक्स्त्रुवौ गृहीत्वा नाभिसमीपे हस्तेन धारयते । तत्रायं करणमन्त्रो ऽध्वर्युणा पठ्यते - ऽअग्नाविष्णू मा वामवक्रमिवं विजिहाथां मा मा संताप्तं लोकं मे लोककृतौ कुणुतम्ऽ इति । ऽभो स्त्रुक्स्त्रुवरूपावग्नाविष्णू युवां नाभिदेशे धारयन्नहमध्वर्युर्मा वामवक्रमिषं युवयोरतिक्रमं न कृतवानस्मि । युवां च मत्तो वियुक्तौ मा भवतम् । ततो मां देहधारिणं मा संताप्तं मम देहे संतापं ज्वरादिरूपं मा कुरुतम् । स्थानकृतौ युवामाघारहोमाय स्थानं कुरुतम्ऽ इत्यर्थः । तत्र पूर्वोक्तवर्चोन्यायेन संतापाभावो ऽपि यजमानस्यैव, न त्वध्वर्योः- इति चेत् । मैवम् । अध्वर्यावसंतप्ते सत्यविघ्नेन स्वामिनः कर्म समाप्यते । तस्मात् - अध्वयुर्गतो ऽपि संतापाभावो यजमानस्यैव फलम् - इति नात्र मच्छब्दस्योपचारः

------------------ darśapūrṇamāsayorāghārahomārthamājyapūrṇau strukstruvau gṛhītvā nābhisamīpe hastena dhārayate | tatrāyaṃ karaṇamantro 'dhvaryuṇā paṭhyate - 'agnāviṣṇū mā vāmavakramivaṃ vijihāthāṃ mā mā saṃtāptaṃ lokaṃ me lokakṛtau kuṇutam' iti | 'bho strukstruvarūpāvagnāviṣṇū yuvāṃ nābhideśe dhārayannahamadhvaryurmā vāmavakramiṣaṃ yuvayoratikramaṃ na kṛtavānasmi | yuvāṃ ca matto viyuktau mā bhavatam | tato māṃ dehadhāriṇaṃ mā saṃtāptaṃ mama dehe saṃtāpaṃ jvarādirūpaṃ mā kurutam | sthānakṛtau yuvāmāghārahomāya sthānaṃ kurutam' ityarthaḥ | tatra pūrvoktavarconyāyena saṃtāpābhāvo 'pi yajamānasyaiva, na tvadhvaryoḥ- iti cet | maivam | adhvaryāvasaṃtapte satyavighnena svāminaḥ karma samāpyate | tasmāt - adhvayurgato 'pi saṃtāpābhāvo yajamānasyaiva phalam - iti nātra macchabdasyopacāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे हविर्धानमण्डपे सोमाभिषवाधारयोः फलकयोरधस्ताच्चतसृष्वाग्नेय्यादिविदिक्षु चत्वार उपरवनामका गर्ता अरत्निमात्रखाता अधोभागे परस्परं मिलिता ऊर्ध्वभागे परस्परं प्रादेशमात्रव्यवहिता वर्तन्ते । तेष्वेकस्मिन्नुपरवे यजमानो दक्षिणहस्तं प्रसारयति, तथैवाध्वर्युरन्यस्मिन्स्वहस्तं प्रसार्याधस्ताद्यजमानहस्तं गृह्णाति । तदा यजमानः ऽकिमत्रऽ इत्यनेन मन्त्रेण फलं पृच्छति । अध्वर्युश्च ऽभद्रम्-ऽ इत्यनेन मन्त्रेणोत्तरं ब्रूते । ततो यजमानः ऽतन्नौ सह - ऽ इत्यनेन मन्त्रेण तत्फलं स्वकीयत्वेन स्वी करोति । तस्मात्- यजमानस्यैव तत् - इति चेत् । मैवम् । ऽनौऽ इत्यनेन द्विवचनेन, ऽसहऽ इत्यनेन चोभयगामितयैव स्वीकारात्

------------------ jyotiṣṭome havirdhānamaṇḍape somābhiṣavādhārayoḥ phalakayoradhastāccatasṛṣvāgneyyādividikṣu catvāra uparavanāmakā gartā aratnimātrakhātā adhobhāge parasparaṃ militā ūrdhvabhāge parasparaṃ prādeśamātravyavahitā vartante | teṣvekasminnuparave yajamāno dakṣiṇahastaṃ prasārayati, tathaivādhvaryuranyasminsvahastaṃ prasāryādhastādyajamānahastaṃ gṛhṇāti | tadā yajamānaḥ 'kimatra' ityanena mantreṇa phalaṃ pṛcchati | adhvaryuśca 'bhadram-' ityanena mantreṇottaraṃ brūte | tato yajamānaḥ 'tannau saha - ' ityanena mantreṇa tatphalaṃ svakīyatvena svī karoti | tasmāt- yajamānasyaiva tat - iti cet | maivam | 'nau' ityanena dvivacanena, 'saha' ityanena cobhayagāmitayaiva svīkārāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोर्वेदिधर्मा बर्हिर्र्धमाश्च हविरासादनादयो ऽङ्गप्रधानार्था इति पूर्वत्र निर्णीतम् । ते च धर्मा विकृतावतिद्दिश्यमाना नियामकाभावात्सर्वे ऽप्यतिदिश्यन्ताम्- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- कार्यमत्र नियामकम् । प्रकृतौ हि हविरासादनं वेदिकार्यम् । तच्च विकृतावपि प्राप्यमाणं स्वसिद्धयेखननादीन्वेदिधर्मान्प्रापयति । यूपावटास्तरणरूपं तु कार्य न प्रकृतावस्ति । दर्शपूर्णमासयोर्यूपावटाभावात् । तर्च्चऽऽस्तरणकार्ये विकृतौ विधीयमानमप्यप्राकृतकार्यतया प्राकृताल्लंवनादीन्वर्हिः संस्कारान्न प्रापयन्ति । तस्मात्प्रकृतिगताः कार्यकृद्धर्मा एव विकृतौ प्राप्यन्ते

------------------ darśapūrṇamāsayorvedidharmā barhirrdhamāśca havirāsādanādayo 'ṅgapradhānārthā iti pūrvatra nirṇītam | te ca dharmā vikṛtāvatiddiśyamānā niyāmakābhāvātsarve 'pyatidiśyantām- iti prāpte, - brūmaḥ- kāryamatra niyāmakam | prakṛtau hi havirāsādanaṃ vedikāryam | tacca vikṛtāvapi prāpyamāṇaṃ svasiddhayekhananādīnvedidharmānprāpayati | yūpāvaṭāstaraṇarūpaṃ tu kārya na prakṛtāvasti | darśapūrṇamāsayoryūpāvaṭābhāvāt | tarcca''staraṇakārye vikṛtau vidhīyamānamapyaprākṛtakāryatayā prākṛtāllaṃvanādīnvarhiḥ saṃskārānna prāpayanti | tasmātprakṛtigatāḥ kāryakṛddharmā eva vikṛtau prāpyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोरामनन्ति- ऽसमावप्रच्छिन्नाग्नौ दर्मौ प्रादेशमात्रौ पवित्रे करोतिऽ इति । तत्र- यदेतद्वेदिस्तरणार्थ लवनसंस्कृतं बर्हिः, तेन पवित्रसंभवादास्तरणवत्पवित्रमपि बर्हिपः कार्यम् - इति चेत् । मैवम् । आस्तरण एव संस्कृतस्य सर्वस्य बर्हिष उपक्षीणत्वात् । न हि ऽवेदिं स्तृणातिऽ इति विहितस्य स्तरणस्याकस्माद्बर्हिरेकदेशे संकोचो युक्तः । तस्मात्- यथा यूपावटमसंस्कृतेन बर्हिषा स्तृणाति, तथा पवित्रनिष्पत्तिरपि शास्त्रीयलवनादिसंस्काररहितैः परिभोजनीयनामकैर्दर्भेः संपादनीया

------------------ darśapūrṇamāsayorāmananti- 'samāvapracchinnāgnau darmau prādeśamātrau pavitre karoti' iti | tatra- yadetadvedistaraṇārtha lavanasaṃskṛtaṃ barhiḥ, tena pavitrasaṃbhavādāstaraṇavatpavitramapi barhipaḥ kāryam - iti cet | maivam | āstaraṇa eva saṃskṛtasya sarvasya barhiṣa upakṣīṇatvāt | na hi 'vediṃ stṛṇāti' iti vihitasya staraṇasyākasmādbarhirekadeśe saṃkoco yuktaḥ | tasmāt- yathā yūpāvaṭamasaṃskṛtena barhiṣā stṛṇāti, tathā pavitraniṣpattirapi śāstrīyalavanādisaṃskārarahitaiḥ paribhojanīyanāmakairdarbheḥ saṃpādanīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते - ऽपुरोडाशशकलमैन्द्रवायवस्य पात्रे निदधातिऽ इति । तत्र- स्त्रवनीयपुरोडाशस्य शकलं यद्यपि निष्पन्नम्, तथापि तस्य यजमार्थत्वेन संस्कृतबर्हिर्बदुपक्षयान्नूतनं कंचित्पुरोडाशं संपाद्य तदीयशफलस्यैन्द्रवायवपात्रप्रक्षेपक्रिया कर्तव्या - इति चेत् । मैवम् । सवनीयपुरोडाशशकलेनैतन्निधानं कर्तव्यम् । कुतः । संस्कार्यत्वात् । ऽशकलं निदधातिऽ इति द्वितीयया संस्कार्यत्वं गम्यते । इष्टशिष्टस्य हि प्रतिपत्तिरूपः संस्कारः । न चात्र कृत्स्नं यजनार्थम् । अवदानस्येयत्तपापुरोडाशभागस्यावशेषितत्वात् । यथात्र पूर्वसिद्धपुरोडाशशकलम्, तथाऽधाना आश्चिनपात्रेऽ ऽपयस्यां मैत्रावरुणपात्रेऽ इत्यत्रापि पूर्वशेषस्यैव प्रक्षेपः

------------------ jyotiṣṭome śrūyate - 'puroḍāśaśakalamaindravāyavasya pātre nidadhāti' iti | tatra- stravanīyapuroḍāśasya śakalaṃ yadyapi niṣpannam, tathāpi tasya yajamārthatvena saṃskṛtabarhirbadupakṣayānnūtanaṃ kaṃcitpuroḍāśaṃ saṃpādya tadīyaśaphalasyaindravāyavapātraprakṣepakriyā kartavyā - iti cet | maivam | savanīyapuroḍāśaśakalenaitannidhānaṃ kartavyam | kutaḥ | saṃskāryatvāt | 'śakalaṃ nidadhāti' iti dvitīyayā saṃskāryatvaṃ gamyate | iṣṭaśiṣṭasya hi pratipattirūpaḥ saṃskāraḥ | na cātra kṛtsnaṃ yajanārtham | avadānasyeyattapāpuroḍāśabhāgasyāvaśeṣitatvāt | yathātra pūrvasiddhapuroḍāśaśakalam, tathā'dhānā āścinapātre' 'payasyāṃ maitrāvaruṇapātre' ityatrāpi pūrvaśeṣasyaiva prakṣepaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते - ऽयज्ञाथर्वणं वै काम्या इष्टयः, ता उपांशु षष्टव्याःऽ इति । अथर्ववेदोक्तकर्मवद्यज्ञेषु काम्या इष्टयो गोम्याः । तस्मात्तासामुपांशुत्वं युक्तमित्यर्थः । यथा वेदिधर्माणां बर्हिर्र्धमाणां चाङ्गप्रधानयोः समानो विधिः, तथोपांशुत्वस्यापि । नह्यत्र कश्चिद्विशेष आम्नातः- इति चेत् । मैवम् । काम्यत्वस्यैवात्र विशेषनियामेकत्वात् । न त्वङ्गानां काम्यत्वमस्ति । करणपौष्कल्यसंपादकानां तेषां फले साक्षात्संबन्धाभावात् । ततः- साक्षात्फलसाधने प्रधान एवोपांशुत्वम् । अङ्गेषु तु तत्तद्वेदानुसारेण ध्वनिविशेषः

------------------ idamāmnāyate - 'yajñātharvaṇaṃ vai kāmyā iṣṭayaḥ, tā upāṃśu ṣaṣṭavyāḥ' iti | atharvavedoktakarmavadyajñeṣu kāmyā iṣṭayo gomyāḥ | tasmāttāsāmupāṃśutvaṃ yuktamityarthaḥ | yathā vedidharmāṇāṃ barhirrdhamāṇāṃ cāṅgapradhānayoḥ samāno vidhiḥ, tathopāṃśutvasyāpi | nahyatra kaścidviśeṣa āmnātaḥ- iti cet | maivam | kāmyatvasyaivātra viśeṣaniyāmekatvāt | na tvaṅgānāṃ kāmyatvamasti | karaṇapauṣkalyasaṃpādakānāṃ teṣāṃ phale sākṣātsaṃbandhābhāvāt | tataḥ- sākṣātphalasādhane pradhāna evopāṃśutvam | aṅgeṣu tu tattadvedānusāreṇa dhvaniviśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ श्येने श्रूयते - ऽदृतिनवनीतमाज्यं भवतिऽ इति । दृतौ चिरं संगृहीतं नवनीतं यस्याऽज्यस्य प्रकृतिद्रव्यं तदेतदीदृशमाज्यं मानान्तरेण पूर्वमप्राप्तत्वात्प्रधानकर्मणि विधेयम्- इति चेत् । मैवम् । प्रधानश्येनस्य सोमयागविकारत्वेनाऽज्यापेक्षाया अभावात् । अङ्गेष्विष्टिविशेषेषु चोदकप्राप्तस्याऽज्यस्य प्रकृतिद्रव्यत्वेन यथोक्तनवनीतगुणो विधीयते

------------------ śyene śrūyate - 'dṛtinavanītamājyaṃ bhavati' iti | dṛtau ciraṃ saṃgṛhītaṃ navanītaṃ yasyā'jyasya prakṛtidravyaṃ tadetadīdṛśamājyaṃ mānāntareṇa pūrvamaprāptatvātpradhānakarmaṇi vidheyam- iti cet | maivam | pradhānaśyenasya somayāgavikāratvenā'jyāpekṣāyā abhāvāt | aṅgeṣviṣṭiviśeṣeṣu codakaprāptasyā'jyasya prakṛtidravyatvena yathoktanavanītaguṇo vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यो ऽयं श्येनस्याङ्गेषु दृतिनवनीतत्वगुणो विहितः सो ऽयं सुत्याकालीनेष्वेव सवनीयपशुतत्पुरोडाशरूपेष्वङ्गेषु, न तु कालान्तरवर्तिदीक्षणीयाद्यङ्गेषु । विमतो गुणः सुत्याकालीनाङ्गमात्रगः, श्येनवैशेषिकत्वात्, पशुसाहित्यवत् । यथा ऽसह पशूनालभतेऽ इति विहितं पशुसाहित्यं श्येन एव विशेषत्वेनोच्यमानं सुत्याकालीनेष्वेव सवनीयपशुष्ववस्थितम्, तथा - नवनीतमपि- इति प्राप्ते - ब्रूमः- ऽयदाज्यं तद्दृतिनवनीतम्ऽ इतिवाक्येन सर्वाङ्गताज्यविषयत्वप्रतीतावनुमानं कालात्ययापदिष्टम् । तस्मात्- सर्वेष्वङ्गेषु तन्नवनीतम्

------------------ yo 'yaṃ śyenasyāṅgeṣu dṛtinavanītatvaguṇo vihitaḥ so 'yaṃ sutyākālīneṣveva savanīyapaśutatpuroḍāśarūpeṣvaṅgeṣu, na tu kālāntaravartidīkṣaṇīyādyaṅgeṣu | vimato guṇaḥ sutyākālīnāṅgamātragaḥ, śyenavaiśeṣikatvāt, paśusāhityavat | yathā 'saha paśūnālabhate' iti vihitaṃ paśusāhityaṃ śyena eva viśeṣatvenocyamānaṃ sutyākālīneṣveva savanīyapaśuṣvavasthitam, tathā - navanītamapi- iti prāpte - brūmaḥ- 'yadājyaṃ taddṛtinavanītam' itivākyena sarvāṅgatājyaviṣayatvapratītāvanumānaṃ kālātyayāpadiṣṭam | tasmāt- sarveṣvaṅgeṣu tannavanītam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ षट्त्रिंशत्सु संवत्सरेष्वनुष्ठेयं शाक्यायनम् । तत्र श्रूयते - संस्थितो ऽहनि गृहपतिर्मृगयां याति, स यान्मृगान्हन्ति, तेषां तरसाः सवमीयाः पुरोडाशा भवन्तिऽ इति । तत्र- यथा नवनीतं सर्वेष्वङ्गेषु निविष्टम्, तथा मांसत्वमपि सर्वेषु पुरोडाशेषु निविशते - इति चेत् । मैवम् । तदा हि ऽये पुरोडाशास्ते तरसाःऽ इति वचनव्यक्तौ व्यवहितान्वयः स्यात् । तरसशब्दपुरोडाशशब्दयोर्मध्ये सवनीयशब्देन व्यवधानात् । इह तु ऽतरसाः सवनीयाःऽ इत्यनयोः संनिधिः श्रूयते । तथा सति ऽये सवनीयास्ते तरसाःऽ इत्यनेन संनिध्यनुगृहीतेन वाक्येन मांसत्वं सवनीयपुरोडाशेष्वेव नियम्यते

------------------ ṣaṭtriṃśatsu saṃvatsareṣvanuṣṭheyaṃ śākyāyanam | tatra śrūyate - saṃsthito 'hani gṛhapatirmṛgayāṃ yāti, sa yānmṛgānhanti, teṣāṃ tarasāḥ savamīyāḥ puroḍāśā bhavanti' iti | tatra- yathā navanītaṃ sarveṣvaṅgeṣu niviṣṭam, tathā māṃsatvamapi sarveṣu puroḍāśeṣu niviśate - iti cet | maivam | tadā hi 'ye puroḍāśāste tarasāḥ' iti vacanavyaktau vyavahitānvayaḥ syāt | tarasaśabdapuroḍāśaśabdayormadhye savanīyaśabdena vyavadhānāt | iha tu 'tarasāḥ savanīyāḥ' ityanayoḥ saṃnidhiḥ śrūyate | tathā sati 'ye savanīyāste tarasāḥ' ityanena saṃnidhyanugṛhītena vākyena māṃsatvaṃ savanīyapuroḍāśeṣveva niyamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.